Skip to main content

Full text of "Het werk van Jan en Casper Luyken"

HET WERK 

VAN 

AN EN CASPE 

L U Y K E N 

DOOR 

P. VAN EEGHEN 

MET MEDEWERKING VAN 

J. PH. VAN DER KELLEN 

OUD-D!RECTEUR VAN 'S RIJKS PRENTENKABINET TE AMSTERDAM 

MET 56 PLATEN 

DEEL II 




AMSTERDAM 
FREDERIK MULLER & Co. 

1905 

Nb 



THE GETTY CENTER 
HBR^RY 



HET WERK VAN 
JAN EN CASPER LUYKEN. 

TWEEDE DEEL. 



1699 

337 

P. Abraham k S. Clara, Etwas für Alle, Das ist: Eine kurtze 
Beschreibung allerley Stands- Ambts- und Gewerbs-Persoh- 
nen .... Mit Kupfern vermengt Durch Christoph Weigel, 
Kupferstechern und Verlegern in Nürnberg. Würtzburg, 
Gedmckt bey Hiob Hertzen. 1699. 3 dln. 8°. 

Ded 1 komt voor in drie drukken: De i^'e is van 1699 en vermeldt 
gekee] ordei aan den titel als laatste regel : Mii Römischer Kayserl. Maj'es- 
tdt F'-eyuit. Dit privilegie is van 12 September 1699 en werd gegeven 
voor 5 jiren. De 2de druk is van hetzelfde jaar, doch de mededeeling 
aangaxnda een uitgever luidt: Verlegt, und mit Kupfern vermengt Durch 
Chrisioph Weigel in Nürnberg, auch in Wien zu finden Bey Johami Carl 
Hteber, Buih und Kunst-Hdndlern, en onmiddellijk daaronder boven de 
aanduidirg van den drukker : Mit Römischer Kayserl Majesteit Freyheit. 
De 3^1= druk is van 171 1 met gelijke mededeeling over den uitgever als de 2^^. 
In de be;de drukken van lóg^ hebben de prenten geene volgnummers; in 
die van 1711 vindt men die rechts naast het gedicht. 

Ded II komt voor in twee uitgaven, beide van 171 1. Beide hebben 
geheel d^nzelfden titel met de vermelding: Verlegt und mit Kupffern 
vermengt Dnrch Christoph Weigein, Kupfferstechern und Kunsthiindlern in 
Nirmerg, gigen der Kayserl Reichs-Post über zu finden. Würtzburg, druckts 
Mjrtm Frantz Hertz. A. i']rii. In den i^ten dj-^i^ zijn op den titel de 
aanvangs.etters van Etwas, Alle, Stands, Ambts, Gewerbs en Persohnen 
zwart geirukt, de laatste zes woorden van den titel met het adres zijn 
rood gecrukt. De prenten hebben geen volgnummer, In den 2<^«n druk 
zija bovenbedoelde aanvangsletters rood, gelijk op beide titels de andere 
lettert der woorden, en is het adres zwart gedrukt, terwijl de prenten 
bcveraan rechts volgnummers hebben. 

27 



I 699 4o8 

Deel III bestaat in drie uitgaven, die alle op den titel dezelfde aan- 
wijzing hebben als Deel II. De i^'^ druk is van 171 1 en heeft de prenten 
zonder volgnummers; de 2'^^ druk van datzelfde jaar en de 3de van 1733 
hebben die volgnummers wel, beneden links naast het gedicht. 

In Deel 11 en III vindt men onder het Duitsche gedicht op enkele pren- 
ten eene hoofdletter aangebracht. Deze letters loopen in Deel II van A 
tot JC, in Deel III van A tot M. De bedoeling daarvan is niet duidelijk, 
te meer daar niet altoos dezelfde letters op dezelfde prenten geplaatst zijn. 

Niettegenstaande het lange tijdsverloop tusschen het verschijnen van 
het 1*'= en van de beide andere deelen, dragen de nieuwe prenten voor 
dit werk, zoowel als de copiën naar He^ Menselyk Bedryf, welke niet voor- 
komen in : C, Weigel, Gemem-Nützlichen Haupt-Stdnde. i6g8, het kenmerk 
van ongeveer gelijktijdig en door dezelfde hand te zijn vervaardigd, als 
die in laatstgenoemd boek. 

In het geheel komen in dit werk voor 8 prenten door Jan Luyken, 
waarvan 3 nieuw, en 51 door Casper Luyken, waarvan 40 nieuw. Verder 
de in de Haupt-Stdnde gebruikte copiën, met uitzondering van: 

Copie N°. 12: Der Geistliche. 

Copie N°. 60: Der Miiller. 

Eindelijk nog 10 nieuwe copiën naar Het Menselyk Bedryf, ten gevolge 
waarvan 97 van de daarin voorkomende prenten voor deze twee Duitsche 
uitgaven zijn gecopiëerd en zulks alleen niet het geval is met: 

N°. 1367 De Lootgieter. 

N*^. 1395 De Schaatsemaaker. 

N°. 1435 De Veender. 

De plaatsing van opschrift, spreuk en gedicht is bij deze nieuwe prenten 
geheel gelijk aan die in de Haupt-Stdnde. 

H. 85—87, B, 74—80 mm. 

Het werk schijnt zeer zeldzaam geworden te zijn. Van dën eersten druk 
van Deel I is mij alleen het titelblad voorgekomen. De hierna volgende 
beschrijving is genomen naar het mij welwillend ter beschikking gestelde 
exemplaar uit de Königliche Bibliothek te Berlijn, dat bestaat uit de 2<^^ uit- 
gave van 1699 voor Deel I, en uit de uitgave van 1711 voor Deel II en III. 

Deel I, 

Bevat de navolgende prenten door Jan en Casper Luyken : 

/. Pag. 125 Der Zahn-Artzt. N°. 2223 weder gebruikt. 3^<= Druk N°. 13 
2. Pag. 141 Z>^r/i7^////i?«««</^^//.N°.2224wedergebruikt.3'ï'DrukN°./5 
j. Pag. 172 Der Fechtmeister 

in Postur. N°. 2225 weder gebruikt. 3*^= Druk N°. ig 

4. Pag. 179 Der Tantzmeister. N°. 2226 weder gebruikt. 2>^^ DrukN°. 20 

5. Pag. 458 Der Bortemvircker. N°. 2233 weder gebruikt. 3*1^ Druk N°. 59 

6. Pag. 605 Der Koch. N°. 2231 weder gebruikt. 3^^ Druk N°. 84 

Benevens de navolgende copiën uit de Haupt-Stdnde weder gebruikt: 

I. Pag. 8 Der Rege?it Copie N°. i. 3de Druk N°. 2 

2. Pag. 55 Der Advocat. Copie N°. 2. 3^* Druk N°. 5 

3. Pag. 64 Der Soldat. Copie N°. 3. 3<i= Druk N°. ö 

4. Pag. 89 Der Schiffer. Copie N°. 6. 3de Druk N°. g 



fHE GETT,' CEr^T: 
lIBRAfty 



1099 40C 

j". Pag. 95 Der Doctor. 

6. Pag. 117 Der Wiindartzt. 

7. Pag, 132 Der Kauffmann. 

8. Pag. 155 Der Jager. 

g. Pag. 185 Der Musicant. 

10. Pag. 194 Der Instrumentist. 

11. Pag. 208 Der Mahler. 

12. Pag. 218 Der Bildhauer. 
IJ. Pag. 225 Der Kupfferstecher. 
14. Pag. 241 Der Ufmnacher. 

13. Pag. 249 Der Gold-Arbeiter. 

16. Pag. 255 Der Silber-Arbeiter. 

17. Pag. 262 Der Goldschlager. 

18. Pag. 267 Der Müntzer. 
ig. Pag. 276 Der Bergknap. 

20. Pag. 282 Der Schulmeister. 

21. Pag. 298 Der Buchdrilcker. 

22. Pag. 314 Der Papier er. 
2j. Pag. 319 Der Buchbinder. 

24. Pag. 334 Der Kupffer-Schmid. 

25. Pag. 352 Der Flaschner. 

26. Pag. 357 Der Dratzieher. 

27. Pag. 363 Der Schwerdt-Feger. 

28. Pag. 369 Der Büchsenschiffter. 
2g. Pag. 388 Der Nadler. 

30. Pag. 401 Der Schmid. 

31. Pag. 415 Der Sattler. 

32. Pag. 428 Der Schuster. 

33. Pag. 433 Der Leder er. 

34. Pag. 445 Der Perruquenmacher. 
33. Pag. 451 Der Sei densticker. 

36. Pag. 464 Der Farber. 

37. Pag. 470 Der Huter. 

38. Pag. 476 Der Tuchscherer. 
3g. Pag. 488 Der Schneider. 

40. Pag. 494 Der Weber. 

41. Pag. 500 Der Seiler. 

42. Pag. 506 Der Glasmacher. 

43. Pag. 512 Der Glas er. 

44. Pag. 518 Der Brillenmacher. 

45. Pag. 524 Der Töpffer. 

46. Pag. 529 Der Steinmetz. 

47. Pag. 536 Der Maurer. 

48. Pag. 540 Der Ziegler. 
4g. Pag. 545 Der Schreiner. 

50. Pag. 552 Der Faszbinder. 

51. Pag. 558 Der Drechszler. 
32. Pag. 571 Der Zimmermann. 



Copie N°. 


14. 


3'i'- Druk N°. 10 


Copie N°. 


15- 


3^^ Druk N°. 12 


Copie N°. 


16. 


3de Druk N°. 14 


Copie N°. 


17- 


3de Druk N°. 17 


Copie N°. 


22. 


3de Druk N*. 21 


Copie N°. 


23- 


3de Druk N°. 22 


Copie N°. 


19. 


3^"= Druk N°. 24 


Copie N°. 


18. 


3de Druk N°. 23 


Copie N°. 


20. 


3<ie Druk N°. 26 


Copie N°. 


32. 


3''"= Druk N°, 27 


Copie N°. 


33- 


3'i'= Druk N°. 2c? 


Copie N°. 


34. 


3de Druk N°. 2g 


Copie N°. 


36. 


3'i'i Druk N°. j>ö 


Copie N°. 


31- 


3''e Druk N°. j/- 


Copie N°. 


29. 


3de Druk N°. ^2 


Copie N°. 


13- 


3^^ Druk N°. jj 


Copie N°. 


24. 


3^6 Druk N°. Ji* 


Copie N°. 


26. 




Copie N°. 


25- 




Copie N°. 


37- 


3de Druk N°. 


Copie N°. 


44. 


3^*= Druk N°. <j^2 


Copie N°. 


35- 


3de Druk N°. ^j» 


Copie N°. 


4- 


3de Druk N°. 


Copie N°. 


5- 


3de Druk N°. 43 


Copie N°. 


42. 


3de Druk N°. 48 


Copie N°. 


43- 


3de Druk N°.50 


Copie 


84. 


3de Druk N°.52 


Copie N°. 


85. 


3de Druk N°.54f 


Copie N°. 


82. 


3de Druk N°. 55 


Copie N°. 


71. 


3de Druk N°.57 


Copie N°. 


73- 


3de Druk N°.5<? 


Copie N°. 


79- 


3de Druk N°. 


Copie N°. 


80. 


3de Druk N°. 61 


Copie N°. 


78. 


3de Druk N°. ój» 


Copie N°. 


75- 


3de Druk N°. Ó4 


Copie N°. 


81. 


3de Druk N°. 63 


Copie N°. 


II. 


3de Druk N°. 66 


Copie N°. 


45. 


3de Druk N°. 67 


Copie N°. 


47- 


3de Druk N°. óc? 


Copie N°. 


46. 


3de Druk N°. 6g 


Copie N°. 


58. 


3de Druk N°. 70 


Copie N°. 


49. 


3de Druk N°. 71 


Copie N°. 


50- 


3de Druk N°. 72 


Copie N°. 


59- 


3de Druk N°. 7J 


Copie N°. 


51- 


3de Druk N°. 7^ 


Copie N°. 


55. 


3de Druk N°. 75 


Copie N°. 


54- 


3de Druk N°. 76 


Copie N°. 


52. 


3^^ Druk N°.7(? 



1099 



4IO 



53- Pag. 576 Der Wagner 

S4. Pag. 586 Der Bdcker. 

SS' Pag. 590 Der Fleischer. 

56. Pag, 594 Der Fischer. 

57. Pag. 598 Der Gdrtner. 

58. Pag. 627 Der Bier-Brauer. 
Sg. Pag. 642 Der Bürsten-binder 

60. Pag. 648 Der Kammmacher. 

61. Pag. 654 Der Licht Zieher. 

62. Pag. 675 Der Sieber. 

63. Pag. 689 Der Bauer. 

64. Pag. 710 Der Todtengraber. 



Copi 
Copi 
Copi 
Copi 
Copi 
Copi 
Copi 
Copi 
Copi 
Copi 
Copi 
Copi 



ie N°. 53. 
ie N°. 63. 
ie N*^. 64. 
ie N°. 65. 
Ie N°. 68. 
ie N°. 70. 
ie N°. 76. 
ie N°. 57. 
ie N-'. 86. 
ie N°. 56. 
ie N°. 69. 
ie N°. 87. 



3de Druk N°. yg 

3de Druk N°. 81 

3de Druk N°. 82 

3de Druk N°. 83 

3de Druk N°. 85 

3de Druk N°. 88 

3de Druk N°. go 

3de Druk N°. gi 

3de Druk N°. g2 

3de Druk N°. gs 

3de Druk N°. g8 
3de Druk N°. 100 



Eindelijk 2 nieuwe copiën: 

63. Pag. 681 — Der Besenbinder. — Van dezelfde zijde naar N°. 1370. 
Aldaar raakt de elboog van het kleinste kind de rechter randlijn; op de 
copie is daartusschen eene ruimte. 3d«' Druk N°. gö 

66. Pag. 685 — Der Korbmacher. — Van dezelfde zijde naar N°. 1371. 
Aldaar is de deur links achter den boom over de loodrechte lijnen gear- 
ceerd met lijnen van boven links naar beneden rechts, op de copie met 
horizontale lijnen. 3de Druk N°. 97 

Er schijnen kleine verschillen te bestaan in de afbeeldingen uit een- 
zelfden druk. Zoo heeft de Heer J. Ph. van der Keilen een exemplaar van 
den isten en een van den 2de" druk van Deel I gezien, die de navolgende 
afwijkingen vertoonden : 

In beide was de prent N°. 2232: Der Wein iind Bier Schenck, die ook 
voorkomt in Deel II van Etwas für alle, wederom gebruikt bij het 
hoofdstuk 87: Der Wirth, terwijl in den 3den druk op die plaats eene 
andere afbeelding voorkomt, niet door of naar Luyken en ook het op- 
schrift: Der Wirth voerende. Deze laatste komt echter in het door mij 
beschreven exemplaar reeds voor in den 2den druk. 

Verder waren in den 2den druk aldaar twee nieuwe copiën naar 
Het Menselyk Bedryf, n. 1. : 

Ó7. Pag. 105 — Der Apothecker. — Van dezelfde zijde naar N°. 1407. 
Op het origineel draagt de man sloffen, op de copie schoenen met hakken. 

68. Pag. 329 — Der Kandelgiesser. — Van dezelfde zijde naar N°. 1387. 
Aldaar heeft het meest linksche venster boven de deur ééne ruit, op de 
copie twee naast elkaar. 

Daarentegen heeft het hier beschreven exemplaar op die beide pa- 
gina's de niet naar Luyken gecopiëerde prenten, die voorkomen in de 
Haupt-Stdnde. 

Eindelijk was aldaar in den 2den druk de afbeelding op pag. 319: Der 
Buchbinder, vervangen door eene andere copie van de tegenzijde, waarop 
de hoofdpersoon rechts zit; in het hier beschreven exemplaar komt 
nog de vroegere copie van dezelfde zijde voor. 

Deze nieuwe copie van Der Buchbinder is ook gebruikt in den 3den druk 




CASPER LUYKEN 1699. N° 2238. 



411 



van 1711; daarin is tevens de afbeellding op pag. 314: Der Papierer, 
vervangen door eene nieuwe copie vam de tegenzijde, waarop de hoofd- 
persoon zich rechts bevindt. Zij zijn daan gemerkt N°. j»/ en 36. 

Deel II. 

Bevat de navolgende prenten door Jan en Casper Luyken : 

*2236 7. Pag. I — Der Agtstein-Fischer. — Links twee naakte mannen, alleen 
met een doek om het midden en met esen zak aan een koord om den hals. 
De eene houdt eene spade over den sc:houder en staat aan den oever der 
zee, de tweede is daar reeds tot aam de knieën ingegaan en vischt met 
zijn schepnet naar barnsteen. Achtergrond eene steile rotskust, waar links 
nog een derde visscher nadert. — Gemierkt: A. 
druk N°. I. 

8. Pag. 24 — Der Altmacher. N''". 2234 weder gebruikt. 2^^ druk N°. j. 

9. Pag. 38 — Der Ancker-Schmid. W°. 2222 weder gebruikt. druk N°.^. 

10. Pag. 69 — Der Balltneister. W°. 2227 weder gebruikt. 1^^ druk N°. 7. 

*2237 II. Pag. 143 — Castmiien-Bratin. — Op straat zit rechts achter haar 
fornuis eene vrouw met een hoed mett zeer breeden rand en weegt eene 
hoeveelheid gebraden kastanjes af, wellke de tegenover haar staande dame 
zich gereed maakt in een doek te doem overstorten. Naast deze staat een 
heer met omgeslagen mantel. Achtergrcond links eene stadsgracht met brug. 
Op het fornuis: C L — 2^^ druk N^. 14 

*2238 12. — Pag. 152 — Das Koffe-Haus.. — In een rijk gemeubeld vertrek 
bevinden zich zes heeren rondom eene tafel, waarop twee brandende 
kaarsen staan. Rechts zijn twee bezig met damspelen, waarbij een derde 
staat toe te zien; links ontsteekt een ander zijne pijp aan een komfoor; 
achter hem staat de dienstbode, die een kop koffie brengt. — Gemerkt : B. 
2^6 druk N°. 15 

IJ. Pag. 184 — Dockenmacher von T^rachmit. — N". 2228 weder gebruikt. 

In het exemplaar van de Kön. Biibliothek van Berlijn is deze prent, 
vermoedelijk door eene fout bij het inbinden, verwisseld met die van 
Deel III, pag. 123: Der DockenniacHier von Pappenzeug, die niet door 
Luyken vervaardigd is. Zoowel het register, als de inhoud van het bij- 
schrift echter toonen aan dat de juiiste volgorde is, zooals hierboven 
opgegeven. 

2de druk N°. 18 

*2239 14. Pag. 227 — Der Fischtrager. — De man, van voren gezien, loopt 
naar rechts eenigszins achterover gelbogen met een visch in de rechter- 
hand en met eene mand vol visch vóór het lijf; achter hem een hond. 
Achtergrond: links een groot gebouw, rechts een stadsgezicht met brug, 
waar zich een heer en eene dame verttoonen. — Gemerkt: C 
i. 1. o. : CL — 2Je druk N°. 23 



412 



*2240 /j. Pag. 287 — Der Haring Fang. — Eene kleine vischschuit, waarin 
een visscher en waaraan aan beide zijden een net is bevestigd, drijvende 
op de kurken. Op den voorgrond rechts twee mannen in een roeibootje 
bezig het net te onderzoeken, 
druk N°. jo 

* 22/^1 16. Pag. 299 — Der Janitschar. — Middenin een naar Hnks gewend 
Turksch soldaat, gewapend met een geweer. Achtergrond een Turksch 
paleis; daarvóór links op den tweeden grond twee heeren en een hond, 
benevens meer achterwaarts nog vijf personen; rechts eene karos. 
2de druk N°. ji 

*2242 17. Pag. 421 — Der Muschelverkaufer. — Rechts een kruiwagen, waar- 
naast de koopman, die in de eene hand een emmer houdt en met de 
andere eene geopende mossel aan de omstanders vertoont; links twee 
vrouwen en een jongen met een hoepel. Achtergrond rechts eene kerk 
met hoogen toren en door boomen omgeven. 
2de druk N°. 43 

*2243 18. Pag. 511 — Die Radel Wacht. — Bij nacht loopen twee nacht- 
wachts naar links over eene zeer slecht geplaveide straat langs gesloten 
huizen; beide zijn gewapend met sabel en knuppel, daarenboven heeft 
de voorste een ratel in de rechterhand; deze draagt een bonten muts, 
de andere een hoed. Achtergrond rechts eene stadsgracht, 
i. r. O. : C. Luyk. — 2^* druk N°. 52 

*2244 i<). Pag. 553 — Der Sack Trager. — De korendrager begeeft zich 
met den zak op het hoofd naar het steile trapje rechts, waar de ingang 
van het pakhuis is. Op den tweeden grond rechts een ander, die met 
den ledigen zak terugkeert naar de korenschuit links. Achtergrond rechts 
een paar gebouwen, waarboven eene kerk met een hoog dak uitsteekt, 
i. r. O.: CL — 2^^ druk N°. 56 

*2245 20. Pag. 575 — Der Schaf er. — Links twee herders, waarvan de voorste 
bij eene beek knielt en uit zijne hand drinkt, terwijl de andere daarnaar 
ziet; rechts achter hen verscheidene schapen. — Gemerkt: If. 
2de druk N°. 5<y 

*2246 21. Pag. 588 — Der Schermesserer. — Werkplaats. Links op den voor- 
grond dompelt een werkman een stuk gloeiend ijzer in een vat met 
water, rechts op den tweeden grond is een tweede bezig aan den oven. 
2de druk N°. S9 

*2247 22. Pag. 600 — Der Schieferdecker. — Torenspits en omgang rechts, 
waar twee werklieden de leien repareeren, welke door den een, die op eene 
ladder staat, worden vastgespijkerd, terwijl de ander ze hem aangeeft. Ach- 
tergrond links een stadsgezicht, waarbij eene kerk met zeer hoogen toren. 
2*^6 druk N°. 60 

*2248 2j. Pag. 621 — Das Spinn Haus. — Groote zaal, met twee vensters 
aan het einde rechts en een half open schot links, waar een aantal vrouwen 
op twee rijen zitten te spinnen en te naaien. Achteraan links de opzichtster. 
2d«= druk N°. Ö2 



1099 



413 



*2249 24. Pag. 647 — Der Stockfisch-Fang. — Eene vischschuit met den 
boegspriet naar rechts, liggenden mast, en achteraan links een kleinen 
mast met vlaggestok. Aan weerszijden op den achtergrond eene dergelijke 
schuit. Op den voorgrond op het water de kring -van tonnetjes, waaraan 
het net hangt. — Gemerkt: /. 



*22 50 25". Pag. 668 — Der Trompeter. — Links twee blazende trompetters op 
steigerende paarden. Achtergrond rechts een ruiter gevecht in eene vlakte, 
waarachter eene steile rots, bekroond met een kasteel, 
i. 1. O.: CL — 2de druk N°. 67. 

2251 2Ö. Pag. 702 — Der Vogler. — Links zit de vogelaar, met zijn helper 
en met eene kooi naast zich, gereed om op het jui;ste oogenblik de beide 
netten dicht te slaan. Achtergrond links een kasteel met grooten boom, 
rechts een uitgestrekt vergezicht. 



*22 52 27. Pag. 714 — Der Walfisch Fang. — Rechts op den voorgrond de 
reusachtige kop van een walvisch, die reeds door een harpoen getroffen 
is, terwijl de harpoenier in eene boot links zi^ch gereed maakt den 
tweeden te werpen. Achtergrond links een eiland, waarbij een schip voor 
anker ligt, terwijl op het water meer naar voren eenige booten en ver- 
scheidene walvisschen zich vertoonen. 
2^^ druk N°. 7/. 

28. Pag. 726 — Der Wein- und Bierschenck. — N°. 2232 weder gebruikt. 
2''e druk N°, 72. 

Benevens de navolgende copiën uit de Haupt-Stdnde weder gebruikt: 



Eindelijk 2 nieuwe copiën: 

7Ó. Pag. 242 — Der Garnwinder. — Van dezelfde zijde naar N°. 1374. 
Op het origineel blijft de punt van den stok, waaraan de doeken te droe- 
gen hangen, beneden de bovenrandlij n; op de dopie wordt deze laatste 
geraakt. 

2de druk N°. 23 

77. Pag. 638. — Der Sternseher. — Van dezelfde zijde naar N°. 1449. 
Aldaar ziet men boven de sfeer tegen den muur eene balans, die op de 
copie is weggelaten, 
druk N°. 64 



2de druk N°. 65 



2de druk N°. 70 



6q. Pag. 330 Der Kupfferdrucker. Copie N°. 21, 

70. Pag, 349 Der Leuchter Macher. Copie N°. 3<g. 

yi. Pag. 360 Der Leimmacher. Copie N°. 8.3, 

72. Pag. 379 Der Messer Schmid. Copie N°. 41. 

7J. Pag. 657 Der Teppichwircker. Copie N°. 74. 

74. Pag. 746 Der Wollenbereiter. Copie N°. 77. 

75. Pag. 784 Der Zuckerbdcker. Copie N°. 67. 



2de Druk N°. 

Druk N°. J7 
2de Druk N°. jó 
2de Druk N°. jp 
2d= Druk N°. 66 
2de Druk N°. 74 

Druk N°. 77 



414 



Deel III. 

Bevat de navolgende prenten door Jan en Casper Luyken : 

2253 2g. Pag. 48 — Der Bier-Trager. — Rechts eene slede bespannen met 
een paard en beladen met vijf biervaten, welke door twee mannen aan 
een bierboom worden afgeladen; daarachter een huis met een boom 
ervóór. Achtergrond links eene stadsgracht met brug. 

druk N°. ó 

30. Pag. 85 — Der Boots-Knecht. — N°. 2221 weder gebruikt. 
2de druk N°. 10 

2254 31. Pag. 105 — Der Comoediant. — Eene Italiaansche tooneelvoor- 
stelling. In het midden staan Leandro en Scaramuccia vóór de deur van 
een huis rechts, waarboven een venster door eene dame wordt geopend. 
Achtergrond een huis met vier ramen naast elkaar. Voorgrond de hoofden 
der talrijke toeschouwers. 

Onder het geopende venster : C L iv et f — 2^* druk N°. 12 

2255 32. Pag. 115 — Der Compaszmacher. — Winkel; rechts achter de toon- 
bank staat de man, die een kompas repareert; op de toonbank verschei- 
dene kompassen, zandloopers en andere instrumenten. Een zeeman zit bij 
de deur links, door welke men achter de twee uithangende vlaggen eene 
kade ziet. 

2de druk N°. J3 

2256 33. Pag. 133 — Der Torfftreter — Eene vrouw, met grooten hoed op het 
hoofd en met planken onder de voeten, trapt de gebaggerde specie ineen. 
Links op den tweeden grond twee mannen evenzoo bezig. Achtergrond 
eene breede vaart. 

druk N°. IS 

2257 34. Pag. 155 — Fecht-Schul. — Groot lokaal, waar verscheidene per- 
sonen zich in het schermen oefenen, rechts op den voorgrond met 
den degen, links op den tweeden grond met de sabel. Door de deur 
achter deze laatsten ziet men een huis op den achtergrond. 

2de druk N*. 77 

2258 35. Pag. 286 — Der Kehrigführer. — Rechts eene dienstbode van 
eene stoep komende met den aschketel, die aangenomen wordt door een 
vuilnisman ; achter dezen de kar, overdekt met eene huif. Achtergrond een 
groot gebouw met koepeltoren en daarnaast rechts eene kapel. 

Links op den voorgrond een vuilnisbak, waarop: CL — druk '^°.30 

3Ö. Pag. 294 — Der Ketten Schmid. — N°. 2229 weder gebruikt. — 
Gemerkt: D. 
2*^6 druk N°. 31 

2259 37. Pag. 309 — Der Knopff-Presser. — Werkplaats; links boort eene 
vrouw gaten in de knoopen, op den voorgrond rechts draait een werk- 
man eene pers aan, daarachter eene tafel en nog verder af een werkman 
aan de draaibank. 

druk N°. 33 




JAN LUYKEX 1699. 2253. 



1099 



415 



*226o sS. Pag. 315 — Der Kunsthdndler. — Winkel ; achter de toonbank de 
verkooper, die aan tvee heeren eene gravure vertoont. Links door eene 
deur ziet men een tweede vertrek, waar schilderijen hangen, die aandachtig 
worden beschouwd. 
2de druk N°. 34 

jg. Pag. 325 — Der Leich-Bitter. — N°. 2235 weder gebruikt. 
2de druk N°. J9 

*226i 40. Pag. 470 — Der Poete. — Rechts zit de dichter aan eene tafel, het 
hoofd gesteund op de linkerhand en met de pen tot schrijven gereed in 
de opgeheven rechterhand; hij is gekleed in eene kamerjapon met strepen. 
Links door de deur, welke half bedekt is door een gordijn, ziet men een 
man op een plein, dat versierd is met eene fontein, en daarachter eene 
rots, door den steigerenden Pegasus bekroond, 
i. 1. o. ; C Luyken. ƒ. — 2^^ druk N°. 51 

*2262 41. Pag. 489 — Das Rasp- oder Zucht-Haus. — Gevangenis, verlicht 
door twee vensters met zware ijzeren stangen, waar twee veroordeelden, 
met ontbloot bovenlijf, hout zagen; de eene links rechtop staande, de 
andere rechts zich sterk buigende. 
2^6 druk N°. 52 

*2263 42. Pag. 498 — Der Richter. — Onder eene baldakijn zitten links drie 
rechters, met de hoeden op het hoofd, te luisteren naar de woorden van 
een tegenover hen staand persoon, evenzoo met het hoofd bedekt; achter 
dezen rechts verscheidene toehoorders. — Gemerkt: G. 
i. 1. O.: C. L. — 2d< druk N°. 53 

*2264 43. Pag. 546 — Der Sdnftentrager. — Eene dame wordt in een gesloten 
draagstoel door twee mannen in hemdsmouwen over eene brug naar rechts 
vervoerd. Achtergrond eene stadsgracht, waaraan rechts verscheidene groote 
gebouwen, waaronder eene rotonde met vensters naar alle zijden. 
2de druk N°. 58 

44. Pag. 554 — Der Schachtelmacher. — N°. 2230 weder gebruikt. — Ge- 
merkt: H. 

2de druk N°. 59 

*2265 43. Pag. 563 — Der Sclave. — In het midden staat de armelijk gekleede 
slaaf en wischt zich jiet zweet van het voorhoofd ; naast hem een watervat. 
Achtergrond rechts eene pomp, waar de vaten onder toezicht van een 
Turk worden gevuld; links een slaaf, die een vat vervoert naar een schip. 
2de druk N°. 60 

46. Pag. 618 — Der See-Admiral. — N°. 2220 weder gebruikt. 
2de druk N°. 67 

*2266 47. Pag. 968 (drukfout voor 698). — Das Spiel-Hausz. — In een vertrek 
staan twee heeren triktrak te spelen, waarbij links een derde toeziet. 
Links nog twee en rechts drie personen, 
i. 1. o.: CL /. — :de druk N°. 76 



1099 

2267 48. Pag. 712 — Der Springer. — Kermistent, met toeschouwers op den 
voorgrond en op den achtergrond; in het midden links drie mannen op 
eikaars schouders, staande vóór eene springplank ; een vierde kunstenmaker 
springt over die groep heen, terwijl van rechts een vijfde komt aanloopen 
om hetzelfde te doen. 

druk N°. 77 

2268 4g. Pag. 761 — Der Tauben- Handier. — Links drie mannen en een 
jongen rondom een korf met duiven, waarvan ééne door den verkooper 
wordt losgelaten; daarachter twee groote huizen. Achtergrond rechts een 
stadsgezicht. 

druk N°. 82 

2269 ^o, Pag. 771 — Der Tdndler. — Rechts een huis, waar eene vrouw 
over eene half geopende stoepdeur kijkt, terwijl eene tweede vrouw 
staande vóór eene kelderwoning daarnaast spreekt met den oude-kleer- 
kooper op de straat, die met drie hoeden boven elkaar op het hoofd een 
kleedingstuk beschouwt. — Gemerkt: K iycs. spiegelschrift). 

i. r. O. : CL — a^e druk N°. 83 

2270 5/. Pag. 887 — Der Bdhrenführer. — Links staat een man met bonten 
muts op het hoofd, die aan eene koord den beer vasthoudt aan een 
ring door den snoet. Aan wederzijde van het dier, dat op de achter- 
pooten staat, een man met eene fluit, terwijl een derde zich heeft neder- 
gezet op de stoep van het huis rechts, waar de bewoners over de onder- 
deur komen kijken. Achtergrond links huizen. 

Het exemplaar van deze prent, dat in het Rijksmuseum aanwezig is, is 
gemerkt met Z; dit is niet het geval met dat uit de Königliche BibUo- 
thek te Berlijn, waarin integendeel die letter gevonden wordt op pag. 780, 
der Tüncher (niet door of naar Luyken). 

2de druk N°. 95 

2271 52. Pag. 895 — Der Beutelschneider. — Groot stadsplein bedekt met 
uitstallingen onder zeilen. Op den voorgrond rechts eene zittende 
koopvrouw met vruchten, in gesprek met eene tegenover haar staande 
dame met een kleinen jongen, welke dame niet bemerkt, dat de links achter 
haar zich bevindende gauwdief hare beugeltasch afsnijdt. 

i. 1. O.: C. L. — 2de druk N°. gö 

2272 53. Pag. 907 — Der Feuer-Fresser. — Op straat staat links de kun- 
stenmaker als Pierrot gekleed eenige sporten hoog op eene ladder, die 
tegen een muur leunt; hij houdt in de rechterhand een bakje met vlam- 
mende vloeistof, waarvan hij met een staafje eene deel naar den mond 
brengt. Voorgrond links vijf kinderen, tweede grond rechts verscheidene 
toeschouwers; daarachter huizen, eene kerk en de halve maan in de lucht. 

Het exemplaar van deze prent uit Berlijn is gemerkt: M; daarentegen 
is dat op het Rijksmuseum zonder merk. 
2de druk N°. g8 

2273 S4- P^g- 917 — Gauckler — Houten loods op de straatsteenen op- 
gericht en alleen in het midden voorzien van een lossen houten vloer. 



1099 417 

Rechts op den voorgrond en links op den achtergrond de talrijke toe- 
schouwers, terwijl nog andere rechts op den achtergrond op eene ver- 
hevenheid zitten. In het midden hangt de kunstenmaker met het hoofd 
omlaag met zijn rechterbeen aan eene koord. 
2de druk N°. 97 

*2274 55. Pag. 926 — Der Artzt. (Bedoeld wordt, gelijk ook het opschrift in 
het boek luidt: Der Marckt-Schreyer). — Tooneel in de open lucht, waar- 
op rechts twee dansende hansworsten de aandacht trekken, terwijl achter- 
aan links de kwakzalver staat met een papier met afhangende zegels. Het 
tooneel is omringd door eene talrijke menigte, wier hoofden men ziet. 
i. 1. o.: CL— druk N°. gg 

*2275 5Ö' Pag. 936 — Der Seil-Tantzer. — Kermistent met Hnks amphi- 
theatersgewijs geplaatste banken en daarboven eene galerij, terwijl op 
den voorgrond een talrijk publiek staat te kijken naar de voorstelling van 
den koordedanser, die van rechts naar links op de gespannen koord zich 
voortbeweegt. 

i. r. O. : CL — 2^^ druk N°. 100 

*2276 57. Pag. 944 — Der Taschen-Spieler. — Rechts achter eene tafel de 
goochelaar, die een vogel uit een hoed te voorschijn toovert; links staan 
een vijftal heeren en dames te kijken. 
2de druk N°. joi 

*2277 58- Pag. 954 — Der Wasser-Speyer. — een tooneel staat in het midden 
een man, die uit den mond een waterstraal omhoog blaast, welke als eene 
fontein nedervalt in een bak vóór hem. Links een tafeltje met verschillende 
kleine potten en een glas. Voorgrond de hoofden der toeschouwers. — 
Gemerkt: N. 

2de druk N°. 102 

*2278 59- Pa-g. 963 — Der Zigeiner — Rechts staat eene heidin met een kind 
op den rug gebonden en voorspelt de toekomst uit de hand der tegenover 
haar staande boerenvrouw; naast deze een man en een jongen. Rechts op 
den tweeden grond onder een boom eene planken hut, waarin zich eene 
vrouw met een klein kind bevindt. 
2^6 druk N°. loj 



Benevens de navolgende copiën uit de Haupt-Stdnde weder gebruikt. 



78. 


Pag. 339 


— Der Melber. 


Copie N°. 


61. 


2<ie druk N°. jj' 


79- 


Pag. 372 


— Der Oehchldger. 


Copie N°. 


62. 


2<ie druk N°. 


41 


80. Pag. 388 


— Der Pasteten Becker. 


Copie N°. 


66. 


2<i«= druk N°. 


43 


81. 


Pag. 431 


— Der Perlenbohrer. 


Copie N°. 


28. 


2de druk N°. 


47 


82. 


Pag. 571 


— Der Scheider. 


Copie N°. 


30- 


2de druk N°. 


61 


83^ 


Pag. 588 


— Der Schiff-Pompenniacher. Copie N°. 


9- 


2de druk N°. 


■ 63 


84. 


Pag. 595 


— Der Schiffs Zimniermann. Copie N°. 


7. 


2de druk N°. 


64 


85- 


Pag. 629 


— Der Segelbaummacher. 


Copie N°. 


8. 


2de druk N°. 


68 


86. 


Pag. 636 


— Der Segelmacher. 


Copie W. 


10. 


2de druk N°. 


6g 


87. 


Pag. 650 


— Der Seiden Zurichter. 


Copie N°. 


72. 


2de druk N°. 


71 



1699 



4i8 



88. Pag. 689 — Der Spiegkr. 



Copie N°. 48. druk N°. 7J- 



8g. Pag. 723 — Der Stee knadelmac her. Copie N°. 40. 2^* druk N°. 78 



Eindelijk 4 nieuwe copiën: 

g2. Pag. 57 — Der Blasbalgmacher. — Van dezelfde zijde naar N°. 1414. 
Aldaar is het huis rechts achter den hoofdpersoon tot beneden toe geheel 
onbeschaduwd en heeft op de benedenverdieping slechts één venster; op 
de copie is de benedenhelft van het huis met horizontale lijnen bedekt 
en ziet men onmiddellijk boven den schouder van den man twee vensters 
naast elkaar. 

In de latere drukken is de bovenzijde van den grooten blaagbalg, 
rechts op den grond liggende, aan de linkerzijde bedekt met schuine 
lijnen, terwijl die op het origineel en op de copie in de i^te uitgave 
geheel onbetint is. 

2de druk N°. 7 

gj. Pag. 67 — Der Bleicher. — Van dezelfde zijde naar N°. 1429. Aldaar 
zijn op het bleekveld bepaalde stukken ondergoed, o. a. twee hemden, 
afgebeeld, op de copie alleen rechte stukken linnen. 

2de druk N°. 8 

g4. Pag. 667 — Der Sesselmacher. — Van dezelfde zijde naar N°. 1373. 
Aldaar is duidelijk aangewezen de verbinding der dwarslatten met de 
staande gedeelten van den rug van den stoel, die vervaardigd wordt; op 
de copie ontbreekt die aanwijzing. 

2<i« druk N°. 7J 

9jr. Pag. 741 — Der Stein-Seger. — Van dezelfde zijde naar N°. 1430. 
Aldaar raakt het benedendeel der zaag bijna de linker randlijn; op de copie 
is daartusschen nog eene beschaduwde ruimte. 

2de druk N°. 80. 

Alle prenten van dit Deel zijn in den 2de» druk van 1711 veel slechter 
dan in den 3den druk van 1733, hetgeen waarschijnlijk te wijten is aan de 
mindere bekwaamheid van den drukker van de 2de uitgave. 

Dit boek werd later vertaald en verscheen onder den titel: Jeis voor 

Allen Door den berugten Pater Abraham van St C/ara. In't Neder- 

duyts overgebragt door J. Ie Long. V Amsteldam, By de Janssoons van 
Waesberge. lyig. 4 dln. 8°. 

Hierin komen de copiën voor van 39 der nieuwe prenten, vervaardigd 
voor de Haiipt Stdnde en voor Etwas für Alle, benevens van 7 andere 
gedeeltelijk. Verder nieuwe copiën naar 96 prenten uit Het Menselyk 
Bedryf, n.1. dezelfde, die in de Duitsche uitgaven werden overgenomen 
met uitzondering van: 

N**. 1386 de Geelgieter. 



go. Pag. 730 — Der Steinschneider. 
gi. Pag. 801 — Der Wagmacher. 



Copie N°. 27, 2de druk N°. 79 
Copie N°. 38. 2de druk N°. 86 



1099 419 

Uit verscheidene afbeeldingen blijkt echter, dat voor het vervaardigen 
van deze serie gebruik is gemaakt van de origineele prenten door de 
Luykens en niet van de Duitsche copiën. 

De prenten zijn tusschen den tekst in gedrukt en da^door van achteren 
bedrukt. — H. 81—86, B. 72 — 77 mm. 

Deel I. 

/. Pag. I — de Vorst. — Van dezelfde zijde naar N°. 1460. Aldaar 
is het gedeelte van den grond tusschen de beide slagschaduwen geheel 
onbetint; op de copie is dat bedekt met horizontale lijnen. 

2. Pag. 22 — de Rechter. — Van de tegenzijde naar N°, 2263. De 
rechtbank rechts. 

j. Pag. 31 — de Advocaat en Rechtsgeleerde. — Van de tegenzijde naar 
N°. 1450. De hoofdpersoon links. 

4. Pag. 48 — de Soldaat. — Van de tegenzijde naar N^. 1459. De 
hoofdpersoon rechts. 

5. Pag. 57 — de Admiraal. — Van dezelfde zijde naar N°. 2220. Aldaar 
zijn de rokspanden en de linkerknie geheel onbetint; op de copie zijn 
die met schuine lijnen beschaduwd. 

ó. Pag. 68 — de Trompetter. — Van de tegenzijde naar N°. 2250. De 
twee ruiters rechts. 

7. Pag. 78 — de Roermaaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1394. De 
werkman naar links gekeerd. 

8. Pag. 83 — de Jaager. — Van de tegenzijde naar N°. 1457. De 
man links. 

g. Pag. 91 — de Docter. — Van de tegenzijde naar N°. 1452. De ge- 
neesheer zit rechts. 

10. Pag. 99 — de Apotheeker. — Van de tegenzijde naar N°. 1407. De 
man links. 

//. Pag. 108 — de Wondheeler. — Van de tegenzijde naar N°. 141 7. 
De patiënt rechts. 

12. Pag. — de Koopman. — Van de tegenzijde naar N°. 1458. De 
patroon rechts. 

13. Pag. \2'i — de Schoolmeester. — Van de tegenzijde naar N°. 1425. 
De onderwijzer links. 

14. Pag. 134 — de Wol-bereider. — Van de tegenzijde naar N°. 1376. 
De werkman links. 

15. Pag. 142 — de Linne-wever. — Van de tegenzijde naar N°. 1377. 
De arbeider rechts. 

lö. Pag. 147 — de Droogscheerder. — Van de tegenzijde naar N°. 1378. 
De man naar rechts gekeerd. 

17. Pag. 152 — de Verwer. — Van de tegenzijde naar N°. 1379. De 
man links. 



1099 420 

i8. Pag. 158 — de Kleermaaker. — Van dezelfde zijde naar N°. 1363. 
Aldaar is de schuine stut van de tafel tegen de linker randlijn be- 
langrijk donkerder dan de omgeving; op de copie is alles geheel in ééne 
tint. Daarentegen is de schoorsteen van het huis, dat door de deur gezien 
wordt, op het origineel gelijk betint als het dak, doch op de copie lichter 
gehouden. 

ig. Pag. 163 — de Pruikemaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1418. 
De man links. 

20. Pag. 168 — de Hoedemaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1419. 
De groep werklieden links. 

21. Pag. 173 — de Zy-reeder. — Van de tegenzijde naar N°. 1375. De 
man zit rechts. 

22. Pag. 183 — de Gaaren-twynder. — Van de tegenzijde naar N°. 1374. 
De zittende arbeider links. 

2j. Pag. 191 — de Bleeker. — Van de tegenzijde naar N°. 1429. De 
man rechts. 

24. Pag. 200 — de Leerbereider. — Van de tegenzijde naar N°. 1420. 
De man links. 

25. Pag. 205 — de Schoenmaaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1380. 
De hoofdpersoon staat rechts. 

26. Pag. 209 — de Schoenlapper. — Van de tegenzijde naar N°. 2234. 
De man naar links gekeerd. 

27. Pag. 223 — de Sakkedraager. — Van de tegenzijde naar N°. 2244. 
De man loopt naar links. 

28. Pag. 231 — de Bakker. — Van de tegenzijde naar N°. 1362. De 
man staat rechts. 

2g. Pag. 235 — de Vleesch-houwer. — Van de tegenzijde naar N°. 1404. 
De twee slagers links. 

jo. Pag. 239 — de Kok. — Van de tegenzijde naar N°. 2231. De hoofd- 
persoon rechts. 

j»/. Pag. 244 — de Suikerbakker. — Van de tegenzijde naar N°. 1406. 
De man loopt naar links. 

J2. Pag. 253 — de Kuiper. — Van dezelfde zijde naar N°. 1401. Aldaar 
is de muur op den voorgrond rechts nagenoeg geheel onbetint; op de 
copie is die bijna geheel met loodrechte lijnen bedekt. 

jj. Pag. 258 — de Bierbrotmer. — Van de tegenzijde naar N°. 1410. 
De man staat links. 

34. Pag. 268 — de Bierdraager. — Van de tegenzijde naar N°. 2253. 
De dragers staan links. 

JS- Pag. 272 — de Waard, oft Wyn en Bier-huis. — Van dezelfde 
zijde*'naar N°. 2232. Aldaar is de vloer geheel onbetint; op de copie is die 
bedekt met horizontale lijnen. 



1099 



421 



jó. Pag. 304 — de Poëet. — Van de tegenzijde naar N°. 2261. De man 
zit links. 

J7. Pag. 322 — de Luit en Vioolmaker. — Van de tegenzijde naar 
N°. 1416. De twee mannen zitten rechts. 

38. Pag. 327 — de Miisikant. — Van dezelfde zijde naar N°. 1448. 
Aldaar heeft het meest rechtsche venster boven de deur vijf ruiten naast 
elkaar en is de voorzijde van de stoof van den hoofdpersoon onbetint ; 
op de copie zijn vier ruiten en is de stoof beschaduwd. 

jq. Pag. 334 — de Pampiermaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1421, 
De werkman naar rechts gekeerd. 

De copie in Etwas für Alle, Deel I, 3^^^ druk van 17 11, eveneens van 
de tegenzijde, heeft de deur van het groote gebouw achter het waterwiel 
betint met loodrechte lijnen; hier is die onbetint. 

40. Pag. 350 — de Boekdrukker. — Van de tegenzijde naar N°. 1422. 
De man staat rechts. 

De copie, evenzoo van de tegenzijde, in de ffaupt-Stande, vertoont, 
evenals het origineel, rechts achter den hoofdpersoon twee mannen werk- 
zaam, hier slechts één. 

41. Pag. 369 — de Boekebinder. — Van dezelfde zijde naar N°. 1424. 
Aldaar is de vloer op den voorgrond onbetint, op de copie bedekt met 
horizontale lijnen. 

42. Pag. 376 — de Schilder. — Van dezelfde zijde naar N°. 1445. Aldaar 
is de vloer op den voorgrond onbetint, op de copie bedekt met horizon- 
tale lijnen. 

43. Pag. 383 — de Beeldhouwer. — Van dezelfde zijde naar N°. 1447. 
Aldaar is van het uit twee deelen bestaande voetstuk van het groote beeld 
de bovenzijde van het benedengedeelte links onbetint; op de copie is 
aldaar eene zware schaduw aangebracht. 

44. Pag. 389 — de Plaatsnyder. — Van dezelfde zijde naar N°. 1446. 
Aldaar is de linkerzijde van de lijst van het chassis slechts voor M zicht- 
baar en ziet men den man buiten de deur geheel; op de copie is de 
geheele voorstelling meer naar rechts gebracht, waardoor het chassis 
geheel te zien is, maar de bedoelde man gedeeltelijk wordt bedekt door 
de rechter randlijn. 

4^. Pag. 400 — de Plaatdrukker. — Van de tegenzijde naar N°. 1423. 
De man staat rechts. 

46. Pag. 412 — de Konstverkooper. — Van de tegenzijde naar N°. 2260. 
Het achtervertrek is rechts. 

47. Pag. 422 — de Munter. — Van dezelfde zijde naar N°. 1437. Aldaar 
is de oven rechts rondom de opening geheel onbetint; op de copie zijn 
daarop lijnen aangebracht. 

48. Pag. 430 — de Steenbakker. — Van de tegenzijde naar N°. 1432. 
De groep arbeiders links. 



1099 



422 



4g. Pag. 434 — de Metselaar. — Van dezelfde zijde naar N°, 1365. 
Aldaar is de grond aan de overzijde van het water links boven den emmer 
onbetint; op de copie is dat gedeelte grootendeels met horizontale lijnen 
bedekt. 

50. Pag. 438 — de Steenhouwer. — Van dezelfde zijde naar N°. 1431. 
Aldaar is de bodem op den voorgrond en links boven de slagschaduw 
onbetint; op de copie zijn die gedeelten bedekt met horizontale lijnen. 

5/. Pag. 443 — de Timmerman. — Van dezelfde zijde naar N°. 1364. 
Aldaar is licht gehouden tusschen de zware schaduw op den voorgrond en 
de pen van den balk links; op de copie ontbreekt dit. 

52. Pag. 448 — de Glasemaaker. — Van de tegenzijde naar N**. 1366. 
De man staat links. 

33. Pag. 453 — de Leidekker. — Van dezelfde zijde naar N°. 2247. Aldaar 
zijn de huizen op den achtergrond betrekkelijk groot voorgesteld, zoodat 
de toren van de kerk links bijna tot aan de bovenrandlijn reikt; op de 
copie is de haan slechts ter hoogte van den hals van den arbeider. 

54. Pag. 462 — de Smidt. — Van dezelfde zijde naar N°. 1389. Aldaar 
gaat de slagschaduw van het linkerbeen van den werkman tot in den 
linker benedenhoek; op de copie raakt die schaduw de benedenrandlijn 
op den tweeden steen van links af. 

Deel II. 

55. Pag. I — de Geestelyke. — Van de tegenzijde naar N°. 1453. De 
preekstoel links, terwijl daarop in plaats van den Hervormden leeraar een 
Capucijner monnik is afgebeeld. 

5Ö. Pag. 20 — het Coffy-hitys. — Van de tegenzijde naar N°. 2238. 
De dienstbode staat rechts. 

57. Pag. 70 — de Sterrekyker of Astrologist. — Van de tegenzijde naar 
N°. 1449. De geleerde zit links. 

5c?. Pag. 75 — de Barnsteen Visscher. — Van de tegenzijde naar 
N°. 2236. De twee mannen rechts. 

59. Pag. 84 — de Draayer. — Van de tegenzijde naar N°. 141 5. De 
werkman zit rechts. 

60. Pag. 89 — de Bergwerker. — Van de tegenzijde naar N°. 1436. De 
man zit links. 

61. Pag. 92 — de Alchymist of Goudmaker. — Van de tegenzijde naar 
N°. 1451. De man zit links. 

62. Pag. 109 — de Spiegelmaaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1427. 
De beide mannen links. 

67. Pag. 118 — de Borduurder. — Van dezelfde zijde naar N°. 1443. 
Aldaar wordt de bovenhoek van het borduurraam afgesneden door de 
linker randlijn; op de copie ziet men het raam geheel. 



1099 



423 



04' Pag. 124 — de Tapyhverker. — Van de tegenzijde naar N°. 1444. 
De beide mannen rechts. 

óf. Pag. 134 — de Goudtsmidt. — Van de tegenzijde naa.r N°. 1440. De 
werklieden rechts. 

66. Pag. 139 — de Horlogiemaaker. — Van dezelfde zijde naar N°. 1426. 
Aldaar staat de klok achter het hoofd van den werkman op 4.55, op 
de copie op 12.30. 

67. Pag. 146 — de Balanzemaaker. — Van de tegenzijde naar 1388. 
De werkman links. 

68. Pag. 166 — de Kaarsemaaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1403. 
Het wagentje rechts. 

Ó9. Pag. 171 — de Olyslager. — Van de tegenzijde naar N'^. 1402. De 
man en vrouw staan links. 

70. Pag. 179 — de Brillemaaker — Van de tegenzijde naar N°. 1382. 
De beide mannen staan rechts. 

7/. Pag. 184 — de Tinnegieter. — Van de tegenzijde naa.r N°. 1387. De 
werkman links. 

72. Pag. 189 — de Koperslager. — Van dezelfde zijde naar N°. 1390. 
Aldaar zijn van het huis op den achtergrond de bovenvensters betint, 
doch de deur en het venster daarnaast alleen met lijnen aangeduid ; op 
de copie zijn ook deze betint. 

7J. Pag. 194 — de Messemaaker. — Van dezelfde zijde naar N°. 1392. 
Aldaar is de lucht, die men ziet door de tralievensters boven de deur, in 
het midden onbetint; op de copie is de geheele oppervlakte bedekt met 
horizontale lijnen. 

74. Pag. 202 — de Stoelemaaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1373. 
De man zit links. 

75. Pag. 210 — de Waagemaaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1412. 
De man staat rechts. 

7Ö. Pag. 216 — de Pottebakker. — Van dezelfde zijde naar N°. 1433. 
Aldaar is de berg op den achtergrond aan de voorzijde onbetint en is eene 
lichte strook gelaten tusschen de linker deurpost en de mand, die binn en- 
gedragen wordt; op de copie is de berg bedekt met loodrechte lijnen 
en raken de mand en de deurpost elkaar. 

77. Pag. 221 — de Landtman of Boer — Van de tegenzijde naar N°. 1454. 
De man staat links. 

yS. Pag. 225 — de Herder. — Van de tegenzijde naar N°. 2245. De beide 
herders rechts. 

79. Pag. 238 — de Veender. — Van de tegenzijde naar N°. 2256. De 
vrouw gaat naar links. 

2S 



1699 424 

80. Pag. 250 — de Hovenier. — Van de tegenzijde naar N°. 1408. De 
tuinman staat links. 

81. Pag. 256 — de Voogelaar. — Van de tegenzijde naar N°. 2251. De 
man zit rechts. 

82. Pag. 267 — de Zeylemaaker. — Van dezelfde zijde naar N°. 1400. 
Aldaar is de lucht boven links bij de bladeren van den boom onbetint 
en blijft de meest linksche punt van die bladeren een eind van de randlijn; 
op de copie wordt de randlijn bijna geraakt en is de lucht bedekt met 
horizontale lijnen. 

83. Pag. 274 — de Lyndraayer of Baander. — Van de tegenzijde naar 
N®. 1399. De man links. 

84. Pag. 279 — de Boommaaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1396. 
De man links. 

83. Pag. 285 — de Compasse-maaker. — Van dezelfde zijde naar N°. 2255. 
Aldaar zijn de vlaggestokken, die men door het venster ziet, slechts even 
aangeduid; op de copie zijn die sterk beschaduwd. 

86. Pag. 293 — de Schipper. — Van de tegenzijde naar N°. 1455. De 
man staat rechts. 

87. Pag. 298 — de Bootsgesel. — Van de tegenzijde naar N°. 2221. Het 
schip rechts. 

88. Pag. 303 — de Visscher — Van de tegenzijde naar N°. 1456. De 
man rechts. 

8g. Pag. 308 — de Walvischvangst. — Van dezelfde zijde naar N°. 2252. 
Aldaar zijn in de sloep op den tweeden grond achter den harpoenier twee 
matrozen en ziet men den riem van één hunner; op de copie is slechts één 
matroos en is geen riem zichtbaar. 

go. Pag. 327 — de Haringvangst. — Van de tegenzijde naar N**. 2240. 
het roeibootje links. 

gi. Pag. 339 — de Mosselman. — Van de tegenzijde naar N°. 2242. De 
twee vrouwen rechts. 

g2. Pag, 346 — de Oude Kleerkoper. — Van de tegenzijde naar N°. 2269. 
De handelaar naar Hnks gekeerd. 

gj. Pag. 353 — de Duyvemelker. — Van de tegenzijde naar N°. 2268. 
Het groote huis rechts. 

g4. Pag. 373 — de Heyden of Waarsegger. — Van de tegenzijde naar 
N°. 2278. De hut links. 

95. Pag. 384 — de Comediant. — Van de tegenzijde naar N°. 2254. De 
tooneelspeler naar links gekeerd. 



1099 425 

gó. Pag. 393 — de Dansmeester. — Van dezelfdte zijde naar N°. 2226 
Aldaar is buiten de slagschaduw de vloer geheel onibetint, behalve eenige 
horizontale lijnen geheel op den voorgrond; op de copie is die bijna 
geheel bedekt met dergelijke lijnen, behalve de voorgrond. 

97. Pag. 398 — de Quaksalver. — Van de tegienzijde naar N°. 2274. 
De twee potsenmakers links. 

q8. Pag. 408 — de Goochelaar. — Van de tegenzijde naar N°. 2276. De 
kunstenaar staat links. 

pp. Pag. 417 — de Koordedansser. — Van de tegenzijde naar N°. 2275. 
De man loopt naar rechts. 

roo. Pag. 425 — de Beursesnyder. — Van de tegenzijde naar N°. 2271. 
De dief rechts. 

101. Pag. 436 — .het Rasp-huys. — Van de tegemzijde naar N'*. 2262. 
De rechtop staande man rechts. 

102. Pag. 446 — het Spin-huys. — Van dezelfde zijde naar N°. 2248. 
Tusschen de hoofden van de eerste en de tweede vrouw van rechts af en 
onder het venster ziet men op de copie het gelaat van eene andere 
vrouw; deze laatste is niet aanwezig op het origineel 

103. Pag. 456 — de Aanspreker. — Van de tegenzijde naar de prent 
voorkomende in: Jan Luyken, De Bykorf des Gemoeids. 1711. Pag. 398. 

104. Pag. 466 — de Doodtgraver. — Van de tegenzijde naar N°. 1461. 
De man naar links gekeerd. 

Deel III. 

103. Pag. 8 — de Kiezetrekker. — Van de tegenzijde naar N°. 2223. 
De deur rechts. 

loö. Pag. 25 — de Postillon en Boode. — Van dezelfde zijde naar 
N°. 2224. Aldaar is op den voorgrond eene schaduw aangebracht van 
enkele mm. hoogte; op de copie reikt die schaduw bijna tot aan den 
hoofdpersoon. 

/07. Pag. 38 — de Zeeveniaker. — Van dezelfde zijde naar N®. 1372. 
De aldaar aanwezige deur in het midden is vervangen door een tralievenster. 

108. Pag. 44 — de Blaasbalgmaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1414. 
De man zit links. 

log. Pag. 55 — ^/<? Beezemmaker of Binder. — Van de tegenzijde naar 
N°. 1370. De man is naar rechts gekeerd. 

iio. Pag. 73 — de Kammemaker en Schuyermaker. — Vereeniging van 
eene copie van de tegenzijde naar N°. 1369 en eerae copie van dezelfde 
zijde naar den hoofdpersoon op N°. 1381, welke in de open ruimte rechts 
is aangebracht. 

m. Pag. 84 — de Goudslager. — Van dezelfde zijde naar N°. 1438. 
Aldaar is de voorgond onbetint, op de copie bedekt met horizontale lijnen. 



1699 4^6 

112. Pag. 108 — de Diamantslyper. — Van dezelfde zijde naar N°. 1441. 
Aldaar ziet men achter het hoofd van den werkman eene deur, welke op 
de copie ontbreekt. 

//j. Pag. 134 — '/ Goud-draadtrekken en Goud-spinnen. — Van dezelfde 
zijde naar N°. 1385. Aldaar zijn op den achtergrond twee vrouwen in 
gesprek; op de copie is slechts ééne vrouw bezig gouddraad op te winden. 

114. Pag. 156 — de Naaldemaker. — Van dezelfde zijde naar N°, 1383. 
Aldaar ziet men een stut van den middelsten balk naar den rechtop staanden 
paal naast het groote wiel en zijn rechts van dien paal verschillende deelen 
van het gebouw betint aangegeven; op de copie ontbreekt die stut en is 
bedoelde ruimte geheel onbetint. 

II Pag. 168 — de Schermmeester en V Schermschool. — Van dezelfde 
zijde naar N°. 2257. Aldaar ziet men door de deur achter de schermers op 
de sabel een muur met vensters en daarboven een hooger gebouw; op 
de copie is dat alles weggelaten. Daarentegen komt de handschoen onder 
de twee floretten, links op den voorgrond, niet voor op het origineel. 

iiö. Pag. 201 — de Slaaf en Janitzaar ; — Vereeniging van de hoofd- 
figuur van N°. 2241 en den achtergrond van N°. 2265, beide van de 
tegenzijde. 

777. Pag. 232 — de Springer, Waterspuwer, Tassenspeelder en Vimr- 
spuwer. — Van de tegenzijde naar de groep kunstenmakers en naar den 
voorgrond met toeschouwers van N°. 2267, terwijl de andere opgenoemde 
personen op den achtergrond staan. 

118. Pag. 270 — de Ankersmit. — Van dezelfde zijde naar N°. 2222. 
Aldaar is het rechterbeen van den meest links geplaatsten arbeider slechts 
voor een klein deel zichtbaar; op de copie vertoont zich dat been geheel 
binnen de randlijn. 

iig. Pag. 279. — de Herberg en Kaatsbaan. — Van dezelfde zijde naar 
N"^. 2227. Aldaar wordt de achtergrond rechts gevormd door eene groep 
boomen, doorloopende tot aan de randlijn; op de copie is slechts één 
boom, die een eind van de randlijn afblijft. 

120. Pag. 374 — de Stokvischvangst en Vischdrager. — Vereeniging van 
de hoofdfiguur van N°. 2239 en het schip van N°. 2249, beide van de 
tegenzijde en verkleind. 

121. Pag. 436 — de Aschkarreman en Stratemaker. — De beide hoofd- 
personen van N°. 2258 van de tegenzijde, terwijl op den voorgrond een 
derde persoon is bijgevoegd, bezig de bestrating in orde te maken. 

122. Pag. 452 — de Poppemaker. — De twee personen van N°. 2328 
van de tegenzijde, onder bijvoeging van een derde op den tweeden grond. 

Deel IV. 

I2J. Pag. 14 — de Zwaardveger. — Van dezelfde zijde naar N°, 1393. 
Aldaar is boven de twee vensters eene plank, waarop eenige voorwerpen; 
op de copie is dat alles weggelaten. 



1099 42 7 

124' Pag. 32 — de Scheider. — Van dezelfde zijde naar N°. 1451. Aldaar 
ziet men door het tralievenster rechts een boom, die op de copie ontbreekt. 

125. Pag. 40 — de Zadelmaker. — Van dezelfde zijde naar N°. 1413. 
Aldaar zijn de lucht en de bodem met uitzondering van den voorgrond 
geheel bedekt met horizontale lijnen, terwijl op de copie beide grooten- 
deels onbetint zijn. Ook is de vrij groote, zittende hond achter het paard 
veranderd in een kleinen loopenden keffer. 

126. Pag. 46 — de Ratelwacht. — Van dezelfde zijde naar N°. 2243. 
Aldaar is op de straat i. r. o. een groote steen, waarop de beteekening ; 
op de copie loopen de balsteenen dóór tot den hoek. Ook heeft aldaar de 
uitstekende stok boven het hoofd van den tweeden wacht een schuinen 
stut tegen den muur, hetgeen op de copie ontbreekt. 

127. Pag. 51 — de Glasblazery en Glasblazer. — Van dezelfde zijde naar 
N°. 1428 voorzoover aangaat de hoofdfiguren, doch met geheele veran- 
dering der omgeving, zoodat men op de copie in een tweede vertrek een 
arbeider bij een venster en onder een grooten luchtkoker aan het werk ziet. 

128. Pag. 71 — de Mandemaker. — Van dezelfde zijde naar N°. 1371. 
Aldaar heeft de boom alleen bladeren naar de rechterzijde; op de copie 
ook een tak links vóór het huis. 

I2Q. Pag. 75 — de Pasteybakker. — Van dezelfde zijde naar N°. 1405. 
Aldaar is boven het meest linksche venster eene plank met eenige voor- 
werpen, welk een en ander op de copie is weggelaten. 

130. Pag. 87 — de Grutter. — Van de tegenzijde naar N°. 141 1. De 
man staat links. 

131. Pag. 140 — de Lymmaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1434. 
De man staat rechts. 

132. Pag. 164 — de Blikslager of Lantaarnmaker. — Van de tegenzijde 
naar 1391. De jongen loopt naar rechts. Evenwel met o\^ername van den 
arbeider in copie van dezelfde zijde. 

133. Pag. 169 — de Zilversmit. — Van dezelfde zijde naar N°. 1439. 
Aldaar leunt rechts tegen den oven boven het vat met brandstof eene 
zeef, welke op de copie ontbreekt. 

134. Pag. 175 — de Steenzager. — Van de tegenzijde naar N°. 1430. De 
man zit links. 

135. Pag. 213 — de Kastanjebraadster. — Van de tegenzijde naar 
N°. 2237. De vrouw zit links. 

13Ö. Pag. 230 — de Speldemaker. — Van de tegenzijde naar N°. 1384. 
De werksters naar links gekeerd. 

137. Pag. 256 — de Schip-pomp emaker. — Van dezelfde zijde naar 
N°. 1397. Aldaar zijn op den achtergrond links van den hoofdpersoon 
vier schepen, eene sloep en een ducdalf, op de copie slechts één schip. 



1099 



428 



Ij8. Pag. 312 — de Pacrelgater. — Van dezelfde zijde naar N°. 1442. 
Aldaar is de voorgrond geheel onbetint, op de copie bedekt met hori- 
zontale lijnen. 

iSg. Pag. 342 — de Kastemaker. — Van dezelfde zijde naar N°. 1368. 
Aldaar is zoowel het boven- als het benedengedeelte der kast rechts met 
versiering van kolommen en vakken; op de copie is het benedengedeelte 
geheel effen. 

140. Pag. 353 — de Scheepstimmerman. — Van dezelfde zijde naar 
N°. 1398. Aldaar hebben de drie masten links van den arbeider een dui- 
delijk aangewezen voetstuk, hetgeen op de copie ontbreekt. 

Deze copiën komen onveranderd voor in de latere uitgave te Amsterdam, 
bij Jan Roman de Jonge, alwaar Deel I en II in 1736 en Deel III en IV 
in 1745 verschenen; evenzoo in die bij Jan Roman te Amsterdam, van 
welke mij Deel I van 1758, Deel II van 1759 en nogmaals Deel I tot 
IV z. j. bekend zijn, de laatste onder vermelding op den titel van Derde druk. 

338 

Lodewyk Hennepin, Nieuwe Ojitdekkinge Van een groot 
Land, gelegen in America, tusschen nieuw Mexico en de 
Ys-zee .... Tot Amsterdam, By Abraham van Someren, 
1699. 4°. 

Pag. 18. N**. 1614 wederom gebruikt. 
Pag. 80. N°. 161 5 wederom gebruikt. 

De prenten komen onveranderd nogmaals voor in den 2den druk Tot 
Amsterdam, By Andries van Damme, Boekverkooper op 't Rokkin bezyden 
de Beurs, J702. 

339 

(Elizabetha Jocelyn), Uyterste Wille van een Moeder Aan 
haar toekomende Kind .... Den Tweden Druk. 't Amster- 
dam, By Jacobus van Nieuweveen, Boekverkooper in de 
Nieuwestraat, by de Nieuwendyk. z. j. 8°. 

Onder dezen algemeenen titel bevat het boek met doorgaande pagi- 
neering behalve dat werk nog zes soortgelijke mystieke of godsdienstige 
stukken. Het tweede en het laatste vermelden op den gedrukten titel 
het jaar 1699. 

Hierin 17 prenten door Jan Luyken, de titelprent H. 127, B. 85 mm.; 
de andere H. 87 — 90, B. 71 — 77 mm. Deze zijn tusschen den tekst ingedrukt 
en van achteren bedrukt. De kleine vignetten zijn waarschijnlijk door 
J. van den Aveele. 



1099 429 

Uyterste Wille Van een Moeder. 

2279 I. Titelprent. 

Links zit eene vrouw te schrijven, terwijl zij de Wereld vertreedt; zij 
houdt met de linkerhand van boven een groot schilderij vast, dat naast 
haar op den grond steunt en waarop de Breede en de Smalle Weg zijn 
afgebeeld. Op den voorgrond vijf kinderen, die deze voorstelling aandachtig 
beschouwen; boven het schilderij een cherubijntje en een engeltje met 
lauwerkrans en palmtak. Over het schilderij hangt een papier, waarop: 
Uyterste wille van een Moeder aan haar toekomende Kint. — i. d. m. : in 
Amsteldam, by Jacobus van Nieuweveen, Boekverkoper. 

i. r. O. : /. Luyken. 

2280 2. Pag. 26 — Op den voorgrond rechts zit de Gierigheid, voorgesteld 
door eene oude vrouw, omgeven door geldzakken, met een krauwel in de 
hand en in gezelschap van een zwarten vogel. Op den tweeden grond de 
Weldadigheid, eene vrouw met eene zon boven het hoofd, die een 
hoorn des Overvloeds uitschudt, waarvan de inhoud wordt opgevangen 
door eene naast haar staande vrouw. 

2281 j. Pag. 38 — Rechts een ledikant, waarin een gerust slapende persoon; 
links op den voorgrond een engel, die een duivel te gemoet treedt, welke 
zich achter in het vertrek vertoont. 

2282 4. Pag. 48 — Op den voorgrond onder een papaverstruik ligt de 
Traagheid te slapen, voorgesteld als een man met ezelsooren, naast 
wien de Satan zich heeft nedergevleid. Daarachter links vier jonge mannen, 
die dit tooneel met gebaren van ergernis beschouwen; rechts eene ruïne. 

2283 5. Pag. 60 — Rechts de Hoovaardij als eene sierlijk gekleede vrouw, 
gekapt met pauwenvederen, met een spiegel in de hand, wier sleep 
door den Satan gedragen wordt. Bij het loopen vertoont zich onder den 
zoom van haar kleed een duivelsklauw, hetgeen met groote ontsteltenis 
wordt opgemerkt door drie kinderen op den tweeden grond links. 

2284 6. Pag. 78 — Op den voorgrond rechts twee mannen staande aan den 
oever van een fel bewogen water en met schrik ziende naar een zwaren 
bliksem, storm en regen, welke op den achtergrond rechts een groot 
gebouw omver werpen, terwijl meer naar voren links in een vast gefundeerd 
gebouw een persoon rustig zit te slapen als verpersoonlijking van de 
Geloovige Ziele. 

2285 7. Pag. 90 — De Dronkenschap, voorgesteld door vijf mannen bij eene 
tafel, waarvan twee reeds geheel dronken zijn, terwijl de derde, luisterende 
naar den Satan, een beker opheft en ziet naar het naast hem staande 
varken. De beide anderen wijzen elkaar den Breeden Weg, die zich 
achter hen uitstrekt en die, door dansende menschen begaan, tusschen 
schoone dreven voert naar een groot vuur. 

2286 8. Pag. 118 — Links de Satan, die in den arm de Wereld houdt, aan 
welke een viertal jongelingen met koorden gebonden zijn, die hij achter 
zich voert naar een groot vuur, waarbij de Dood hen opwacht. Rechts 



1099 430 

boven deze personen vertoont zich in eene wolk de Voorzichtigheid, als 
een engel met verrekijker, spiegel en slang, die hun eene sikkel toe- 
reikt om de koorden, die hen binden, door te snijden, 

Uyterste Wille Van Soetgen van den Houte. 

2287 g. Pag. 134 — Afbeelding van de schrijfster in hare gevangenis. Zij 
zit naar rechts gekeerd, met het been aan eene bank geketend, te schrijven 
onder een venster, wel voorzien met ijzeren stangen. 

2288 10. Pag. 138 — Links zit de Wetenschap, eene vrouw met eene sfeer 
op het hoofd en omgeven door hare leerlingen; rechts wordt nog een 
knaap tot haar gebracht door zijne ouders. Op den tweeden grond in de 
wolken ziet men de Goddelijke Wijsheid, als eene vrouw met de zon 
boven het hoofd, houdende in de eene hand de slang als symbool der 
Eeuwigheid, terwijl zij met de andere de Tafelen der Wet en het Evangelie 
steunt. 

2289 //. Pag. 152 — Een jongeling tusschen ee« goeden engel met den 
Bijbel, en een kwaden geest met de Wereld, die hem dc keuze voorstellen 
tusschen den Smallen Weg links en den Breeden rechts. , 

Schadelykheid Der Weereld-liefde. 

2290 12. Pag. 186 — Op den voorgrond de Satan als vogelvanger gereed 
het net dicht te slaan boven een aantal personen, die van alle zijden 
komen aanloopen, ten einde zich meester te maken van de in het midden 
als lokaas liggende Wereld. 

2291 IJ. Pag. T96 — Rechts zit op een pedestal, dat tot opschrift voert: 
Sic se Habet Mundus, een kind bellen te blazen, waarnaar begeerig wordt 
gegrepen door een achttal daaromheen staande makkers. 

2292 14. Pag. 206 — Links staan twee personen en zien naar eene bloem 
die, in een pot geplaatst op een pedestal, dat tot opschrift heeft: «5*/^: Se 
Habet Vita, geheel ontbladerd wordt door een uit den linker boven- 
hoek daarop gerichten luchtstroom. 

Eens Jongelings Samenspraak, Tusschen de Wellust En Deugd. 

2293 75. Pag. 223 — Een jong man staande tusschen twee vrouwen: links 
de Deugd, staande in zedig gewaad, rechts de weinig gekleede Wellust, 
onder een boom zittende, welke beiden trachten hem over te halen haar 
te volgen. 

De Hovaardige Julia, Door haar Vader Bekeert. 

2294 i(>' Pag. 240 — Links zit de Keizer van Rome en wendt zijn gelaat be- 
droefd af bij het binnentreden van zijne dochter Julia in schitterend gewaad. 

2295 17- Pag. 244 — Rechts staat de Keizer, die zich met blijdschap keert 
tot dezelfde dochter, die in een zeer eenvoudig en zedig gewaad voor hem 
verschijnt. 

Van dit boek bestaat eene latere uitgave te Rotterdam bij Barent Bos 
1702, van welke mij alleen de titelprent bekend is. Op deze is dit adres 
en jaar i. d. m. aangebracht. 



1099 



431 



Het verscheen weder te Amsterdam bij Gerrit Tielenburg 1748. De 
gedrukte titel vermeldt aldaar: De Derde Druk, zoodat deze uitgever den 
druk van 1702 niet schijnt te hebben gekend. Daarin komen dezelfde 
prenten weder voor, doch op andere bladzijden. 

N°. 2279 heeft geen onderschrift i. d. m. 



2280 
2281 
2282 



N'». 2283 
N°. 2284 



N°. 
N°. 
N°. 
N°. 
N°. 
N°. 
N°. 



2285 
2286 
2287 
2288 
2289 
2290 
2291 



N°. 2292 
N°. 2293 
N°. 2294 
N°. 2295 

N°. 2291 



s geplaatst op pag. 25. 
s geplaatst op pag. 38. 
s geplaatst op pag. 49. 
s geplaatst op pag. 64. 
s geplaatst op pag. 83, 
s geplaatst op pag. 95. 
s geplaatst op pag. 125. 
s geplaatst op pag. 140. 
s geplaatst op pag. 144. 
s geplaatst op pag. 158. 
s geplaatst op pag. 196. 
s geplaatst op pag. 206. 
s geplaatst op pag. 216. 
s geplaatst op pag. 236. 
s geplaatst op pag. 251. 
s geplaatst op pag. 255. 

s wederom gebruikt op pag. 49 van : J. Luiken, Des Menschen 
Te Amsteldam By de Wed: P: Arentz, en 



Begin, Midden en Einde. 
K: vander Sys. 1712. 



Gregorio Leti, Het Leven van Filips de II, Koning van 
Spanien .... vertaalt door Mr. N. J. Wieringa .... In 
's Gravenhage, By Engelbreght Boucquet, Boekverkoper 
inde Halstraat. Inde Waarheyt 1699. 2 dln. 8°. 

Hierin 17 prenten door Jan Luyken met pagineering b. r. b. en onder- 
schrift i. d. m. — N''. 2296 H. 139, B. 84 mm., de andere H. 126 — 130, 
B. 71—78 mm. 

Deel I. 

2296 I. Titelprent. 

Rechts Karei V met de kroon op het hoofd, die eene trede afdaalt van 
zijn troon om aan den tegenover hem staanden Philips II den schepter te 
overhandigen. Op een velum: het Leven van Filips de Tweede, Koning 
van Spanien. — i. d. m. : In 's Gravenhage, By Engelbrecht Bouquet Boek- 
verkoper lógg. 

2297 ^* -Eerste Deel Fol. 25. — Huwlyk van Prins Philips. II. met Donna, 
Maria van Portugal. — In een kerkgebouw knielt de bruidegom links, 
de bruid rechts; midden tusschen hen staat de Aartsbisschop van Toledo, 
die het huwelijk inzegent. 



432 



2298 j. Eerste Deel Fol. 120. — Aankomst, en. ontscheping, van den Prinu 
Philips, in Engelant. — Op den voorgrond links een page, rechts Philips 
te paard, gevolgd door een stoet ruiters. Achtergrond links de ge- 
ankerde vloot, rechts de kust met eene stad en daarachter een berg, 
benevens een aantal toeschouwers. 

2299 4. Eerste Deel Fol. 2ig. — Batailje, tusschen de Fransche en Spaansche, 
by 5? Quintyn. — Links het Fransche voetvolk, dat zich met musketten 
en speren tracht te verdedigen tegen den aanval der geheel geharnaste 
Spaansche ruiters. In het midden op den tweeden grond eene kruit- 
ontplofifing. 

2300 5. Eerste Deel Fol: 270. — Dood van Carel de Vyfde. — In eene kerk 
met rouwkleeden behangen staat rechts de priester vóór het altaar en 
neemt de brandende waskaars aan van den tot hem tredenden Karei V, 
nadat deze zijne eigene schijnbegrafenis had bijgewoond. 

2301 6. Eerste Deel Fol. 364. — Moort, door den Cardinaal del Monte, aan 
syn Huyswaart begaan. — In eene taveerne met kroezen aan den muur 
hangende staat rechts op den voorgrond de Kardinaal in het gewaad 
van een jong edelman en lost een pistool op den tegenover hem staanden 
waard, aan wiens voeten zijn reeds vermoorden zoon ligt. Op den tweeden 
grond links eene vrouw, die gebaren van ontzetting maakt; rechts een 
steenen boog, waardoorheen men huizen en boomen ziet. 

Vervolgh van Deel L 

2302 7. Eerste Deel Fol. 452. — Gevaarlyke Brand, int Escurial. — Op 
den tweeden grond rechts het Paleis, waar uit twee verdiepingen de vlam 
uitslaat; links daarvóór de redders met brandladder en haken. Op den 
voorgrond rechts een aantal personen, wier houding blijken geeft van 
schrik; links twee brandemmers. 

21303 8. Eerste Deel Fol. 631. — Onthalsing, van verscheyde Edelen, door den 
Hertog van Alba, tot Brussel. — Rechts op den tweeden grond het schavot, 
waar een knielende persoon wordt onthoofd; daaromheen en rechts op 
den voorgrond talrijke toeschouwers, alle blootshoofds. Achtergrond eene 
rij huizen. 

2304 9. Eerste Deel Fol. óyg. — Prins Carel, tracht den Hertog van Alba, 
te doorsteken. — In eene galerij staat rechts de jeugdige Prins met uitge- 
togen zwaard; tegenover hem de Hertog, die hem bij den arm vat. Aan 
het einde der galerij links twee personen. 

2305 JO. Eerste Deel Fol- 817. — Belegering, van Nicosia, door de Turken. 
Op den voorgrond een hevig gevecht tusschen de van rechts opdringende 
Turken en de zich verdedigende Christenen links; op den tweeden grond 
de torens en muren van Nicosia, met rechts eene bres, waardoor het vijan- 
delijke leger binnenstormt, terwijl geheel op den achtergrond hun kamp 
te zien is. 



433 



Deel II. 

2306 //. Twede Deel Fol: 28. — Den Hertog van Alba, gevangen. — Rechts 
wordt de Hertog aangesproken door een officier en door diens soldaten 
aangegrepen; achter hem rechts eene zuilengang; links op den tweeden 
grond een kasteel. 

2307 12. Twede Deel Fol: 61. — Stoute daad, van een Spanjaart voor Leyden. 
Op den voorgrond een HoUandsch schip, waarvan de vijf opvarenden 
worden gedood of over boord gejaagd door een gevangengenomen 
Spanjaard, Pietro Ciacconne, wien zij meenden onschadelijk te hebben 
gemaakt. Achtergrond de torens van Leiden en verscheidene schuiten, 

2308 jj. Twede Deel Fol: 160. — Lyk staatie, van Don lan van Oostenryk. 
De lijkbaar, op de schouders gedragen, voorafgegaan door soldaten en 
omgeven en gevolgd door personen in rouwgewaad, die van rechts komen, 
wordt tusschen twee rijen krijgslieden, links voetvolk, rechts ruiters, gevoerd 
naar de stad op den achtergrond. 

2309 14. Twede Deel Fol: 22^. — Philips, tot Koning van Portugal gekroont 
Achter een met gordijnen behangen boog op eene verhooging zit de Koning, 
die op zijn troon de huldiging ontvangt. Op den voorgrond het lager 
gelegen deel der zaal met de juichende menigte. 

Vervolgh van Deel II. 

2310 i^. Twede Deel Fol: sgS- — Bedriegelyken Alchimist onthalst. — Op 
den tweeden grond in het midden het schavot, waar de veroordeelde ge- 
knield ligt om onthoofd te worden; daarachter links een hoog gebouw, 
rechts eene rij huizen. Op den voorgrond de twee groote honden van 
den man, welke door musketschoten worden afgemaakt. 

23 1 1 lö. Twede Deel Fol: 642. — Over dracht der Neder lande, aan de Infante 
Jsabella. — In eene zaal zit links de Koning, bij wien twee edelen tot den 
handkus worden toegelaten; meer achterwaarts rechts de Prinses; verder 
een aantal hovelingen rondom hen en op den voorgrond rechts eene tafel 
met schrijfgereedschap. 

2312 ly, Twede Deel Fol: 685. — Lyk staatie van Philips. — In eene kerk 
is links eene verhevenheid, waarop de lijkbaar, omgeven door geestelijken, 
van wie één eene toespraak houdt tot de talrijke beneden hem rechts ver- 
zamelde menigte. Op den voorgrond links twee mannen in rouwgewaad 
met brandende kaarsen in de hand. 

2^^ Staat. 

Van deze prenten zijn 12 wederom gebruikt 'm: Astorga, Het Leven van 
Ferdinand Alvarez de Toledo, Hertog van Alba, zoowel in den druk 
van 1701, als in den 2^^*" van 1730. 

De prenten zijn daarbij onveranderd gebleven, alleen zijn de pagi- 
neeringen b. r. b. en het meerendeel der onderschriften geheel of gedeelte- 
lijk uitgeslepen en door andere aanwijzingen vervangen. In den druk van 
1730 zijn de prenten vrij belangrijk opgesneden. 



434 



1099 

N°. 2297 b. r. b.: Eerste DeelFoL 17. 

N°. 2298 b. r. b.: Eerste DeelFol.sg2. 

N°. 2299 b. r. b. : Twede Deel Fol. 106 
N°. 2302 b. r. b. : Eerste Deel Fol.300 
N°. 2303 b. r. b. : Twede Deel Fol 254 
N°. 2304 b. r. b. : Twede Deel Fol. 214 
N*». 2305 b. r. b. : Eerste DeelFol.37 

N°. 2306 b. r. b. : Twede Deel Fol: 427 
N°. 2307 b. r. b. : Twede Deel Eol: 352 

N°. 2310 b. r. b.: Twede Deel Fol: 400 

N°. 231 1 b. r. b. : Eerste Deel Fol: 273 

N°. 2312 b. r. b. : Twede Deel Fol: 500 



i. d. m. : Huwlyk, van den Hertog van 
Alba. 

i. d. m. : Inhaling van den Hertog van 

Alba tot Napels. 
i. d. m. : Onveranderd onderschrift, 
i. d. m. : Regensburg Geplondert. 
\. d. m. : Onveranderd onderschrift, 
i. d. m. : Onveranderd onderschrift, 
i. d. m. : Belegering en Inneming van 

Tunis 

i. d. m. : Onveranderd onderschrift, 
i. d. m. : Den Br iel door de Water- 

geusen, in genotnen. 
i. d. m. : De Gouverneur van Haerlem 

onthalst. 

i. d. m. : De Nieuwe Keur vorst van 
Saxen, Geinstalleert. 

i. d. m. : Lyk statie van den Hertog 
van Alba. 



Behalve deze prenten komen nog voor N°. 2300 en N°. 2308 met 
ongewijzigde pagineering en onderschrift, maar opgesneden, vooral de 
laatste in hooge mate, zoodat de lijkbaar en al de daarop volgende 
rouwdragers 'sterk betint zijn ; en N°. 2309, hebbende b. r. b. : Eerste Deel 
Fol: 138 en i. d. m.: De Keurvorst van de Paltz krygt vergif nis van 
Keyser Karei, en evenzoo opgesneden ; de laatste is waarschijnlijk bestemd 
geweest voor een ander, mij niet bekend, werk. 

3de Staat. 

De prenten N°. 2296—2312 zijn daarna alle weder gebruikt in den 
2den (jjuk van : G. Leti, Het Leven van Filips den II te Amsterdam, bij de 
Janssoons van Waesberge, 1733. De onderschriften, die veranderd waren 
voor Het Leven van Alba, zijn weder uitgeslepen en vervangen door de 
vroeger gebruikte, soms met eene kleine wijziging, en de pagineering even- 
zoo; dit laatste evenzoo voor de in dat werk niet gebruikte prenten. 

N". 2296 i. d. m. : f Amsterdam by de Janssoons van Waesberge, MDCCXXXIIL 
Opschrift ongewijzigd. 

W. 2297 b. r. b. : Eerste Deel Fol: 24. — i. d. m. : Huwlyk van Philips met 

Donna Maria van Por- 
tugal. 

N". 2298 b. r. b.: Eerste Deel Fol: iig —- i. d. m.: Als i« Druk. 
N°. 2299 b. r. b. : Eerste Deel Fol: 217 — i. d. m. : Ongewijzigd. 
N°. 2300 b. r. b.: Eerste Deel Fol: 2Ög — i. d. m. : Ongewijzigd. 
N°. 2301 b. r. b. : Eerste Deel Fol: 364 — i. d. m. : Ongewijzigd. 
N°. 2302 b. r. b. : Eerste Deel Fol: 452 — \. d. m. : Als Druk. 
N°. 2303 b. r. b.: Eerste Deel Fol: 634 — i. d. m.: Ongewijzigd. 
N°. 2304 b. r. b. : Eerste Deel Fol: 682 — 1. d. m. : Ongewijzigd. 




1^99 435 

N°. 2305 b. r. b.: Eerste Deel Fol: 821 — i. d. m. : Als i« Druk. 

N°, 2306 b. r. b. : Twede Deel Fol: 28 — i. d. m. : Ongewijzigd. 

N°. 2307 b. r. b.: Twede Deel Fol: 61 — i. d. m. : Als i<= Druk. 

N°. 2308 b. r. b. : Twede Deel Fol: i^g — i. d. m. : Ongewijzigd. 

N°. 2309 b. r. b.: Twede Deel Fol: 223 — i. d. m. : Als Druk. 

N°. 2310 b. r. b.: Twede Deel Fol: jgs — i. d. m. : Als Druk. 

N°. 2311 b.r. b.: Twede Deel Fol: 603 — i. d. m. : Als Druk. 

N°.23i2 b.r.b.: Twede Deel Fol: Ö85 — i.d.m. : Als i-^ Druk. 

In: G. Leti, Het Leeven van Elisabeth, Kominginne van Engeland 

Derde druk f Amsterdam, By Nicolaas ten Hloorn, Boekverkooper, 1720. 
2 dln. 8°, komen copiën voor van de navolgende prenten. 

Deel I. 

b. r. b. : /. Deel F: 156. — i. d. m. : Sommerseit slaat de Schotten. — Copie 
van dezelfde zijde naar N°. 2299. Aldaar is de rechter voorpoot van het 
rennende paard op den voorgrond juist op d(en bandelier van den man 
die omver wordt gereden, op de copie naast di(en bandelier. 

b. r. b. : i. Deel P: 181. — i. d. m. : Sommerseit gevangen. — Copie van 
de tegenzijde naar N°. 2306. De persoon, die gegrepen wordt staat links; 
in de kleeding en in de gelaatstrekken zijn een aantal veranderingen 
gemaakt. 

b. r. b. : /. Deel F: 228. — i. d. m. : Koning Philippus komt in Enge- 
land. — Copie van de tegenzijde naar N°. 2298;. De hoofdpersoon is links 
geplaatst. 

b. r. b.: /. Deel F: 32Q. — i. d. m.: Elisabet ^gekroond. — Copie van de 
tegenzijde naar N°. 2309. De sterk beschaduwde man op den voorgrond 
staat hier rechts, terwijl op den achtergrond versicheidene kleine wijzigingen 
zijn aangebracht. 

b. r. b. : i. Deel Pt jgi. — i. d. m. : Willem Paget met pracht begraven. 
Copie van de tegenzijde naar N°. 2308. De stoet komt van links. 

b. r. b. : /. Deel. P: 427. — i. d. m. : Alexande.r Farnese, trout met Maria, 
Princesse van Portugal. — Copie van dezelfde ;zijde naar N°. 2297. Aldaar 
ziet men onder het orgel rechts drie bogen, op) de copie nog een gedeelte 
van den vierden boog. 



Deel 11. 

b. r. b.: 2. Deel. P: ig. — i. d. m.: Lykplichten over Karei de IX. Koning 
van Vrankryk. — Copie van de tegenzijde naair N°. 2312. De verhooging 
en de beide personen op den voorgrond bebinden zich rechts. Daarbij 
zijn verscheidene veranderingen in den achtergrond aangebracht. 

b. r. b. : 2. Deel P: 186. — i. d. m. : Maria vam Schotland onthalst. — Copie 
van de tegenzijde naar N°. 2303. De persoon O'p den voorgrond staat hnks; 
de figuren van den beul en van de veroordeehde zijn geheel veranderd. 



436 



b. r. b. : 2. Deel. P: 414. — i. d. m. : Edict van Nantes, aan de Gerefor- 
meerden over-geleeverd. — Copie van de tegenzijde naar een gedeelte van 
N°. 231 1. De tafel op den voorgrond staat links; overigens met belang- 
rijke wijzigingen in de kleeding der overgenomen personen. 

Het Leven en Bedryf van .... Julius Mazaryn, Cardinaal, 
en Eerste Bedienaar van Staat .... in 't Nederduyts over- 
gebragt .... Tot Leyden, By Boudewyn vander Aa, 
Boekverkooper woonende op 't Rapenburg over de Aca- 
demie 1699. 2 dln. 8°. 

Hierin 15 prentei door Casper Luyken met pagineering b. r. b. en 
onderschrift in de marge, welke marge bij N°. 2313 en N". 2322 — 2327 
door randlijnen omgaven is. — H. 122 — 129, B. 74 — 80 mm. 

Deel I. 

*23I3 I. Titelprent. 

Mazarin staande te midden van eene talrijke vergadering. Op een 
velum: Het Leven en Bedryf van lulius Mazaryn Cardinaal en Eerste 
Bedienaar vati Staat. — i. d. m.: Tot Leyden By Boudewyn vander Aa, 
Boekverkoper lögg. 

^2314 2. Fol. 20. — Mazaryn, maakt Vreede tussen de Spaansche en Fransche. 
Kampement der Franschen. Op den voorgrond rechts eenige rustende sol- 
daten; op den tweeden grond links een officier, die Mazarin tegemoet 
treedt, welke met zi;n hoed wuivende uit het Spaansche leger terug komt 
rijden. 

^2315 3. Fol. 43. — Mazaryn, ontfangt uyt hand des Konings den Cardinaals 
Muts. — In de kerk te Valence zet Koning Lodewijk XIII de muts op 
het hoofd van den ciep nederbuigenden, nieuw benoemden kardinaal. 

*23i6 4. Fol. 117. — Sitting van 't Parlament. — De vergadering wordt door 
den Koning gepresideerd, voor wiens troon Mazarin staat. 

*23I7 5' I^ol- 127. — Prince van Masse, onthalst. — Tooneel op het schavot, 
waar hem het hoofd tusschen twee blokken ingeklemd en met een mes 
afgesneden wordt. 

*23i8 6. Fol. 200. — Parlaments Heeren gevangen genomen. — Rechts op den 
voorgrond wordt een lid van het Parlement bij het verlaten zijner woning 
door soldaten gegrepen; links op den tweeden grond eene afdeeling 
krijgsvolk. 

*23i9 7. Fol. 230. — Hertog van Beaufort, ontkomt uyt syn Gevangenis. — Hij 
laat zich aan een touw af aan de buitenzijde van den Donjon de Vincennes. 

*2320 8. Fol. 2gi. — Prins van Condé, van Conti, en Hertog van Longueville 
gevangen. — Links een huis, waaruit de drie edelen zich begeven naar 
het vóór de stoep staande rijtuig. 



437 



'2321 9- Pol. 337- — Prins van Condé, komt iveder dot Parys. — Hij wordt 
bij het verlaten van de links staande karos door eene talrijke menigte 
verwelkomd. 

Deel II. 

'2322 10. Tweede Deel. Fol: 8. — Mazaryn in Cardinaals gewant geeft aan 
veel grooten gehoor. — Rechts op den voorgrond staat de Kardinaal en 
spreekt eene links bij de ramen zittende vergadering toe. 

'2323 //. Tweede Deel. Fol: 38. — De Koning nog Fong van laar en zynde 
assisteert in het Parlement. — Rechts op den voorgrond zit de Koning op 
zijn troon, vóór hem staat een hoveling in gebiogen houding; op den 
achtergrond de leden van het Parlement. 

''2324 12. Tweede Deel. Fol: 30. — Mazaryn vande Ktoning verwelkomt. — Op 
den voorgrond omhelzen beide elkaar, daarachter links de karos van den 
Kardinaal; achtergrond het Paleis, waar de Koningin zich bij de deur 
vertoont om hem op te wachten. 

^2325 13. Tweede Deel. Fol: 8ó. — Het gemeene volk noept om Brood en Vreede 
en geen Mazaryn. — Groote, luid roepende volksmenigte vóór het paleis, 
dat men rechts ziet. 
0.1.0.: CL 

^2^26 14. Tweede Deel. Fol: 136. — Mazaryn door dien Koning tot Parys in 
gehaalt. — Rechts de Kardinaal, die den Koning de hand kust; achter 
hen verscheidene karossen, verder eene groote volksmenigte en daarachter 
huizen. 

o. 1. O.: CLf 

^2327 13. Tweede Deel. Fol: 226. — Mazaryn Reyd naar de Handel plaats. 
Van links beweegt zich een groote stoet karossen, ruiters en voetknechten 
ter begeleiding v£in den Kardinaal naar het Faisanteneiland, middenin 
de rivier de Bidassoa, alwaar de vrede met Spanje gesloten werd. 



Don Francisco de Quevedo, De vol-Geestige Werken — 

Op nieuws vertaalt .... Tot Amsterdam , By Jan ten Hoorn, 

Boekverkoper, over 't oude Heere Logement, in de His- 

tory-Schrijver. 1699. 2 dln. 8°. 

Hierin 16 prenten door Casper Luyken met pagineering b. r. b. en 
onderschrift in de door randlijnen omgeven marge.. Alleen N°. 2330 is be- 
teekend i. 1. o.: C Luyken f. — H. 126—130, B. 72 — 79 mm. 

Deel I. 

De Nachtloper. 

*2328 /. Eerste Deel Fol: 33. — Mislukte Serinade. — • Rechts op den voor- 
grond een wagen vol muzikanten, verkleed als duüvels en narren, die voor- 



1099 438 

nemens zijn ketelmuziek te gaan maken bij Faustina, doch stil blijven 
staan tegenover een huis links, waar de bedienden te voorschijn treden 
en hen aanvallen. 

329 2. Eerste Deel Fol: 63 — Don Diego Worstelt met de geest van Don 
Leander. — Hij wordt aangegrepen en achterover geworpen door eene 
gestalte in monniksgewaad, terwijl de vier lampen van den muur op den 
grond vallen. 

;330 J. Eerste Deel Fol: Sg. — Den Griffier door Vier gemaakte Duyvels 
Mishandelt. — Hij wordt door zijne aanvallers uit het bed gesleurd, op 
den grond geworpen en geslagen. 

331 4. Eerste Deel Fol: gs- — Don Diego gevangen — Hij tracht te ont- 
komen uit de deur van eene woning, waarin links op den voorgrond een 
griffier, bijgelicht door de lantaarn van een hellebardier, de bizonderheden 
opschrijft van een gepleegden diefstal, zooals die worden medegedeeld door 
een man, die geheel in zijn mantel gehuld is. 

1332 5. Eerste Deel Fol: 107. — Voorval van Don Diego met de Ridder van 
de Mirakelen. — Bij het openen van de deur eener loods, die voor knekel- 
huis dient, wordt hem door een daar uittredenden man eene lantaarn vóór 
het gezicht gehouden. 

2333 6. Eerste Deel Fol iji. — Wonderlyke begr avenis en het gevegt daar 
over ontstaan. — Hevige strijd met pistolen en zwaarden in eene rotsachtige 
streek tusschen mannen, die gedeeltelijk nog in treurgewaad zijn, gedeelte- 
lijk dat hebben afgeworpen. Op den achtergrond Diego, die den muilezel 
tracht te grijpen, die een lijkkist vervoert. 

Historie van Buscon. 

2334 7- Eerste Deel Fol: 182. — Buscon wort Koning van de Scholieren. 
Links Buscon en eenige vrienden te paard, waarbij zijn dier zich te goed 
doet aan den inhoud van eene mand groenten, waartegen de verkoopster 
rechts luide protesteert. 

2335 8. Eerste Deel Fol: 216. — Buscon Lelyk bedrogen. — Hij ligt rechts 
in een ledikant en wordt door vier zijner makkers gewekt. 

2336 g. Eerste Deel Fol: 242. — Ontmoeting van Buscon met een Sotte Scherm- 
meester. — Rechts op den voorgrond de man in postuur, met eene 
schuimspaan voor degen. Links op den tweeden grond de herberg, waar 
een krans uithangt en twee personen in huis over de onderdeur kijken 
naar de vertooning, terwijl Buscon, evenzoo met eene schuimspaan in de 
hand, vóór de deur staat. 

Deel IL 

De Seven Gesigten. 

2337 10. Twede Deel Fol: J. — De Besete Deurwaarder. — In eene kerk 
staat rechts de priester vóór het altaar met den wijwaterkwast in de eene 
hand en het kruisbeeld in de andere; achter hem de Schrijver. Vóór hem 
ligt de deurwaarder op den grond, die zich in zenuwtrekkingen wentelt 
op een monster, half hond, half slang. 



1699 



439 



2338 II. 2 wede Deel Fol: 2j. — Gesigt der Doctoren. — Op den voorgrond 
in het midden staat de Dood, als eene vrouw, die in de beide armen de 
teekenen houdt van geestelijke en wereldlijke macht. Achter haar beweegt 
zich in verscheidene bochten een lange stoet van Artsen, gekleed met 
hoeden en lange mantels en gezeten op muilezels, daarachter de Apo- 
thekers, de Heelmeesters en Kwakzalvers te voet. 

2339 12. Twede Deel Fol: /j» — Laaste Oordeel. — Op den voorgrond een 
ontwakende krijgsman en een nedergevallen Turk, tot wien een bazuin- 
blazende engel nederdaalt uit eene wolk, waarboven Christus, als Rechter 
zichtbaar is. De verdere ruimte links gevuld met uit de dooden opgewekte 
menschen; rechts nadert de Schrijver. 

2340 13' Twede Deel Fol: gS- — t Huys der Verliefde Sotten. — Rechts een 
huis, vóór welks ingang eene fraai gekleede vrouw staat, in gesprek met 
den Schrijver tegenover haar. Achtergrond een tuin met talrijke elkaar 
begroetende heeren en dames. 

2341 14. Twede Deel Fol: iio. — De Wereld in haar binnenste. — Onder een 
gebroken boog wordt rechts de Schrijver door een oud man gewezen op eene 
tegenover hen voorbijgaande lijkstaatsie. Achter hem springt een nar rond. 

2342 /j. Twede Deel Fol: 140. — Gesigt van de Hel. — Links spreekt de 
Schrijver met een bedelaar, die zit te rusten bij het kruispunt van twee 
wegen, de eene links smal, zonnig en bergopwaarts naar een tempel, en 
slechts door enkele voetgangers begaan; de andere breed, efifen en 
beschaduwd, maar voerende naar de Hel; op deze bevinden zich een 
aantal personen, ruiters, eene karos enz. 

2343 lö. Twede Deel Fol: 208. — Hervormde Hel. — Rechts zit Lucifer op 
zijn troon en wordt aangesproken door twee personen in Romeinsch 
gewaad. Links op den tweeden grond nadert de Schrijver, Achtergrond 
vlammen, waarin de zielen worden gepijnigd. 

De druk verscheen te Amsterdam bij Johannes van Septeren, op 
de Leydsestraat en by Hendrik Bosch, over 't Meysjens Weeshuys. z. j. 

Daarin komen de prenten voor in copiën van dezelfde zijde en hebben 
ongeveer dezelfde afmetingen. De pagineering b. r. b. en de onderschriften 
i. d. m. zijn onveranderd. 

N°. 2328. Op het origineel is aan het groote huis de diepte van het 
ronde venster boven de deur met ééne tint beschaduwd en zijn op het 
bovenblad der viool van den meest rechtschen muzikant alleen vier snaren, 
en op die van den meest linkschen muzikant slechts één F- gat aangeduid ; 
op de copie is bij dat venster het voorste gedeelte veel sterker betint 
dan het achterste, terwijl op beide bedoelde instrumenten vier F-gaten 
zijn aangebracht. 

N°. 2329. Op het origineel heeft de hoed van Don Diego drie pluimen 
en zijn de beide stoelen op den achtergrond betint ; op de copie zijn vier 
pluimen en de stoelen sterk verlicht. 

N°. 2330. Op het origineel heeft de meest linksche duivel een geesel 
met drie koorden en is op den grond eene verlichte ruimte tusschen dezen 



1099 



440 



persoon en den meest op den voorgrond staanden ; op de copie is dit ver- 
anderd in een knuppel en in een geheel betinten grond. 

N°. 2331. Op het origineel heeft de voorzijde der lantaarn één glas, op 
de copie twee kleine glazen, evenals de zijkant. 

N°. 2332. Op het origineel is duidelijk aan de bovenzijde der open- 
staande deur aangeduid, dat die uit vier ruwe planken bestaat; op de copie 
is die deur voorgesteld als keurig afgewerkt. 

N°. 2333. Op het origineel is de grond grootendeels onbetint, met name 
Vóór — en eene kleine plek achter het linkerbeen van den man op den 
voorgrond, die een pistool afschiet; op de copie is de omgeving van het 
been geheel bedekt met horizontale lijnen. 

N°. 2334. Op het origineel is het schabrak van het paard op den voorgrond 
geheel donker betint; op de copie is het boordsel daarvan sterk verlicht. 

N°. 2335. Op de copie ziet men onder de rechterhand van den meest 
links geplaatsten persoon het gevest van een degen, hetgeen op het 
origineel niet voorkomt, 

N°. 2336. Op de copie heeft de boom op den voorgrond links, twee 
kleine takken met bladeren en zijn op den voorgrond, meer rechts, eenige 
grasplanten; op het origineel ontbreekt dit en zijn alleen eenige uitspruitsels 
onmiddellijk aan den boomstam zichtbaar. Ook heeft het huis op den 
achtergrond rechts op het origineel één raam, op de copie drie ramen. 

N°. 2337. Op het origineel is op de fries onder de versieringen op den 
boog naast den pilaar links, door zware loodrechte lijnen eene decoratie 
aangeduid; op de copie ontbreken deze lijnen. 

N°. 2338, Op het origineel is de slagschaduw op den voorgrond geheel in 
ééne tint gehouden, terwijl de kardinaalshoed, welke de Dood aan den rechter- 
arm draagt, slechts beschaduwd is met enkele schuine lijnen in verschillende 
richting; op de copie wordt de schaduw veel donkerder naar de randlijn toe 
en is de hoed bijna geheel bedekt met perpendiculaire lijnen naast elkaar. 

N°. 2339. Op het origineel wordt de binnenzijde van den regenboog door 
de linker randlijn gesneden op gelijke hoogte als de voeten van den 
vHegenden engel; op de copie blijft die binnenzijde geheel binnen de 
randlijn en loopt bijna tot aan den grond door. 

N°. 2340. Op het origineel is de linkerarm der vrouw bij de deur geheel 
betint met schuine lijnen; op de copie is die bijna geheel onbetint. 

N°. 2341. Op het origineel is i. 1. b. een tralievenster; op de copie is 
die ruimte alleen bedekt met perpendiculaire lijnen. 

N°. 2342. Op het origineel is bij de figuren op den tweeden grond rechts 
de grond onder den eersten ruiter bijna geheel onbetint en heeft de karos 
rondom het portier eene betinte en aan drie zijden geheel rechte om- 
lijsting; op de copie is dat gedeelte van den grond vrij sterk beschaduwd ; 
de omlijsting is sterk verlicht en heeft bovenaan in het midden eene 
ronde versiering. 

N°. 2343. Op het origineel heeft het rad op den achtergrond acht spaken, 
op de copie zeven. 



1099 441 

343 

Laurens van Zanten, Treur-tooneel der Doorluchtige 
Vrouwen, of Op en Ondergang der Vorstinnen .... t' Am- 
sterdam, By Jan ten Hoorn, Boekverkooper, over 't Oude 
Heeren Logement; in de History-schryver, 1699. 4°. 

Dit werk was bestemd als vervolg op: L. van den Bosch, Treurtooneel 
der Doorluchtige Mannen, i6g8, en komt in den regel voor als 4'^^ Deel 
van dat boek. 

Hoewel op den gedrukten titel wordt medegedeeld, dat alle prenten 
door Jan Luyken zijn gemaakt, is dit slechts het geval met 8, terwijl 4 
door Casper Luyken zijn vervaardigd. 

Beteekend : 

O. r. O. : /. Z. N°. 2344, 2346, 2347, 2349, 2350, 2352—2354. 

O. r. O. : C Luyken f N°. 2348. 
0. 1. O. : C. Luyken f N°. 2345. 
0. 1. O.: C L. N°. 2351. 

O. r. O. : L N°. 2355 (door Casper Luyken). 

H. 164 — 168, B. 132 — 135 mm. 

Oorspronkelijk waren deze voorstellingen vier aan vier op ééne plaat 
vervaardigd, en zóó zijn ook de eerste afdrukken gemaakt; daarna werden 
de aanwijzingen b. r. b. uitgeslepen en wederom afdrukken van de geheele 
plaat genomen, terwijl eindelijk deze laatste in vier gedeelten werd gesneden 
en de alzoo afzonderlijk vervaardigde prenten de laatste afdrukken zijn. 

2344 /. b. r. b. : Eerste Af deeling. Pag: 43. — i. d. m. : Mishandeling van de 
Gemalinne van Mazistes, Schoondogter des Persischen Koning Darius. 
In eene zuilengang, waar zich verscheidene Perzen met hunne honden 
bevinden, zit links de echtgenoote van Mazistes, den broeder van Xerxes, 
terwijl Amestris, de echtgenoote van den laatste, met een scheermes op 
haar aanvalt. 

2345 2. b. r. b. : Eerste Af deeling. Fol: ^4. — \. d. m. : Salomona, een Hebreeusche 
Vrouwe, en haar zeven Zoonen. — Op den voorgrond rechts wordt het in 
stukken gehouwen lichaam van een der zonen in eene pan boven een groot 
vuur gelegd. Daarachter staat Salomona, die hare andere zonen opwekt 
tot standvastigheid. Nog meer naar achteren links Koning Antiochus zit- 
tende vóór zijne tent; rechts een groot paleis. 

2346 3. b. r. b.: Eerste Af deeling. Pag: iii. — i, d. m.: Afschuwelyke daad, 
van een Vrouw, tot Xanten. — Het inwendige van eene woning. Rechts eene 
vrouw, die zich zelve verhangen heeft, terwijl zij in de eene hand haar 
gedood kind en in de andere eene brandende fakkel houdt, ten einde het 
huis in vlammen te doen opgaan. Links op den tweeden grond vier 
binnentredende Romeinsche krijgslieden bij de deur, door welke men de 
brandende stad ziet. 



1099 



442 



2347 4- b. r. b. : Twede Afdeling. Pag: 28. — i. d. m.: Drahoniir Princesse 
van Bohemen, word Levendig met Wagen en Paarde, in de Aarde geswolgen. 
Rechts zinkt de vorstin met haar wagen, die met vier paarden bespannen 
is, in de zich plotseling openende aarde. Op den voorgrond een aantal 
geraamten van menschen; op den achtergrond rechts de stad Praag en 
daarachter een berg. 

*2348 5. b. r. b.: Tivcde Afdeling. Fol:54. — i. d. m. : Bianca Rubea, Gemalinne 
van Baptista a Porta, Verplettert zig 7net de Grafzark van haar Man. — 
Het inwendige van eene kerk. Op den voorgrond het geopende graf 
van den gedooden echtgenoot, waarin ook zij zich heeft begeven en waar 
zij den dood zoekt door het wegtrekken van den stut, welke de half op- 
geheven grafzerk in evenwicht houdt. 

2349 6. b. r. b. : Twcde Afdeling. Pag: 88. — i. d. m. : De Hertoginne van 
Bourgondien, van haar Gemaal doorstoken. — Feestzaal. Op den achter- 
grond rechts een balkon met muzikanten, daaronder de gasten. Op den 
voorgrond de Hertogin, die door haren echtgenoot wordt doorstoken en 
achterover valt. 

2350 7. b. r. b. : Derde Afdeling. Pag: 58. — i. d. m. : Anna Bulleyn, Gema- 
linne van Hendrik, de VIII. Koning van Engeland, binnen Londen ont- 
halst. — Tooneel op het schavot, waar de Koningin knielt. Achter haar 
de beul, verderaf weenende omstanders; achtergrond de gebouwen van 
den Tower. 

*235 I 8. b. r. b.: Derde Afdeling Fol: 122. — i. d. m.: Maria Mikt, haar 
Maagdom gewroken hebbende, word van de Soldaten doorschoten. — Een 
zestal krijgslieden in eene boerenwoning aan tafel gezeten met eene vrouw, 
die den naast haar gezeten hopman een mes in de borst stoot. Links 
door de geopende deur wordt hare terechtstelling afgebeeld, hoe zij, aan 
een boom gebonden, wordt doodgeschoten. 

2352 9. b. r. b. : Derde Afdeling. Pag: ijg. — i. d. m.: Droeve dood van ttvei 
Gelieven buyten i Gravenhage. — Bij nacht stort de met drie paarden be- 
spannen reiswagen, waarin zij gezeten zijn, van eene brug in het water. 

2353 10. b. r. b.: Vierde Afdeling. Pag: 5Ö. — i. d. m.: Do7ia Victorina, 
Dochter van lacomo Beraldi. Venetiaansch edelman, binnen Venetien, ge- 
hangen en verbrand. — Op een plein bevindt zich rechts de galg, waarteger. 
de ladder rust; daarop staat de veroordeelde en naast haar de beul onc 
haar de straf te doen ondergaan wegens het vermoorden van haren echt- 
genoot Ludovico Fassino. Op den tweeden grond worden de takkebossen 
opgestapeld om later het lijk te verbranden. Achtergrond, eene toeziende 
menigte en gebouwen. 

2354 77. b. r. b.: Vierde Afdeling. Pag: 162. — i. d. m.: Bellinde de Corzora. 
Dochter van Emanuel de Corzora, Portugeesch Edelman, buyten de waller. 
van Stremos, Levendig verbrand. — Rechts is de veroordeelde in sierlijk 
gewaad aan den paal geketend; tegenover haar de beul, die den brand- 
stapel aansteekt. Achtergrond, de toeschouwers en daarachter de stadsmuur 



1099 



443 



*2355 b. r. b.: Vierde Afdeling. Fol: igo. — i. d. m. : loachim Carpitzo, 

Doet zyn Gemalin om Overspel onthalsen. — In een slaapvertrek ligt de 
vrouw geknield; achter haar links staan haar man en de predikant van 
Jemgum, benevens de beul op het punt van toe te slaan. 

De titelprent van dit werk is door C. Huybert vervaardigd naar de 
teekening van Jan Luyken. 

344 

Portret van Lieuwe Willems Graaf. 

2356 Door Jan Luyken, volgens de behandeling ongeveer 1699 vervaardigd. 

Borstbeeld naar links gekeerd, met korte haren, en in eenvoudig gewaad, 
in een ovaal; tegen de binnenzijde daarvan, boven het hoofd, staat: Liemve 
Willems Graaf. 

Links van dit ovaal staat een matroos met een zeevaartkundig werktuig 
en een dieplood; achter hem een persoon, die de maan observeert. — 
i. 1. b. : de zon. 

Bovenop: twee engeltjes met eene sfeer. 

Rechts: een zeeman met eene half ontrolde kaart en achter hem een 
man, die met den Jacobsstaf de zonnehoogte waarneemt. 

Beneden: eene groote verzameling van zeevaartkundige instrumenten. 

Onder deze hoofdvoorstelling, in eene ruimte omgeven door eene lijst: 
zeven schepen zeilende bij eene rotsachtige kust. 

i. d. m. : V Amsterdam bij lohannes van Keulen aand£ Nieuwen Brug 

H. 206, B. 153 mm. 

Deze prent is hoogstwaarschijnlijk vervaardigd voor een der boeken, 
door dezen zeevaartkundige uitgegeven, en komt wederom voor op den 
titel van : De Nieuwe groote Verbeterde Lootsmans Weg-wyzer, Oftiieuwe 

ligtende Zee- fakkel Naaukeurig opgestelt door Claas. J. Voogt Geometra. 

f Amsterdam By Gerard van Keulen Amio 1717. 4°. 

De omlijsting van het ovaal komt na uitsnijding van het portret weder 

voor in: Adriaen Claesz Hellingwerf Groote Hoortise Stuurmans-konst 

Tot Amsterdam, By Joannes van Keulen, i6gg. 4°. 

Aldaar is de opene ruimte ingenomen door het portret van den schrijver 
van dit boek, dat achter de omlijsting is geplakt. 

345 

Adriaen Claesz Hellingwerf, Groote Hoornse Stuurmans- 
konst, dat is ... . onderwys in de Navigatie of loffelyke 
Kunst der Zeevaart .... Tot Amsterdam, By Joannes van 
Keulen, Boek, Zeekaart-verkooper en Graadboogmaaker 
aan de Oostzijde van de Nieuwenbrug, in de Gekroonde 
Lootsnian. 1699. 4". 



444 



Titelprent. 

Tweede gebruik van een gedeelte van N°. 2356, nl. de omlijsting van 
het portret van Lieuwe Willemsz. Graaf, na uitsnijding van dit laatste, 
terwijl ter vervanging daarvan achter die omlijsting een even groot ovaal 
is geplakt. Daarop is aangebracht het naar rechts gekeerde borstbeeld 
van den Schrijver van dit boek, met lange haren en een los omgeknoopten 
doek om den hals; rondom zijn hoofd, tegen de omlijsting aan: Adriaen 
Claesz Hellingwerf Tot Hooren. 

Dit portret is niet door Luyken. 

1700 

Godfried Arnold, Waare Af beelding Der eerste Christenen. 
Volgens hun Leevendig Geloof, en Heylig Leeven .... 
uyt het Hoogduytsch vertaald door \V. Sewel. T'Amsterdam, 
By Jacobus van Hardenberg, Barent Visscher, en Jacobus 
van Nieuweveen, Boekverkoopers. MDCC — MDCCI. 2 dln. fol. 

Hierin 93 prenten door Jan Luyken, behalve N°. 2407 telkens twee boven 
elkaar op dezelfde plaat, waarvan de bovenste steeds, en de benedenste 
enkele malen met pagineering b. r. b. 

Beteekend : 

o. r. o. : /. Luyken. N°. 2364, 2368, 2393, 2401, 2411, 2415,2418, 2420 — 
2424, 2426, 2427, 2432, 2433, 

o. r. o.: I Luiken N°. 2369, 2371, 2373—2378, 2380, 2385—2392, 2395, 
2396, 2403, 2405, 2407—2410, 2412— 2414, 2416, 
2417, 2419, 2428—2431, 2434—2438, 2440, 
2442 — 2449. 

o. r. O. : /. Z. N°. 2366, 2402, 2425, 2441. 

o. 1. o. : /. Z. N°. 2372. 

Zonder beteekening: N°. 2357—2363, 2365, 2367, 2370,2379, 2381—2384, 

2394, 2397—2400, 2404, 2406, 2439. 
Daarenboven bevinden zich nog o. r. o. van de benedenste prenten 
volgnummers, welke echter aanvankelijk zeer slordig en met verschillende 
fouten zijn aangebracht, hetgeen onder het afdrukken schijnt te zijn ver- 
beterd, zoodat die nummers bij overigens geheel gelijke exemplaren dikwijls 
verschillen. — H. 124 — 128, B. 151 — 153 mm. N°. 2407 H. 262, B. 162. 

1. b, r. b. : pag: 15. — Ondervraaging der Geloof sleerlingen. — Links 
staat de leeraar, achter wien de gemeente zit. Tegenover hem staan en 
knielen vijf aankomelingen. 

2. O. r. o. : I — Bedieninge des Doops in een rivier. — Links is de 
doopeling in het water afgedaald en wordt ondergedompeld door den 
voorganger, die aan den oever knielt. Meer achterwaarts verscheidene 
personen, die nog wachten om ook aan de beurt te komen. 



1700 



445 



2359 3- b. r. b. : pag: 188. — Pait lm gebed aan den oever buijten Tirus. Handel. 
22. 5. — Rechts knielt de apostel omgeven door een kring van hoorders 
op het strand; links de zee met het gereed liggende schip. 

2360 ^. O. r. O, : 2 — Godsdienstige oefening in' t vertrek van Castulo in' s Keyzer 
Paleys. — De samengekomenen zitten voor het mee.rendeel op den grond 
en begroeten een van rechts binnentredenden persocon. 

2361 j'. b. r. b. : pag: 214. — De moeder het hoofd vam haar kind in haaren 
Schoot vangende zingt een Lofzang. — Op een groot plein knielt rechts eene 
vrouw en vangt in haar voorschoot het hoofd op van haren zoon, dat 
door den beul wordt afgeslagen. Meer achterwaarts eene talrijke menigte. 

2362 ó. O. r. O.: j — Een boef willende Agnes schenden., wordt door een roof- 
vogel in 7 gezigt gevloogen : waarover zij Gode lof zingt. Zie de aantekening 
op pag. Ö2g. — Links staat de Christin ; rechts wordt haar belager achter- 
over geworpen. Achtergrond, eene straat met een aantal toeschouwers. 

2363 7. b. r. b.: pag: 218. — Godsdienstige byeenkomst wp een Begraafplaats. — 
De vergadering knielt buiten den stadsmuur tusschen de grafmonumenten. 

2364 8. b. r. b. : pag: 2ig. — o.x.o.: 4 — Godsdienstige Vergadering op' t veld. 
— In een uitgestrekt landschap staat de leeraar te midden van een kring 
van op den grond nedergezeten toehoorders. 

2365 Q. pag: 278. — Christen-vrouwvolk op haar zelve woonende en 
met spinnen en tveeven zich geneerende. — In eene groote zaal zitten links 
de weefsters, rechts de naaisters, op den voorgrond de spinsters. Door drie 
bogen ziet men op den achtergrond links een tuin, rechts een bidvertrek 
en een keuken. 

2366 10. b. r. b.: pag: 283. — o. r. o.: 5. — Paulus de kluijzenaar, met palm- 
boom-bladen bekleed. — Hij komt van rechts uit eene spelonk; links een 
palmboom. 

2367 II. b. r. b.': pag: 288. — Alexander de koolbrander aan de Gemeijnte tot 
een Leeraar voorgesteld, wordt afgeweezen. — Rec:hts staat hij met zwart 
gelaat en in arbeiderskleeding naast den voorganger. Achter hem zijne 
kolenbranderij ; links de gemeenteleden, die zich met teekenen van afkeuring 
afwenden. 

2368 12. o. r. O. : b — Alexander de koolbrander in een zuijver gewaat voor 
de Gemeijnte predikende wordt tot Leeraar aangenomen. — In eene ruime hal 
staat links de voorganger te prediken voor een aandachtig luisterend 
gehoor. Door een boog ziet men op den achtergrond de kolenbranderij. 

2369 /J. b. r. b.: pag: J4g. — 't Leezen der Heijlige Sc/hrift in de Gemeijnte. — 
In een vertrek zit rechts de leeraar met de rol vóó)r zich, waaruit hij aan 
de rondom hem zittende toehoorders voorleest. 

2370 14, O. r. O. : Q (fout, later veranderd in 7) — Eem Prediking of verklaa- 
ring by avond over de Schrift. — Links staat de voorganger, rondom wien 
het gehoor zit in eene door eene hanglamp verlichte zaal. 



1700 



446 



2 37^ -^S- ^- b.: po-g' 354- — Een Vergadering alwaar iemand bij den tafel 
of V altaar staat te prediken. — De voorganger staat in het midden op 
den achtergrond; de gemeente zit op banken. , 

2372 lö. O. r. O.: 8 — Paulus de Samosatenzer predikende op een verwaande 
wijze. — In eene kerk met kolommen is rechts de preekstoel, waarin de 
redenaar zich bevindt; het gehoor zit op banken. / 

2373 17- b. r. b.: pag-.j'jj. — Ha^idgeklapvan^t Slechtevolk onder depredicacie. — 
In eene kerk met kolommen is links de preekstoel, aan den voet waarvan 
eenige aandachtige hoorders zitten; het overige gedeelte der kerk is voor- 
namelijk gevuld met luidruchtig in de handen klappende menschen. 

2374 18. b. r. b.: pag: ^75, — o. r. o.: JO (fout, later veranderd in g) — 
Origenes onderwijzende de Geloofsleerlingen. — In een groot lokaal met 
twee open vensters zit hij rechts te midden der luisterende knapen. 

2375 ig. b. r. b.: Pag: SQS- — Verbaasdheijd der Lieden te Konstantinopolen 
die zich op straat laaten doopen. — In eene breede straat, onder het 
losbreken van een hevig onweder, worden verscheidene personen gedoopt 
door hun met de hand water op het hoofd te gieten. 

2376 20. b. r. b.: pag: 406. — o. r, o.: 16 (fout, later veranderd in lö) — 
Bediening des Doops zo van Jonge als bejaarde persoonen in een Doopvonte. 
Te midden der gemeente staat de vierkante doopvont, waarin de voor- 
ganger gereed staat een kind te dompelen. 

2377 21. h.x.h.: pag: 420. — Avondmaal-houding in de gevangenis, alwaar 
Lucianus' borst tot een tafel verstrekt. — In een verwulf ligt hij plat uit- 
gestrekt, terwijl op zijne borst het brood en de beker zijn gesteld en 
rondom hem zijne medegevangenen zitten en knielen. 

■2378 22. b. r. b. : pag. 42J. — o. r. o.: 11 — Houding des Avondmaals op een 
slechte en eenvoudige wijze. — In een vertrek zitten zij aan eene lange tafel, 
terwijl de voorganger het brood rondreikt. 

2379 2j. h. r. b. : pag. 4^4. — Eenige Reijzigers verwelkomen malkanderen met 
een kus. — Ontmoeting en begroeting van twee gezelschappen in een bosch. 

2380 24. O. r. O. : 7 (fout, later veranderd in 12) — Groetenis met een kus en't 
geven van de hand in een byeenkomst. — In een ruim lokaal worden de 
binnentredenden door de reeds aanwezigen verwelkomd. 

2381 25". b. r. b.: pag. 488. — Eulampia neffens haaren broeder in olie gekookt. 
— Op een groot plein bevinden zich beide in een open ketel, waaronder 
een fel vuur wordt gestookt. 

2382 26. O. r. O.: 77 (fout, later veranderd in Jj) — Secunda ziende haare 
zuster geessehfi, zegt tegens den Rechter dat hij ook haar die eere niet most 
misgunnen. — Op den voorgrond rechts ondergaat de eene zuster haar 
vonnis; links op den tweeden grond spreekt Secunda den daarbij toezienden 
rechter aan. 



1700 



447 



383 2/. b. r. b. : pag: S49- — Uij (deeling van brood aan- verhongerde menschen. 
— Op straat wordt rechts een aantal noodlijdendem van brood voorzien, 
terwijl van links nog verscheidene gevulde mandem worden aangebracht. 

2384 28. o. r. O.: 18 (fout, later veranderd in /-^) — Martinus snydt zijnen rok 
in tween en geeffer eenen armen man de helft vmn. — Hij staat in het 
midden onder een bladerloozen boom en met het nnes in de hand, waar- 
mede hij zijn gewaad heeft doorgesneden. Links de bijna naakte arme, die 
de eene helft ontvangt; rechts een drietal goed gekleede toeschouwers. 

2385 29. b. r. b.: pag: 552. — Een Liefdemaaltijd — Rechts een welvoorziene 
disch, waaromheen een twintigtal mannen en vrouwen zitten. 

2386 jo. O. r. O.: 12 (fout, later veranderd in 15) — Uijjtdeeling vanH overschot 
der Spijze aan den armen. — In een vertrek staat links de tafel, waarvan 
de schotels met het overgeblevene worden afgenomen, om door den huis- 
vader te worden ter hand gesteld aan de rechts binnenkomende armen. 

2387 31. b. r. b. pag: SS9- — Keijzerin Flacilla bedient de armen in't 
Gasthuijs. — Groote zaal. Op den voorgrond links een ledikant met eene 
zieke, die door de vorstin van voedsel wordt voorzien ; daarachter nog een 
ledikant, benevens verscheidene andere in de tweede zaal, welke door een 
boog wordt gezien. 

2388 S2. b. r. b. pag: 5Ó0. — o. r. o-: ij (fout, later veranderd in 16) — De 
Bisschop Deogratias gebruijkt de Kerk tot een Gasthuijs. — In eene kerk 
met kolommen zijn aan alle zijden matrassen op den grond gespreid en 
daarop de zieken gelegd, terwijl eenige verplegers tiusschen hen rondgaan. 

2389 33. b. r. b, : pag: 571. — De Oudvader Basilius spijst de armen en vreem- 
delingen. — Een aantal personen gezeten rondom ee;n welvoorzienen disch ; 
rechts staat de gastheer en is bezig een beker te vmllen. 

2390 34' ^- ^- P^S' 57^- ~ O. r. o.: 14 (fout, later veranderd in 17). — De 
Heere Jesus tmscht zijnen Discipelen de voeten. Joh. 13. — Voorstelling van 
de Voetwassching na het Avondmaal. 

2391 35' pag: öog. — De soberheijd der eer:ste Christenen, eetende 
brood en zout beneffens wortelen eti kruyden. — Rechts op den voorgrond 
in de open lucht een eenvoudige maaltijd, meer achterwaarts links het 
kooken van kruiden, nog verder het halen van water uit eene fontein en 
het zoeken van kruiden. 

2392 jó. \).x.\>.: pag 611. — o. r. O. : 15 (fout, later veranderd in 18) — 
Spiridion zet zijnen gast zivijnen vleesch voor. — In <een eenvoudig vertrek 
staat links eene vrouw met een ketel achter den gastheer ; deze wijst naar 
het vóór hem staande vleesch, waar de gast zich met een gebaar van 
afgrijzen van afkeert. Verder rechts de brandende s-chouw. 

2393 37. b. r. b.: pag: 630. — Theodora trekt desoldaats kleederen van Didymus, 
en hy de haare aati, waardoor haar eere gered wordt. — In een vertrek 
staat rechts de jonge man reeds gehuld in het lange vrouwengewaad en 
den helm toereikende aan het meisje, dat bezig is het: harnas vast te gespen. 



1700 



448 



2394 3^- O. r. O.: /o (fout, later veranderd in ig) — Theodora, ziende dat 
Didijmus om haarent wille zoud onthoofd worden, komt aanloopen om mede 
aan de martelkroon deelachtig te zijn. — Op den voorgrond links een groot 
vuur; op den tweeden grond middenin de martelaar, knielende om te 
worden onthoofd ; daarachter de Romeinsche bevelhebber te paard, tot 
wien Theodora spreekt 

2395 jg. b. r. b. : pag: 688. — Eenige Christenen te Tyriis veroordeeld om van 
de wilde beesten verscheurd te worden, blijven in V Schouw-perk onbeschaadigd 
van de dieren. — Tooneel in het amphitheater, waar in het midden eene 
groep Christenen staat, tusschen wie een panter en twee leeuwen zich 
rustig bewegen. 

2396 40. O. r. O.: 20 — Laurentius te Rome op eenen rooster gcbraaden, spreekt 
den Tyran onvertzaagd aan. — Op den voorgrond de martelaar en zijne 
beulen, rechts op den tweeden grond de rechter op een podium. 

2397 41. b. r. b.: pag: 6q2. — Zwaare gevangenis van iemand met de beenen 
in den Stok geslooten. — In een gewelf ligt rechts de gevangene op den 
rug ter aarde, terwijl twee mannen den stok met een slot bevestigen. 

2398 42. o. r. O. :2/ — Een gevangen aan een halsijzer geslooten, en aan 
handen en voeten gebonden. — In een gewelf zit links de gevangene op 
den grond, niet in staat eenige beweging te maken. 

2399 43- b. r. b.: pag: 6g4. — Geesseling met rijzen en roeden; en opscheuring 
van 't Lijf met krauwels. — In een gewelf wordt de eerstgenoemde 
pijniging toegepast op den voorgrond rechts en op den tweeden grond 
links; de laatstgenoemde op den tweeden grond rechts. 

2400 44. O. r. O.: Niets (later bijgegraveerd: 22) — Wreede geesselifig met 
peezen, met Loode koogeltjes, en met weerhaaken ; en met verscheuring van de 
Leeuwen. — Op een plein worden links op drie aan palen gebonden 
Christenen de eerstbedoelde soorten van geeseling toegepast ; op den achter- 
grond rechts het laatstgenoemde vonnis uitgevoerd. 

2401 43. h. r.h.: pag: 6g6. — Timotheus en Maura gekruijst, andere ver- 
dronken, en in een lederen zak gestoken met een hond en een adder. — Open 
plek buiten een stadsmuur. Rechts op den voorgrond een man en eene 
vrouw naast elkaar gekruist, met nog een derde met het hoofd naar be- 
neden; op den tweeden grond wordt een Christen in een put geworpen. 
Links op den achtergrond eene rivier, waarin een man wordt geworpen, 
terwijl op den oever een martelaar op de bovenomschreven wijze in een 
zak wordt gestoken. 

2402 46. o. r. O. : Niets (later bijgegraveerd 2j). — Christenen met een papiere 
bepikte rok aan, of met vlas en hars bewonden, langzaam bij nacht ver- 
brand. — In eene breede straat te Rome worden vijf Christenen als levende 
fakkels ter dood gebracht. 

2403 4^. b. r. b.: pag: ögj: — Veelerleij tvreede dooden en pijnen der Christenen 
aangedaan. — Op den voorgrond links wordt een martelaar onder een 
molensteen verpletterd, verder een ander opgehangen aan ééne hand, een 
derde met gesmolten metaal begoten en een vierde het hoofd met een 



1700 



449 



steen verbrijzeld. Op den achtergrond de voorstelling van steeniging, van 
sleepen over den grond, van vierendeelen en van het afwerpen van een 
hoogen muur. 

3404 48. O. r. O.: Niets (later bij gegraveerd: 24). — Julianus 't lijf opge- 
sneeden en met garst gevuld, om tot ecu verkenstrog te verstrekken: anderen 
handen en voeten afgekapt, gesmolte lood in den mond gcgooten, of anders 
gepynigd. — Op den voorgrond van links af het brandmerken, het afkap- 
pen van handen en voeten, het ingieten van gesmolten lood, het uitsteken 
der oogen en het afsnijden van den neus. Op den achtergrond wordt rechts 
de bovenbedoelde mishandeling van het lijk van Julianus voorgesteld, 
daarnaast het ophangen aan één been en het indrijven van ijzeren pennen 
in het been. 

2405 4(). b. r. b. : pag: 6q8. — Wreede manier van uytrekking op den pijnbank. 
In een gewelf worden op deze wijze twee Christenen gepijnigd, de een 
liggende op een balk, de ander aan handen en voeten opgehangen. 

2406 50. O. r, o.: Niets (later bij gegraveerd: 25). — Yslyke scheuring des 
lighaams door '/ rad, doorstooting met spiessen, verzenging over een langzaam 
vuur, en kneuzing met mokers. — Op eene opene plek worden rechts op den 
achtergrond de drie laatstgenoemde straffen toegepast. Op den voorgrond 
worden twee martelaren gedood door het wentelen over scherpe pennen, 
daarachter een derde door het afrollen met een cylinder van eene hoogte. 

Deel II. 

2407 51. Titelprent. 

Op den voorgrond links staat het Christendom der twee eerste eeuwen, 
voorgesteld als eene oude vrouw lezende in den Bijbel, terwijl zij de sym- 
bolen van rijkdom en macht vertreedt en door het boven haar zwevende 
cherubijntje wordt gewezen op de haar wachtende kroon. Op den tweeden 
grond rechts is het Christendom van later tijden voorgesteld als eene jonge 
vrouw met een wierookvat, die het kruis vertreedt en die gekroond wordt 
door de naast haar staande Wereld, aan welke zij de hand reikt. De 
eerste figuur staat op een steen, die tot opschrift heeft : G. Arnolds Waare 
Afbeelding der Eerste Christenen Tweede Deel. — i. d. m. : Amsterdam 
by J. V. Hardenberg. B. Visscher, en J. V. Nieuweveen, Boekverkoopers 
MDCI (fout, later veranderd in MDCCI). 

2408 ^2. b. r. b. : // Deel. pag: 4Q. — Hesychius in V Spinkuys gezet om dat hy 
zyn krygsdienst neerleyde. — Groote zaal, waar een aantal vrouwen spinnen 
en waar op den voorgrond rechts de vroegere krijgsman ook dezen arbeid 
verricht. 

2409 S3' O- r. o. : /. — Een soldaat Christen geworden zynde legt zyn geweer 
af in ^t aanzien van 'igansche heir. — Links op den voorgrond de bevel- 
hebber met zijn gevolg, aan wiens voeten de bekeerling zijne wapenrusting 
nederlegt. Op den achtergrond rechts het kamp en een aantal krijgslieden. 

2410 S4- b. r. b.: II Deel. pag: IJ4. — Paula gesturven zynde, zo wordt door 
V gezelschap in haar kamer gezongen. — De overledene ligt in het ledikant, 
ter weerszijden waarvan zingende vrouwen zitten. 



1700 



450 



2411 f5- b. r. b. : pag: ij8 — o. r. o. : 2. — Een lyk van kerkedienaars ge- 
draagen met zingende reyen verzeld. — Het lijk wordt op eene opene baar 
naar links gedragen, voorafgegaan door geloofsgenooten, die zingen en 
fakkels dragen. 

2412 5Ó. b. r. b. : // Deel. pag. 142. — Tiburtius op gloeyende kooien gaande 
De martelaar betreedt op den voorgrond den met brandende kolen over- 
dekten bodem en spreekt den links staanden rechter toe. 

24 1 3 57- b. r. b. : pag. 14J. — o. r. o. : j" — Een soldaat komt met zyne bezetene 
dochter by Antonius den Kluyzenaar. — Links zit Antonius onder een boom 
vóór den ingang zijner grot; tegenover hem staat de krijgsman en wijst 
op het meisje. 

24 1 4 ^8. b. r. b. : // Deel. pag. 155. — Een oud man maakt een dood kind 
weder Levendig. — In eene hut staat rechts een grijsaard, aan wiens voeten 
zich een gestorven kind in een korf bevindt. 

^415 5Q- b. r. b.: pag. 156. — o. r. o. : — Eene moeder brengende haar dood 
kind by 'tgraf van Stephanus om weder Leevendig te worden. — Links knielt 
de vrouw, terwijl zij haar kind naar het graf toekeert. 

2416 ()o. b. r. b. : // Deel. pag. 15Q. — Een wilde os in 't Schouwperk te Tyrus 
te vergeefs met gloeyende prikkels op de Martelaars aangehitst. — In de 
arena staan rechts op den voorgrond vijf Christenen, tusschen wie twee 
tijgers zich rustig bewegen. Op den tweeden grond links sarren eenige 
mannen een stier. 

2417 61. O. r. O. : 7 (fout, later veranderd in: 5) — De Martelaars in^t Schouw- 
perk door 7 zwaard omgebragt. — Dezelfde arena, waar een vijftal soldaten 
de martelaars doorsteken. Links op den achtergrond de kalm stilstaande stier 

241 8 62. b. r. b. : // Deel pag: 168. — Een bezetene tilt Hilarion hoog op van 
de grond. — De grijsaard wordt tot ontzetting der omstanders door den 
aan twee ketenen gebonden bezetene omhooggeheven. Rechts op den 
tweeden grond zijne riethut. 

2419 63. b. r. b.: pag: i'/2. — o. r. o.: 6. — Antonius op ^t verschynen van een 
spook tekent zich met een kruys op V voorhoofd. — Rechts staat de kluizenaar 
vóór zijne hut; tegenover hem een monster, half mensch half ezel. 

2420 64. b. r. b.: II Deel. pag. 184. — Athenasius doet een uytlegging overat 
geschreeuw der ravens van Cras. — Op den voorgrond rechts wijst hij 
zijn toehoorders op drie raven, die rondom een heidenschen tempel 
vliegen, en bij elk waarvan het woord Cras is aangebracht. 

2421 ójr. b. r. b.: pag. i8g. — o. r. o.: 7. — Perpetua ziet een gezigt. — Links 
op den voorgrond zit de Christin en ziet eene tot den hemel reikende 
ladder, aan den voet door een draak bewaard en die door een persoon 
wordt beklommen, terwijl verscheidene anderen beneden toezien. 

2422 öö. b. r. b.: // Deel. pag. igo. — Prent door eene lijst in de hoogte in 
tweeën gedeeld. 

Links: V Gezigt vafi Jakobus, — Hij knielt ter rechterzijde met een 



451 



ander Christen naast hem staande; tegenover hen eene verschijning, die 
hun beiden een gordel toewerpt. 

Rechts: V Gezigt van Agapius. — Hij zit links en ziet een jongeling 
naderen met een bloemkrans om den hals en een palmtak in de hand. 

2423 Ó7. b. r. b.: pag: igi. — o. r. o.: <?. — Konstantijn de Groote ziet een 
Kruys in de Lucht. — Op eene groote vlakte staat rechts het leger in 
slagorde; op den voorgrond staat de Keizer met twee volgers, allen naar 
de lucht ziende, waar zich links een kruis van licht vertoont, waarboven: 
EN TOTTXl NIKA (Hierin is de overwinning). 

2424 68. b. r. b.: // Deel, pag. 251. — De Keyzer Theodosius doet 7000 per- 
soenen te Thessalonika ombrengen. — Groot plein, waar in alle richtingen 
weerlooze personen door krijgslieden worden vermoord. Rechts op den 
achtergrond het paleis, waar de Keizer vóór den ingang staat toe te zien. 

2425 ÖQ. O. r. O. : 9 — Ambrosius weygert aan den Keyzer Theodosius den ingang 
in de Kerk. — Rechts staat de Bisschop in de deur der kerk en maakt 
een afwijzend gebaar tegen den Keizer, die met zijn gevolg wil binnen- 
treden. 

2426 70. b. r. b. : // Deel. pag. 272. — Telemachus poogt de kampvechters in 
V perk te Scheyden. — In de arena begeeft de grijsaard zich tusschen twee 
strijdende gladiatoren. 

2427 71. O. r. O. : 10. — Telemachus wordt door ^t volk gesteenigd. — In het 
midden van de arena ligt Telemachus ter aarde geworpen door den aanval 
van het volk. Aan beide zijden van deze groep één der gladiatoren. 

2428 72. b. r. b. : II Deel. pag: 288. — Damasus en Vrsicinus beyde naar 
V Bisschops ampt staande verwekken een moord ifi de kerk. — Hevig gevecht 
in het bedehuis tusschen de volgers der twee mededingers, die ze daartoe 
aanvuren, de een op den voorgrond rechts, de ander op den achtergrond links. 

2429 7J. O. r. O. : 11. — Symmachus en Laurentius jvilletide elk Bisschop zyn, 
hitsen V volk tot moord aan. — Zij staan, de een aan den ingang der 
kerk, de ander op eene verhevenheid op de straat; tusschen hen het ver- 
woed strijdende volk. 

2430 7-/. b. r. b.: // Deel. pag: S45- — Orestes de Landvoogd van Alexandrie 
wordt door de monniken op '/ aanhitsen van den Bisschop Cyrillus schimpelyk 
bejegend. — Op den voorgrond rechts de Landvoogd ; links drie monniken, 
die hem bespotten en met steenen werpen. 

243 I 75. O. r. O. : 12 — Hypatia door eenige booswichten van een wagen gerukt, 
en na een kerk gesleept. — Rechts op den voorgrond de met twee paarden 
bespannen wagen ; links op den achtergrond eene kerk, waarheen de aan- 
gevallene vrouw wordt gesleurd, ten einde haar aldaar te vermoorden. 

2432 7Ó. b. r. b.: II Deel. pag. j 65. — Een gezelschap van Bisschoppen die 
op een gastmaal by nacht zich met drank overladen. — Rechts eene lange 
tafel bezet met geestelijken, ieder voorzien van een grooten beker. 



1700 



452 



^43 3 77- O. r. O. : 13 — Wellustige Bisschoppen hy dage hunne dronkenschap 
uytslaapende. — Een achttal geestelijken ligt op den grond en op eene 
bank te slapen; op den achtergrond twee dienaars, die de overblijfselen 
van het slempmaal wegruimen. 

2434 yS. b. r. b. : // Deel. pag. 368. — De Keyzer neemende eenen Domheer 
zyn kostelyken hoed van V hoofd — Dit geschiedt te midden eener talrijke 
verzameling edelen en geestelijken; geheel rechts ziet men den mijter 
van den Aartsbisschop. 

2435 79- O- r- O" 14 — De Keyzer verwyt den Aartsbisschop de pracht zyner 
Kerkelyken. — In het midden staat de Keizer en toont den rijk versierden 
hoed aan den rechts staanden gemijterden Prelaat ; links staat de Domheer 
in verlegene houding. 

2436 80. b. r, b. : // Deel. pag. 430. — Dioskorus Bisschop van Alexandrie 
doet eenige Bisschoppen i?i een Kerkelyke Vergadering door Soldaaten aan- 
grypen. — Rechts zitten de geestelijken aan eene tafel, terwijl van links 
de krijgslieden binnendringen en van Dioscorus hunne bevelen ontvangen. 

2437 81. O. r. o.: 75". — Dioskorus doet de Bisschoppen boeyen, om hen alzo 
tot zyne wille te dwingen. — Hij zelf staat op den voorgrond rechts te 
midden van een kring der door hem gevangengenomen geestelijken. 

2438 82. \i. r. b, : // Deel. pag: 467. — De Apostel Joannes uyt het bad Loo- 
pende, om dat hy 'er Cerinthus zag inkomen. — Het inwendige der Thermae 
met groot bassin. Op den voorgrond rechts Joannes, die zich met drie 
volgelingen snel verwijdert om niet in aanraking met den ketter te komen. 

^439 <??• b. r. b.: pag: 472. — o. r. o.: 16. — Een Jongvrouw als eene ketterin 
verbrand om dat zy eenen kerkelyke in zyne onkuysheyd niet te wille wou 
zyn. — Op een plein is links de brandstapel opgericht, die door den beul 
wordt aangestoken. 

2440 84. b. r. b.: // Deel. pag: 484. — Licius een Ariaatisch Bisschop onver- 
hoeds op een bal treedende, zo maaken de jongens daar over een groot getier. 
Op een plein loopt de geestelijke naar rechts ; links vier luid schreeuwende 
knapen. 

244 1 83. O. r. o. : 17. — De jongens een vuur gemaakt hebbende iverpen den 
bal door de vlam om hem zo te zuyveren. — Voorstelling op een plein. 

2442 86. b. r. b. : // Deel. pag: 4g2. — Gregorius een Ariaansch Bisschop te 
Alexandrie door V graauw mishandeld, en zyne kerk in de brand gestoken. 
Links op den voorgrond wordt de geestelijke op den grond geworpen; 
rechts op den achtergrond de brandende kerk. 

2443 87. O. r. O. : 18. — Een Monnik in een oproer te Konstantinopolen V hoofd 
afgesneeden, en V zelve op een Spies omgedraagen. — De volksmenigte be- 
weegt zich naar links; rechts op den tweeden grond het lijk van den 
vermoorde. 

2444 88. b. r. b. : // Deel. pag. 513. — Arnoldus Bisschop te Brix als een ketter 
verbrand. — Rechts de brandstapel, links op den voorgrond twee monniken. 



1700 



453 



2445 ^9' ^- ^- P^S- 5^4- ~ °- -^9- — Arnw.lfus in de gevangenis ge- 
worgt. — Links op den voorgrond de veroordeeld'C met twee beulen ; rechts 
op den tweeden grond vier toeschouwers. 

244Ó QO. b. r. b. : // Deel pag: ^22. — Ignatius door de Leeuwen verscheurd. — 
Hij staat in het midden der arena, terwijl van links een leeuw hem bespringt. 

2447 Qi. O. r. O.: 20 — Polycarpus verbrand: Zie de ^beschryving daar van pag. 
i^g. — In het midden de brandstapel met de; zich van den martelaar 
afwendende vlammen; rondom het volk met ge;baren van verwondering. 

2448 Q2. b. r. b. : // Deel. pag: S43- — Chrysostomu:s in ballingschap geleyd. — 
Hij wordt door eenige krijgslieden door eene woeste streek naar rechts 
gevoerd. 

2449 ()3. O. r. O. : 2/ — Chrysostomus gebeente te Konstantinopolen begraaven. — 
De beenderen, verzameld in eene vierkante kist, worden op een kerkhof 
buiten de stad in een graf nedergelegd. 

2<ie Staat. 

Met uitzondering van N°. 2407 komen al deze prenten in dezelfde volg- 
orde voor in : Tafereelen der Eerste Christenen, bestiaande in Q2 Konst-prenten 
van Jan Luiken, beryfnt door Langendyk en C{ Bruin. Amsterdam By 
de Wed: Barend Visscher, 1722 4°. 

Voor dit boek zijn de koperplaten in de hoogt(e doorgesneden, en is uit- 
geslepen : de pagineering b. r. b., de volgnummcers o. r. o., de zes laatste 
woorden van het onderschrift van N°. 2362 en (de zeven laatste woorden 
van dat van N°. 2447 ; zij zijn daarna voorzien o. r. o. van volgnummers 
I—Q2. Onder elke prent is een zesregelig gedücht van C. Bruin en op 
de tegenoverliggende bladzijde een langer gedicht door P. Langendijk; 
dientengevolge zijn alle, met uitzondering van N°. 2449, van achteren 
bedrukt. 

Zij werden geheel onveranderd weder gebruükt in den 2"^^^ druk van 
bovengenoemd werk te Amsterdam, bij Gerrit de Groot en Jacobus Ryk- 
hof Junior, 1740. 8°. Aldaar zijn ten gevolge van het formaat de prenten 
middendoor gevouwen, doch van achteren onbedrukt. 

Van N°. 2371 bestaat een afdruk in den 2^^^" Staat in plano, met daar- 
onder een 26-regelig gedicht en: Te Amsterdam by Abraham de Winter, 
Boekverkoper. 

Het is mij niet bekend of andere prenten -van deze serie op gelijke 
wijze uitgegeven zijn. 

347 

M. Zueris van Boxhorn, Nederlands(che Historie, Behel- 
sende de Staat van de Nederlandsche Kerk voor de Her- 
vorming .... tot de tijden toe van Carel de V . . . . Te 
Utrecht, By Hermannus Ribbius, 1700. 8°. 

Hierin 12 prenten door Casper Luyken met pagineering b. r. b. — 
H. 134—139, B. 86—90 mm., die van dubbele grootte 178 mm. 



1700 



454 



2450 I- b. r. b.: jjr — In eene kerk biedt een priester aan een van ketterij 
beschuldigde een gloeiend ijzer aan, voor het Godsoordeel. 

2451 2. b. r. b. : Ó2 — Te Douay wordt eene jonge vrouw, genaamd Denisette, 
met gebonden handen door drie soldaten gebracht vóór drie rechters, die 
links aan eene tafel gezeten zijn. 

0. 1. O. : C Luijken ƒ. 

2452 j. b. r. b.: — Tepronkstelling van de ter dood veroordeelde Wal- 
denzen te Atrecht op eene stellage vóór het Bisschoppelijk Paleis. 1459. 
Links staan de veroordeelden met beschilderde mijters op het hoofd; 
op den voorgrond ligt het lijk van één hunner, die in de gevangenis 
was gestorven. 

2453 4' b. r. b.: 78 — In een rijk versierd vertrek te Atrecht staat rechts 
de Graaf d'Etampes, weigerende te luisteren naar den gevangengenomen 
Messire Payen de Beaufort. Op den achtergrond links wordt deze naar 
den kerker gebracht. 1460. 

Dubbele grootte. 

2454 5. b. r. b.: 92 — Noel Fere te Mante verbrand. Rechts de brandstapel, 
daartegenover de beul en een hond. 

0.1.0.: C.L.f. 

2455 6. b. r. b. : 132 — Pijniging der Waldenzen te Atrecht. 1491. In eene 
gevangenis ligt op den voorgrond een ketter uitgestrekt, wien droppelsge- 
wijze vocht op den buik wordt gegoten; op den tweeden grond links 
worden de voeten van een tweede geschroeid. 

2456 7- b. r. b. : ijö — Aanspraak van Meester Godefroy Bousart te Atrecht. 
1491. De spreker staat met verscheidene andere personen op eene stellage, 
opgericht op de markt, en is omgeven door talrijke toehoorders. Op den 
voorgrond links twee ruiters. 

Dubbele grootte. 

*2457 8. b. r. b. : ijg — Waldenzen in Vlaanderen gepijnigd door ze, aan 
staken gebonden, het bovenlijf te villen en ze bloot te stellen aan de 
steken van erbij gebrachte bijen. 

*2458 9' b. r. b. : i8ö — Moord der Tempeliers te Zierikzee. 1312. In een 
vertrek wordt rechts een persoon in bed overvallen en een tweede aan- 
gegrepen door de van links binnendringende moordenaars. Op den grond 
verscheidene lijken. 
Dubbele grootte. 

*2459 10. b. r. b.: 188 — Monniken verwijderd uit een klooster te Zierikzee. 
1383. De stoet van geestelijken beweegt zich naar rechts; op den voor- 
grond links twee krijgslieden; op den tweeden grond rechts het klooster, 
omgeven door een tuin en een muur. 

*246o II- b. r. b. : 214 — Baernt Preus, Burgemeester van Utrecht, vermoord. 
1426, In een rijkversierd vertrek wordt hij rechts in bed overvallen door 
de binnendringende moordenaars. 



1700 



455 



2461 12. b. r. b. : 286 — Komst in de Nederlanden van den Kardinaal Nicolaas 
Cusa. 145 1. Van rechts komende, gezeten op een muilezel en gevolgd door 
een aantal geestelijken, wordt hij ontvangen door de diep buigende burgers. 

0. 1. o. : C Luijke?i f 

Dubbele grootte. 

Dit werk werd wederom uitgegeven te Amsterdam bij Johannes Rot- 
terdam, 1729. Deze druk bevat copiifn van dezelfde zijde naar deze 
prenten en dat wel bizonder nauwkeurig, zoodat slechts uiterst geringe 
verschillen bestaan. De pagineering b. r. b. en de beteekening zijn ook 
onveranderd overgenomen, zij het dan ook in gewijzigden vorm van 
cijfers en letters. 

N'*. 2450. Op het origineel heeft de man, aan wien het ijzer wordt 
voorgehouden, aan de voorzijde van zijn wambuis elf losse knoopsgaten, 
op de copie acht. 

N''. 2451. De schoorsteen op den achtergrond tusschen het dak der kerk 
en de rechterpost van de deur der gerechtzaal is op het origineel door 
eene perpendiculaire lijn in twee deelen verdeeld, op de copie daarentegen 
geheel onbetint. 

N°. 2452. Op het origineel ziet men tusschen het hoofd der voorste 
vrouw en den hellebardier op den tweeden grond nog eene hellebaard, die 
op de copie niet voorkomt. 

N°. 2453. De twee pilasters tusschen de gecintreerde deuren hebben 
elk zeven canelures op het origineel en slechts vijf op de copie. 

N°. 2454. Op het origineel raken de lijnen van den grond overal den 
linker voorpoot van den hond en worden ook gezien tusschen de beide 
voorpooten; op de copie raken slechts enkele lijnen den poot en is de 
plaats tusschen de twee pooten geheel wit. 

N°. 2455. De meest rechtsche boomstam bij het kasteel is op het origineel 
slechts door ééne streep aangeduid, op de copie even als de andere stam 
aan het benedeneind door twee lijnen. 

N'^. 2456. Op het origineel heeft de meest links geplaatste ruiter op 
den voorgrond eene lichte opening alleen tusschen het lichaam en de 
afhangende mouw aan den linkerarm; op de copie is zulks daarenboven 
ook het geval bij den rechterarm. 

N°. 2457. Op het origineel is de plek beneden de linkerhand van den 
beul betint; op de copie is aldaar een geheel onbeschaduwd gedeelte. 

N°. 2458. Op het raam tusschen de deur en het ledikant ziet men onder 
het wapen een rand van ruitvormige ruitjes. Op de onderste rij is daarvan 
het meest Hnksche gebroken op het origineel, doch ongeschonden op 
de copie. 

N°. 2459. De plek boven den linkervoet van den hellebardier en den 
rechtervoet van den tweeden persoon op den voorgrond is op het origineel 
betint met eenige horizontale lijnen, die beide voeten raken; op de copie 
is die plek geheel wit. 

30 



1700 



456 



N°. 2460. Op het origineel is de geheele achterwand en de pilaster 
naast het ledikant ongeveer in ééne tint gehouden; op de copie is links 
van dien pilaster eene verlichte perpendiculaire afscheiding. Ook is op het 
origineel o. 1, o. onder de bank eene lijn buiten de beneden randlijn, welke 
ontbreekt op de copie. 

N°. 2461. Op het origineel ziet men links bovenaan binnen de randlijn 
de vroegere, verkeerd aangebrachte lijn; deze ontbreekt op de copie. 
Verder zijn de hooge ramen in den kerktoren en de schoofsteen tusschen 
dien toren en het kruis van den kardinaal op het origineel aan de rechter- 
zijde beschaduwd, op de copie aan de linkerzijde. 

Staat der copiën. 

Van bovenstaande copiën zijn wederom gebruikt in den 2'^^" druk van : 
P. J. Entrop, De Kerkelyke en Joodsche Geschiedenissen verkort .... te 
Utrecht by S. de Waal 1780 : 

N°. 2454, voorstellende aldaar het verbranden van Dubourg. — b. r. b.: J29 
N°. 2458, voorstellende aldaar de Bartholomëusnacht. — b. r. b. : jj/ 

348 

Ethica Naturalis seu Documenta Moralia e Variis rerum 
Naturalium proprietatib^ Virtutum Vitiorumq syinbolicis ima- 
ginibus collecta. a Christophoro Weigelio Norimbergae. 4°. 

Dit werk bevat naar teekeningen door Jan Luyken 41 prenten door dezen 
en 59 door Casper; volgens de behandeling ongeveer 1700 vervaardigd. 
Boven de prent bevindt zich de aanduiding der voorstelling, met i regel 
bijschrift; onder de prent een lo-regelig gedicht, alles in de Latijnsche 
taal; verder nog het volgnummer I—C. — H. 100 — 104, B. 114 — 120 mm. 

*2462 7. Sol. — /. — Rechts vóór hunne woning een staande man en eene 
zittende vrouw. Links boven, de stralende zon. 

*2463 2. Luna. — //. — Rechts in eene schuit twee mannen, de eene in 
gepeins verzonken, de ander wijzende naar de volle maan. 

*2464 3. Stellae. — ///. — In eene stad, waar een breed water doorheen 
vloeit, staan een man en eene vrouw bij het licht eener lantaarn en be- 
schouwen den sterrenhemel. 

*2465 4. Ignis. — IV. — Rechts zit eene vrouw bij eene hoog opvlammende 
vuurpan; in het midden staat eene andere, die eene soortgelijke pan met 
langen steel vasthoudt. Achtergrond links de zee en een vulkaan. 

*2466 3. Aer. — V. — Rechts een jonge man wandelend met vóór zich uit- 
gestrekte armen. 

^2467 ö. Aqua. — VI. — Rechts zit eene oude vrouw; in het midden staat 
eene jonge vrouw en giet den inhoud van een kleinen emmer in een 
groot waterbekken. Links eene stroomende rivier. 



lyoo 



457 



'2468 7. Terra. — VII. — Rechts staat een oud man en spreekt een arbeider 
toe, die met eene spade een kuil in den grond graaft. Achtergrond links 
boomen, rechts een bergachtig landschap. 

"2469 8. Ntibes. — VIII. — Links zit een man en luistert naar eene vrouw, 
die hem op de wolken opmerkzaam maakt. 

"2470 g. Pluvia. — IX. — Rechts een afdak, waaronder een man en eene 
vrouw met een hond schuilen voor den nederstroomenden regen. Links 
op den tweeden grond een omheinde tuin, waarlangs een man en een 
jongen hard loopen. 

247 1 10. Grando. — X — Hevig onweder met bUksem., hagel en regen. 
Rechts op den voorgrond twee vluchtende mannen, waarvan de eene ter 
aarde valt, en een hond; links op den tweeden grondt twee mannen, die 
onder een boom schuilen. 

^2472 //. Nives. — XI. — Een man en eene vrouw in hunne mantels ge- 
wikkeld loopen naar rechts in eene sneeuwbui. Achtergrond rechts eene 
stadsgracht met zamengeveegden sneeuwhoop. 

*2473 12. Tonitru. — XII. — Rechts drie personen verbijsterd stilstaande 
of ter aarde vallend onder een geweldig onweder en hevigen slagregen. 
Achtergrond links eene stad. 

*2474 IJ. Iris. — XIII. — Links staat een man en bescho»uwt een regenboog, 
die zich welft over een uitgebreid landschap. 

2475 14. Ventus. — XIV. — Links staat eene vrouw, wier sluier door den 
wind wordt opgeheven. Achtergrond rechts eene rivier met verscheidene 
zeil vaartuigen. 

*2476 75". Montes. — XV. — Een reiziger beschouwt met verbazing een tegen- 
over hem liggenden hoogen berg. 

*2477 ib. Valles. — XVI. — Op den voorgrond zitten twee vrouwen op den 
grond naast een boom. Achtergrond een dal, aan beide zijden omgeven 
door bergen en gedeeltelijk in gebruik genomen voor akkerbouw. 

2478 ly. Colles. — XVII. — Twee mannen loopen naar links en zien naar 
een derden persoon, die op den tweeden grond rechts een heuvel heeft 
bestegen. 

*2479 18. Spelunca. — XVIII. — Twee mannen turen in den duisteren ach- 
tergrond van eene grot rechts. Achtergrond links eene rivier. 

2480 ig. Eremus. — XIX, — Twee mannen wandelen naar links door eene 
heuvelachtige, eenzame streek. 

2481 20. Pratum. — XX. — Rechts staat een man en beschouwt het land- 
schap tegenover zich: eene sloot met eenden, een weiland met koeien en 
schapen en daarachter een dorp. 

2482 21. Campus. — XXL — Op den voorgrond spreken een staande en 
een zittende man met elkaar. Op den tweeden grond links een aantal 
bijenkorven. 



1700 



2483 22. Via. — XXII. — Op den voorgrond rechts staan twee mannen, 
waarvan de eene wijst op een weg, die naar de stad op den achtergrond 
voert. Op den berm van dien weg zit op den tweeden grond eene vrouw 
met twee kinderen te rusten, en liggen een man en een meisje te slapen; 
meer achterwaarts eene karos met twee paarden. Links in een weiland een 
drinkend paard. 

*2484 2j. Ager. — XXIII. — Rechts snijden twee vrouwen de halmen van 
een graanveld af; links het samenbinden der schoven en het ploegen. 

2485 24. Lapis. — XXIV. — Twee mannen, waarvan de eene in peinzende 
houding over de woorden van den ander, die met de eene hand omhoog 
wijst en met de andere op een grooten steen. Achtergrond links twee 
vrouwen bezig met tuinarbeid. 

*2486 2j. Vi?iea. — XXV. — Links een arbeider, die de wijnstokken aan de 
stutten vastbindt. Achtergrond rechts twee naderende personen en daar- 
achter een gedeeltelijk begroeide berg. 

*2487 2ö. Arhor. — XXVI. — Rechts spreken een zittende man en eene 
staande vrouw en wijzen op de boomen van den tuin, waarin zij zich 
bevinden. 

*2488 27. Flores. — XXVII. — Rechts loopen twee vrouwen en beschouwen 
de bloemen in den hof. 

*2489 28. Herbae. — XXVIII. — Een oude en een jonge man verzamelen 
kruiden, waarmede zij twee manden gevuld hebben. Rechts een zware boom. 

2490 2g. Ros. — XXIX. — Eene nederknielende vrouw toont aan eene 
andere de dauwdroppels op eenige groote bladen. Achtergrond links een 
klein kasteel. 

*249i jo. Rivus. — XXX. — Links twee mannen in beschouwing van het 
voorbij stroomende water eener beek, die uit het bosch rechts haar oorsprong 
neemt. 

*2492 Ji. Fons. — XXXI. — Eene fontein, waaruit zes stralen spuiten en 
waarbij twee personen hun dorst lesschen. Op den voorgrond rechts 
rust een derde onder de hooge boomen. 

*2493 32. Fluvijis. — XXXII. — Links op den voorgrond onder een boom 
staan twee mannen, waarvan de eene wijst naar de breede rivier vóór hen, 
die aan de overzijde door eenige steile rotsen wordt omzoomd en over- 
spannen door een brug, terwijl meer naar voren eene schuit met goederen 
wordt beladen en een viertal menschen met een ezel aan den oever rusten. 

2494 SS- Aqua cadens. — XXXIII. — Links wijst een man aan zijn ter 
aarde gezeten medgezel, die zich de ooren dichthoudt, op den tegenover 
hen nederstortenden waterval. 

2495 S4- Pahis. — XXXIV. — Links staan een man en eene vrouw aan den 
rand van een met riet begroeid moeras. 

^2496 SS- Silva. — XXXV. — Rechts loopt een reiziger met stok en ransel 
door een zwaar bosch. 



1700 



459 



2497 JÓ. Arena. — XXXVI. — Twee mannen loopen naar rechts door eene 
woestenij en beschouwen de voetstappen hunner voorgangers in het zand. 

2498 jy. Portus. — XXXVII. — Aan den oever der zee zit een visscher 
en staat een tweede. Achter hen rechts de rotsige kus;t. 

2499 3S. Mare. — XXXVIII. — Fel bewogen zee onder duisteren hemel. 
In het midden wordt een schip door de golven opgeheven; meer achter- 
waarts rechts een tweede vaartuig. 

2500 3g. Scopuli. — XXXIX. — Schipbreuk. Op den voorgrond links drijven 
vier personen op een balk; rechts achterwaarts het zinkende schip en ver- 
scheidene schipbreukelingen, die zich zwemmende tracJiten te redden. 

2501 40. Metallorum Fodinae. — XL. — Op den voorgrond rechts een mijn- 
werker, die een wagentje met erts voortduwt; op den tweeden grond 
in het midden de ingang eener mijn met windas en daarachter een hooge 
berg; links een smeltoven. 

2502 41. Gemmae. — XLI. — Rechts vóór een huis zitten twee mannen bij 
eene tafel ; één hunner vertoont verscheidene edelgesteenten aan een derde, 
die daarbij staat. Op den voorgrond links een liggende hond en daar- 
achter een landschap met twee personen en verderaf een brug. 

2503 42. Unio. — XLII. — Rechts loopt een jongeling aan het zeestrand 
en beschouwt de daar liggende schelpen. 

5504 43. Tempus Matutimm. — XLIII. — Rechts eene met wingerd be- 
groeide woning, waar eene vrouw het luik openstoot, om de stralen der 
tegenover haar opgaande zon binnen te laten. 

•505 44. Praridimn. — XLIV. — Een woonvertrek met in het midden eene 
tafel, beladen met verschillende spijzen, waarbij de moeder en twee kin- 
deren staan, terwijl links de vader zit en rechts de dienstmaagd met nog 
meer voorraad komt aandragen. Links het venster, rechts de haard. 

506 45. Vesper. — XL V. — Rechts eene woning, waarvóór een man op eene 
bank zit in de avondschemering. Naast hem staat een tweede. 

507 46. Media Nox. — XL VI. — Rechts een ledikant, waarin een man 
rustig slaapt, evenals de kat op een stoel en de hond op den grond. 

508 47. Ver. — XLVII. — Links een bejaard man, die een jongeling op- 
merkzaam maakt op de uitspruitende planten en bladeren. Achtergrond 
een tuin, waar eenige lieden aan het werk zijn. 

509 48. Aestas. — XL VIII. — Rechts twee wandelende personen. Daar- 
achter rechts schapen en eene groep boomen, links vee en verderaf een 
ploegende landman. 

510 4g. Autumnus. — XLIX. — In een tuin beschouwen een man en eene 
vrouw de bijna ontbladerde takken van een boom links,. Op den tweeden 
grond rechts een arbeider met een kruiwagen. 

5 1 1 50. Hiems. — L. — Rechts loopen een grijsaard met bonten muts en 
mof, en een oude vrouw, in een mantel gehuld, en zien naar het ijs- 
vermaak van arreslede en schaatsenrijders op den tweeden grond links. 



1700 



460 



2512 s^- Glacies. — LI. — Op den voorgrond worden twee mannen, die 
door het ijs zijn gezakt, gered door middel van eene ladder en een ijsstok. 
Rechts op den tweeden grond een groot huis en verscheidene toeschouwers, 
benevens eenige schaatsenrijders. 

2513 S2. Tempus serenum. — LU. — Rechts onder de boomen wandelt een jon- 
geling langs eene vaart, waarin zich eene roeischuiten eenige eenden bevinden. 

2514 53- Turbo. — LI II. — Stadsstraat bij hevigen regen en wind. Links 
op den voorgrond schuilen twee mannen onder een luifel en voegt zich 
bij hen eene vrouw; rechts op den tweeden grond eene woning, waar de 
deur wordt geopend om verscheidene voor het weder vluchtende personen 
binnen te laten. 

2515 54' Nebulae. — LIV. — Te midden van een dichten nevel ontmoeten 
elkander twee mannen, van welke de eene rechts zijn weg al tastende 
zoekt, terwijl de andere links op handen en voeten voortkruipt. 

2516 5S. Vmbra. — LV. — Links eene hooge rots, in wier schaduw twee 
reizigers rusten. Rechts een uitgebreid zonnig landschap. 

2517 56. Canis. — LVL — In het midden drie honden. Links eene woning 
door boomen omgeven, waarbij een heer in kamerjapon wandelt; rechts 
eene vaart. 

2518 57. Catus. — LVII. — Links eene boerenwoning, waarvóór eene vrouw 
de melkemmers schuurt. Op den voorgrond links eene kat zittende op eene 
omgekeerde tobbe, en daarnaast eene tweede. 

2519 58. Glis 6^ Mus. — LVIII — In een keldergewelf staat in het 
m.idden eene groote val, in welker nabijheid zich een rot en eene muis 
bevinden. Links door een boog een doorkijk naar een koestal; rechts een 
raampje, waar een man door kijkt. 

2520 59. Bos. — LIX. — Rechts bij een hek en een wilgeboom een liggend 
en een staand rund; links op den tweeden grond een heer en een boer 
in gesprek; daarachter een dorp. 

2521 öo. Equus. — LX. — Rechts onder een boom een rustend en een 
grazend paard; links op den tweeden grond eene kar, waarop een vat wordt 
vervoerd; daarachter eene karos en eene stad. 

2522 öi. Asinus. — LXI. — Op den voorgrond rechts een liggende en een 
staande ezel. Daarachter eene steile rots, langs welke twee ezels worden ge- 
dreven, de eene belast met eene vrouw en een kind, de andere met twee 
zakken. 

2523 62. Oves. — LXII. — Links bij eene rietmatschutting en onder een 
boom staat een schaap. Rechts op den tweeden grond een herder met 
eene talrijke verspreide kudde. 

2524 ój. Hircus. — LXIII. — Rechts bij een steilen rotswand staat een 
bok en ligt eene geit. Op den tweeden grond links wordt eene geitenkudde 
door twee herders geleid. 




N LUYK.EN 1700. N' 25 12. 



461 



*2525 64. Poreus. — LX IV. — Links op den voorgrond twee varkens ; rechts 
op den tweeden grond nog eene talrijke kudde met twee drijvers. 

*2526 ój'. Cameliis. — LXV. — Links op den tweeden grond eene hoogte, 
van waaraf zich een viertal beladen kameelen met hunne geleiders naar 
den voorgrond rechts begeven. 

*2 527 66. Cervus. — LX VI. — Op den voorgrond een snel vluchtend hert; 
op den tweeden grond links de vervolgende jager te paard en zijne honden. 

2528 67. Araneus. — LXVII. — Twee mannen beschouwen een spinneweb, 
dat geweven is tusschen de takken van een boom links. Rechts op den 
achtergrond een vrachtwagen en daarachter een huis. 

2529 68. Apes. — LX VIII. — Rechts zien twee mannen naar een aantal 
bijenkorven, in twee rijen tegenover hen opgesteld. 

^2530 6g. Fcrae. — LXIX. — In een park ligt op den voorgrond links een 
leeuw aan eene ketting bevestigd. Rechts meer achterwaarts twee hokken, 
elk met een panter daarvóór, welke door twee mannen worden beschouwd. 
Achtergrond twee groote gebouwen en boomen. 

*253i 70. Lupus. — LXX. — Rechts op den voorgrond ligt een wolf bij 
eenige beenderen en ziet naar eene kudde schapen, die op den tweeden 
grond links gedreven wordt. 

*2 532 71. Sitnia. — LXXI. — Rechts een gebouw, op de stoep waarvan 
een aap vastgeketend is; links naderen twee mannen en een jongen. 

^2533 72. Volucres in generc. — LXXII. — Rechts staat een jongeling, die 
de hand opheft naar de lucht, waarin zich allerlei vogels bewegen. 

*2534 73' Cygnus. — LXXI II. — Drie zwemmende zwanen. Een viertal andere 
bevinden zich meer achterwaarts onder de boomen op den oever rechts. 
Links op den tweeden grond staan een man en eene vrouw toe te zien. 

*2535 74- Passer. — LXXIV. — Rechts op den voorgrond een boom, in 
welks takken en aan welks voet zich een aantal musschen bevinden ; links 
meer achterwaarts een jongeling, die dit gadeslaat. 

2536 75. Luscinia. — LXXV. — Links eene boomgroep, waar zich op één 
der takken een luid zingende nachtegaal bevindt; rechts een bosch, waar 
een staande en twee zittende mannen naar den vogel luisteren, terwijl op 
den achtergrond een ruiter nadert. 

*2 537 76. Gallus. — LXXVI. — Kippenhok, waar in het midden de haan 
staat te kraaien, omgeven door vier loopende en twee op-stok-zittende 
kippen en twee kuikens. Meer achterwaarts eene vrouw bezig voeder te 
strooien, en nog eene tweede, van achteren gezien. 

2538 77' Pavo. — LXXVI I. — Links op den voorgrond staan een man en 
eene vrouw, die naar den tweeden grond wijzen, waar rechts vóór een huis 
drie pauwen benevens eenige duiven en hoenders zich bevinden. 



1700 



462 



2 539 7^- Coliimbae. — LXXVIII. — Op den voorgrond rechts zitten drie 
duiven op den grond, terwijl drie andere daarboven op een platje zitten 
en drie rondfladderen. Op den tweeden grond links twee mannen, de eene 
met eene spade over den schouder, 

2540 79. Pisces in genere. — LXXIX. — Aan het strand zitten links twee 
visschers en sorteeren de gevangen visschen. Achter hen een man met 
een vischkorf; rechts op den achtergrond een viertal, die een net aan 
wal trekken. 

2541 80. Pisces magni. — LXXX. — Op den voorgrond rechts eene roeiboot 
met eene talrijke bemanning, waaronder de harpoenier, op het punt zijn 
harpoen te werpen naar den meer achterwaarts zichtbaren walvisch. Nog 
verder een steil, rotsachtig eiland en links eenige vaartuigen. 

2542 81. Pisces parvi. — LXXXI. — Op den voorgrond aan den oever van 
eene vrij groote watervlakte zitten twee mannen te hengelen, van welke 
de eene een gevangen visch loshaakt. 

2543 82. Homo. — LXXXII. — Links zit een grijsaard en wijst op een 
man en eene vrouw, die voorbijgaan. Achtergrond een stadsplein met 
marktgewoel. 

2544 8j. Juvenes. — LXXXII I. — Links staan een man en eene vrouw, 
wien een jongeling snel voorbijloopt, met den hoed wuivende. Achtergrond 
een park met eene karos, een ruiter en verscheidene wandelaars. 

2545 84. Senes. — LXXXIV. — Binnenhof van een oudemannenhuis. Rechts 
op den voorgrond zitten twee grijsaards op eene bank vóór het hoofdgebouw 
en spreken met een tegenover hen staanden jongeren persoon; daarachter 
nog een oude man. Links een staande en twee zittende oude lieden en 
de toegangspoort van het gesticht. 

2546 8S- Samts. — LXXXV. — In eene kamer zit rechts een man aan eene 
tafel en onderhoudt zich met een tweede tegenover hem staande. Achter 
hen rechts een lessenaar en kruk en verscheidene boeken, deels verborgen 
door een gordijn. Links een doorkijk naar het voorhuis, waar verscheidene 
goederen worden uitgedragen naar een verder achterwaarts zichtbaar schip. 

2547 86. Infirnms. — LXXX VI. — Ziekenkamer. Rechts het ledikant, waarin 
de lijder, sprekende tot een vóór hem staanden persoon. Op den voor- 
grond rechts zit nog een man; links meer achterwaarts eene schreiende 
vrouw, een kind en twee binnentredende mannen. 

2548 87. Dives. — LXXXVII. — In eene opene hal zit rechts een man 
met pels en bonten muts naast een ijzeren geldkist aan eene tafel, waarop 
hij een aantal geldstukken nedertelt; tegenover hem staan twee mannen. 
Door de opening links ziet men een plein met boomen, waarop zich eene 
karos en een vrachtwagen bevinden. 

2549 88. Pauper. — LXXXVIII. — Rechts staat een man met ontbloot 
hoofd, die een geldstuk ontvangt van den tegenover hem staanden persoon. 
Op den tweeden grond rechts eene kleine woning met daarvóór een kind 
en eene zittende vrouw, die bezig is met spinnen. Links een landman 
bezig met spitten en verderaf eene karos. 



1 700 



4^3 



2550 8q. Claudus. — LXXXIX. — Rechts hinkt een kreupele, wiens linker- 
voet is afgezet, op twee krukken en eene stelt; achter hem eenige gebouwen. 
Links op den tweeden grond twee toeschouwers. 

2551 QO. Arx. — XC. — Links zitten twee personen en beschouwen het 
riechts op den tweeden grond gelegen gebouw met zijne torens en poorten. 

2552 Qi. Civitas. — XCI. — Rechts op den voorgrond staan twee wandelaars 
O'p eene hoogte en overzien het panorama aan hun voet, waar eene groote 
sitad doorstroomd wordt door eene breede rivier, terwijl zich daarachter 
heuvelachtig land en op den achtergrond een hooge berg vertoont. 

*2553 92, Cometa. — XCII. — Op een stadsplein staan rechts op den voor- 
g;rond en links meer naar achteren een aantal lieden te kijken naar de staart- 
ster, die zich aan den hemel vertoont, met de staart naar rechts gewend. 

2554 9J. Bellum. — XCIII. — Hevige strijd door krijgslieden inRomeinsche 
kleederdracht. Rechts op den voorgrond verdedigt een ter aarde gevallene 
zich met zijne speer tegen zijn met schild en zwaard gewapenden aan- 
valler. Rechts op den achtergrond een toren in brand. 

2555 94' Fames. — XCIV, — Op den voorgrond doen zich een man, eene 
vrouw en twee kinderen te goed aan een gestorven paard ; de eerste belet 
links een tweeden man zich daarbij te voegen. Op den tweeden grond 
een oud gebouw en rechts twee toeschouwers. 

2556 95. Pestis. — XCV. — Op een groot stadsplein liggen op den voor- 
grond twee stervenden; aan een hunner wordt eene lafenis gereikt door 
een man, die de hand vóór den mond houdt. Op den tweeden grond rechts 
het uitdragen van een lijk; links het slepen van een gestorvene naar een 
s;tapel bijeengebrachte lichamen. 

2557 9Ó. Insecta. — XCVI. — Links op den voorgrond vertoont een man 
den inhoud van twee korven aan twee mannen en een kind; rechts op 
den tweeden grond een bijna ontbladerde boom, waarbij een man op eene 
Ladder staat om de nog aanwezige vruchten te oogsten, terwijl hij spreekt 
met eene vrouw naast hem. 

2558 97- Exundatio aqiiarum. — XCV 11. — Links op den voorgrond zijn 
een man en eene vrouw op eene drooge plaats te midden van het geheel 
overstroomde land. Door dat water waden tal van personen, waaronder eene 
vrouw met eene wieg op het hoofd, benevens schapen en andere dieren. 

2559 g8. Incendium. — XCV JU. — Op den voorgrond wordt allerlei huis- 
raad bijeengebracht, gered uit de rij brandende huizen op den achtergrond. 

2560 99. Terrae motus. — XCIX. — Op den voorgrond rechts zakken vier per- 
sonen in de zich openende aarde, en ontkomen twee anderen ter nauwer- 
nood. Op den tweeden grond links de instortende huizen ; op den achter- 
grond rechts een lange stoet vluchtelingen te voet, te paard en in karossen. 

*2i,6i 100. Mundi negocia. — C. — Op den voorgrond rechts twee mannen 
uitziende naar een groot plein, omgeven rechts door gebouwen, links door 



lyoo 



464 



opgestelde kramen. Op het plein is rechts eene kuiperij, links zijn de 
verkoopers bezig met hun handel, terwijl in het midden een aantal 
personen en op den achtergrond eene karos met zes paarden zich 
vertoonen. 

Deze prenten met uitzondering van N°. 2466 en 2488 zijn wederom ge- 
bruikt in : Dü Grosse iind Mannigfaltigkeit in den Rekken der Natur und 
Sitten .... heraiisgegeben von Johann David Tijro ff des altern Christoph 
Weigels seel. Erb in Nürnberg A". lyöö. 4*. 

Uit de voorrede van dit werk blijkt, dat de Ethica Naturalis ten gevolge 
van de uitsluitend Latijnsche bijschriften weinig aftrek vond. Deze nieuwe 
uitgave heeft boven de prent de aanduiding der voorstelling en een twee- 
regelig gedicht en onder de prent het volgnummer, I—C, benevens eene 
beschouwing, welke tot onder aan de volgende bladzijde wordt voortgezet, 
zoodat alle prenten van achteren bedrukt zijn. Dit alles is in de Duitsche 
taal. Sommige prenten zijn zeer sterk afgesleten. 



/. Die Sonne. 


I. 


— 




2462 wederom gebruikt. 


2. Der Mond. 


II. 


— 


N°. 


2463 wederom gebruikt. 


j. Die Sterne. 


III. 


— 


N°. 


2464 wederom gebruikt. 


4. Das Feuer. 


IV. 


— 


N°. 


2465 wederom gebruikt. 


5. Das Wasser. 


VI. 


— 


N° 


2467 wederom gebruikt. 


6. Die Erde. 


VIL 




N°. 


2468 wederom gebruikt. 


7. Die Wolken. 


VUL 




N°. 


2469 wederom gebruikt. 


8. Der Regen. 


IX. 




N° 


2470 wederom gebruikt. 


g. Der Hagel. 


X. 




N°. 


2471 wederom gebruikt. 


10. Der Schnee. 


XL 




N°. 


2472 wederom gebruikt. 


II. Der Donner. 


XII. 




N°. 


2473 wederom gebruikt. 


12. Der Regenbogen. 


XIIL 




N°. 


2474 wederom gebruikt. 


IJ. Der Wind. 


XIV. 




N° 


2475 wederom gebruikt. 


14. Die Berge. 


XV. 






2476 wederom gebruikt. 


15. Das Thai. 


XVL 




N° 


2477 wederom gebruikt. 


16. Die Hügel. 


XVII. 




N° 


2478 wederom gebruikt. 


17. Die Höhle. 


XVIIL 




N° 


2479 wederom gebruikt. 


18. Die Wüste. 


XIX. 




N°. 


2480 wederom gebruikt. 


ig. Die Wiese. 


XX. 




N". 


2481 wederom gebruikt. 


20. Das Feld. 


XXI. 




N° 


2482 wederom gebruikt. 


21. Der Weg. 


XXII. 




NO 


2483 wederom gebruikt. 


22. Der Acker. 


XXIIL 




N° 


2484 wederom gebruikt. 


2J. Der Stein. 


XXIV. 




N° 


2485 wederom gebruikt. 


24. Der Weinstock. 


XXV. 




N° 


2486 wederom gebruikt. 


25. Der Baum. 


XXVI. 




N°. 2487 wederom gebruikt. 


26. Die Krduter. 


XXVIII. 




N° 


2489 wederom gebruikt. 


27. Der Thau. 


XXIX. 




N°. 2490 wederom gebruikt. 


28. Der Bach. 


XXX. 




N° 


2491 wederom gebruikt. 


ig. Der Springbrujinen. 


XXXI. 




N°. 2492 wederom gebruikt. 


30. Der Flusz. 


XXXIL 




N° 


2493 wederom gebruikt. 


31. Der Wasserfall 


XXXIII. 




N° 


. 2494 wederom gebruikt. 



1700 



465 



J2. Der Sumpf. 


XXXIV. 


— 




2495 wederom gebruikt. 


33. Der Wald. 


XXXV. 




M'. 


2496 wederom gebruikt. 


34. Der Sand. 


XXXVI. 


— 


N°. 


2497 wederom gebruikt. 


35. Das Ufer imd der Haven. 


XXXVII 


— 


N°. 


2498 wederom gebruikt. 


3Ö. Das Meer. 


XXXVII l. 


— 


N°. 


2499 wederom gebruikt. 


37. Die Klippen. 


XXXIX. 


— 


M°. 


2500 wederom gebruikt. 


38. Die Metalle. 


XL. 


— 


N°. 


2501 wederom gebruikt. 


3g. Die Edelsteine. 


XLI. 


— 


M«. 


2502 wederom gedruikt. 


40. Die Perk. 


XLII. 


— 


NO 


2503 wederom gebruikt. 


41. Der Morgen. 


XLIH. 


— 


N°. 


2504 wederom gebruikt. 


42. Der Mittag. 


XLIV. 


— 




2505 wederom gebruikt. 


43. Der Abend. 


XLV. 


— 


N°. 


2506 wederom gebruikt. 


44. Die Mitternacht. 


XL VI 


— 




2507 wederom gebruikt. 


4J). Der Frühling. 


XL VII 


— 




2508 wederom gebruikt. 


46. Der Sommer. 


XL VI II 


— 


N°. 


2509 wederom gebruikt. 


47. Der Herbst. 


XLIX. 


— 


N°. 


2510 wederom gebruikt. 


48. Der Winter. 


L. 


— 


N°. 


25 II wederom gebruikt. 


4g. Das Eis. 


LI 


— 


N°. 


2512 wederom gebruikt. 


30. Das heitere Wetter. 


LII 


— 


N°. 


2513 wederom gebruikt. 


51. Der Wirbehüind. 


LUI 


— 




2514 wederom gebruikt. 


52. Der Nebel. 


LIV. 


— 


N° 


2515 wederom gebruikt. 


53. Der Schatten. 


LV. 


— 


N°. 


2516 wederom gebruikt. 


54. Der Hund. 


LVI 


— 


N°. 


2517 wederom gebruikt. 


55. Die Katze. 


LVIL 


— 


N°. 


2518 wederom gebruikt. 


36. Der Ratze und die Maus. 


LVIII. 


— 


N°. 


2519 wederom gebruikt. 


S7. Der Ochs. 


LIX. 


— 


N°. 


2520 wederom gebruikt. 


S8. Das Pferd. 


LX. 


— 


N° 


2521 wederom gebruikt. 


SQ. Der Esel. 


LXI 


— 


N°. 


2522 wederom gebruikt. 


60. Das Schaaf. 


LXII 


— 


N°. 


2523 wederom gebruikt. 


61. Der Bock. 


LXIII. 


— 


N°. 


2524 wederom gebruikt. 


62. Das Schwein. 


LXIV. 


— 


N°. 


2525 wederom gebruikt. 


63. Das Kameel. 


LXV. 


— 


IN° 


2526 wederom gebruikt. 


64. Der Hirsch. 


LXVI. 


— 


IN° 


2527 wederom gebruikt. 


óf. Die Spinne. 


LXVIL 


— 


IN° 


2528 wederom gebruikt. 


66. Die Bienen. 


LXVIII 


— 


N° 


2529 wederom gebruikt. 


67. Die wilden Thiere. 


LXIX. 


— 




2530 wederom gebruikt. 


68. Der Wolf. 


LXX. 


— 


IN° 


2531 wederom gebruikt. 


6g. Der Affe. 


LXXI. 


— 


]N°. 2532 wederom gebruikt. 


70. Die Vögel überhaubt. 


LXXII. 


— 


IN*. 


2533 wederom gebruikt. 


71. Die Tauben. 


LXXIII. 




IN° 


2539 wederom gebruikt. 


72. Der Sperling. 


LXXIV. 




IN° 


2535 wederom gebruikt. 


73. Die Nachtigall. 


LX XV. 






2536 wederom gebruikt. 


74. Der Pfau. 


LXX VI 






2538 wederom gebruikt. 


73. Der Schwan. 


LXX VII. 




:n° 


2534 wederom gebruikt. 


76. Der Hahn. 


LXX VI II 




;n° 


2537 wederom gebruikt. 


77. Die Fische überhaubt. 


LXXIX. 




:n° 


2540 wederom gebruikt. 


78. Die grossen Fische. 


LXXX. 




N° 


2541 wederom gebruikt. 


7Q. Die kleinen Fische. 


LXXXI 




N°. 2542 wederom gebruikt. 



1700 



466 



'2562 



8o. Der Mensch. 
Si. Der Jüngling. 
82. Die Alten. 
8j. Der Gesunde. 

84. Der Kranke. 

85. Der Reiche. 

86. Der Arme. 

87. Der Lahme. 

88. Das Schlosz. 
8g. Die Stadt. 
go. Der Komete. 
gi. Der Krieg. 

g2. Die Hungersnoth. 
gj. Die Pest. 
g4. Das Ungeziefer. 
95. Die Ueberschwemmung. 
gó. Die Feuersbrunst. 
gj. Das Erdbeben. 
g8. Die Geschafte der Welt. 



LXXXH. 
LXXXTII. 

Lxxxrv. 

LX XXV. 

LXXXVI. 

LX XX VII. 

LX XXVIII 

LXXXIX. 

LXXXX. 

LXXXXI 

LXXXXII. 

LXXXXIII. 

LXXXXIV. 

LXXXX V. 

LXXXXVI 

LX XXX VII. 

LXXXX VIII 

LXXXXIX. 



N°. 2543 wederom gebruikt. 
N'^. 2544 wederom gebruikt. 
N°, 2545 wederom gebruikt. 
N°. 2546 wederom gebruikt. 
N°. 2547 wederom gebruikt. 
N°. 2548 wederom gebruikt. 
N°. 2549 wederom gebruikt. 
N°. 2550 wederom gebruikt. 
N°. 2551 wederom gebruikt. 
N°. 2552 wederom gebruikt. 
N°. 2553 wederom gebruikt. 
N°. 2554 wederom gebruikt. 

2555 wederom gebruikt. 
N°. 2556 wederom gebruikt. 

2557 wederom gebruikt. 
N°. 2558 wederom gebruikt. 
N°. 2559 wederom gebruikt. 
N°. 2560 wederom gebruikt. 
N°. 2561 wederom gebruikt. 



C. 

In deze uitgave komen niet de oorspronkelijke prenten, maar de hier- 
onder beschreven copiën, voor, bij: 

Die Luft. V. Copie naar N°. 2466. 

Die Blumen. XXVII. Copie naar N°. 2488. 

Bhjkens de voorrede van bovenbeschreven Grósse tind Mannigfaltigkeit 
in den Reichen der Natur und Sitten, verscheen eenige jaren na de Ethica 
Naturalis een soortgeHjk werk, nu niet meer uitsluitend met Latijnsche 
bijschriften, ten gevolge waarvan het eerste weinig tot het publiek schijnt 
te zijn doorgedrongen, maar tevens met Hoogduitsche gedichten en bij- 
schriften. Dit was : R. F. Abraham a S. Clara, Huy ! und Ffiiy der Welt. 
Huy, O der Anfrischimg Zu allen schonen Tugcnden: Ffuy O der Abschrec- 

hmg Von allen scha?idliche?i Lastern Durch Christoph Weigel, Kupfer- 

stechern und Kiinsthdndlern in Nürnberg. WUrtzburg, Gedruckt bey 
Martin Fra?itz Hertzen. 1707. klein folio. 

Het bevat de copiën van dezelfde zijde, bizonder nauwkeurig naar de 
origineelen gevolgd ; een algemeen verschil is, dat zij op grootere koperen 
platen zijn vervaardigd, terwijl bij de origineelen de marge niet breeder is 
dan I — 2 mm. De copiën komen met de gedichten voor telkens op één 
blad, dat van achteren onbedrukt is. De volgnummers der origineelen 
komen hier niet voor. 

Hoogstwaarschijnlijk door Casper Luyken is: 

Titelprent. 

De aardglobe wordt aan beide zijden door vier vrouwen omringd, terwijl 
daarachter in het midden een engel staat; deze laatste wijst met de linker- 
hand omhoog, waar drie cherubijnen in de wolken zichtbaar zijn, en houdt 
met de rechterhand een kleed vast, dat, gedeeltelijk over de aardglobe 
gespreid, van boven de afbeeldingen vertoont van zon, maan en sterren, 
van onderen die van verschillende dieren. Van de vier vrouwen links 



1700 



467 



beschouwen twee de laatstgenoemde voorstellingen, terwijl de derde hare 
aandacht wijdt aan de globe en de vierde luiste;rt naar den engel, om diens 
woorden op te schrijven. Van de vier persoinen rechts houdt één den 
bovenhoek van het kleed vast en beschouwen tw^ee de daarop voorkomende 
hemellichamen, terwijl de vierde eene afbeeldi;ng omhoog houdt van een 
hart met een oog erin. De globe rust op een stteen, waarvan de voorzijde 
het opschrift heeft: Huy und Pfuy der Welt iwm F. Abraham h S. Clara. 
— H. 262, B. 167 mm. 

1. Sol. — Copie naar N°. 2462. — Op het oirigineel is de bank beneden 
de zittende vrouw beschaduwd met perpendiculaire lijnen, op de copie 
met arceeringen. 

2. Zuna. — Copie naar N°. 2463. — Op het origineel ziet men bij den 
kleinen boom, onmiddellijk rechts van het hiuis, geen scherp omlijnde 
stammen en is de wilgenboom op den voorgronid, aan de linkerzijde geheel 
onbetint; op de copie is één stam zichtbaar en is op den wilgenboom 
naast de schouders van den staanden man eene geheel zwarte klimplant 
met vijf bladeren aangebracht. 

j. Stellae. — Copie naar N*^. 2464. — De luc;ht onmiddellijk rondom het 
kasteel op den achtergrond links is op het orig:ineel alleen met horizontale 
lijnen bedekt, op de copie ook nog met schuin<e lijnen. 

4. Aer. — Copie naar N°, 2466. — Op het origineel bevindt zich in 
de rivier, recht onder den toren op den achtergrond links, een klein roei- 
bootje ; dit komt op de copie niet voor. De meest links geplaatste boom op 
den tweeden grond vertoont op het origineel één stam, op de copie twee. 

5. Aqiia. — Copie naar N°. 2467. — Op heit origineel is aan de over- 
zijde der rivier tegen de linker randlijn een stu-uikgewas, dat op de copie 
niet is overgenomen. 

ó. Ignis. — Copie naar N°. 2465. — Op helt origineel is aan den hori- 
zont, aan weerszijden van den vulkaan eene onbietinte strook lucht boven de 
bergen; op de copie loopen de horizontale lijnen door tot aan de bergen. 

7. Terra. — Copie naar N°. 2468. — Op heet origineel is op het wiel 
van den kruiwagen op den tweeden grond in het midden eene schaduw 
van den spil naar beneden; deze schaduw ontlDreekt op de copie. 

8. Nubes. — Copie naar N°, 2469. — De ker k op den achtergrond rechts 
is op het origineel geheel betint en zonder ramen; op de copie is de 
naar links gekeerde gevel sterk verlicht en van twee ramen voorzien. 

g. Pluvia. — Copie naar N°. 2470. — Op h<et origineel is tusschen den 
rechter tak van den boom bij het afdak en de rechter randlijn gebladerte 
aanwezig, dat op de copie weggelaten is. 

10. Grando — Copie naar N°. 2471. — De staart van den hond raakt 
de slagschaduw daaronder op het origineel nieit, op de copie wel. 

//. Nives. — Copie naar N°. 2472. — Op Ihet origineel ziet men de 
sneeuwvlokken in de lucht niet verder links dan boven het hoofd van 



1700 



468 



den man en heeft het huisje op den achtergrond links twee vensters; op 
de copie zijn de sneeuwvlokken aangeduid tot aan den linker bovenhoek 
en is de woning zonder vensters. 

12. Tonitrit. — Copie naar N°. 2473. — Tusschen de kleine verheven- 
heid van den voorgrond links in de randlijn is nog een stukje van de 
rivier zichtbaar; dit is op het origineel onbetint, op de copie bedekt met 
horizontale lijnen. 

IJ. Iris. — Copie naar N°. 2474. — Op het origineel ziet men den regen- 
boog geheel en nog aan beide zijden eene donkere strook lucht tot aan 
de randlijnen ; op de copie wordt de boog door beide randlijnen gesneden. 

Van deze prent bestaat nog eene andere copie, waarop dit verschil is 
weggenomen en het origineel in allen deele is nagevolgd, zoodat het ver- 
schil alleen zichtbaar is daaraan, dat op de copie de lijnen over den 
regenboog heen, iets fijner en dichter bij elkaar zijn gegraveerd dan op 
het origineel. 

14. Ventiis. — Copie naar N°. 2475. — Het huis op den achtergrond 
zichtbaar onmiddellijk rechts van het zeilende schip heeft op het origineel 
vier vensters naast elkaar, op de copie drie. 

75. Montes. — Copie naar N°. 2476. — De vierkanten toren op den 
achtergrond rechts heeft op het origineel aan de voorzijde twee vensters 
boven elkaar, op de copie geene vensters. 

16. Valles. — Copie naar N°. 2477. — Op het origineel is tusschen de 
berg links en de daarboven zwevende, donkere wolk een lichter, alleen 
met horizontale lijnen, betint gedeelte; op de copie raakt die donkere 
wolk de rots. 

77. Colles. — Copie naar N°. 2478. — Tusschen de beenen van den 
wandelaar ter linkerzijde, onder diens kleed en boven de lijn van den 
voorgrond is eene vierhoekige ruimte, welke op het origineel geheel on- 
betint is, op de copie beschaduwd. 

18. Spelunca. — Copie naar N°. 2479. — Op het origineel ziet men 
bladeren onmiddellijk links van den stam tegen de bovenrandlijn ; deze 
bladeren ontbreken op de copie. 

ig. Eremus — Copie naar N"*. 2480. — Op het origineel loopt de zware 
schaduw op den voorgrond, allengs smaller wordende, door tot aan den 
rechter hoek; op de copie eindigt die bij nog vrij beduidende hoogte op 
10 mm. afstand van de rechter randlijn. 

20, Pratum. — Copie naar N°. 2481. — Op het origineel blijft eenige 
ruimte tusschen het naar rechts gekeerde rund op den achtergrond en de 
linker randlijn; op de copie wordt dit dier door die lijn geraakt. 

21. Campus. — Copie naar N°. 2482. — Op het origineel verwijdert de 
stok van den zittenden man zich van het been bij de knie; op de copie 
gebeurt dit eerst ter hoogte van de kuit. 



1700 



469 



22. Via. — Copie naar N°. 2483. — De bovenste tak van den struik 
acliter de beide mannen raakt op het origineel de rechter randUjn niet, 
op de copie wel. 

2j. Ager — Copie naar N°. 2484. — Op het origineel loopen de ver- 
schillende gedeelten van de bladeren bij den boom boven de bukkende 
vrouw in één en is de lucht links tot beneden toe bedekt met horizontale 
lijnen ; op de copie zijn bij den boom twee geheel afgezonderde gedeelten 
bladeren, waartusschenin de stam zichtbaar is, en is links boven den 
horizont eene strook lucht geheel onbetint. 

24. Lapis. — Copie naar N°. 2485. — De binnenste der twee rand- 
lijnen is op het origineel zeer zwaar, op de copie daarentegen zeer zwak. 

25. Vinea. — Copie naar N°. 2486. — Op het origineel zijn de beide 
lichte wegen onder langs den voet van den berg op den achtergrond en 
halverwegen op de helling daarvan in toon gehouden door fijne lijnen; 
op de copie zijn die gedeelten geheel onbetint. 

26. Arbor. — Copie naar N°. 2487. — De drie lichtstrepen op den 
grond van de laan en zichtbaar onder den rechter arm der vrouw zijn op 
het origineel bedekt met fijne horizontale lijnen, en de beide onderste 
loopen door tot den stam van den boom op den voorgrond; op de copie 
zijn zij geheel onbetint en gaan niet verder dan tot de boomen op den 
tweeden grond. 

27. Flores — Copie naar N°. 2488. — Op het origineel is de deur van 
het huis op den achtergrond bedekt met loodrechte lijnen en ziet men bij 
(Ie anjelierplant op den voorgrond in het midden geheel onbetinte plekken 
:ian beide zijden binnen in den bovensten hoepel en rechts binnen in de 
twee onderste hoepels ; op de copie is de deur bedekt met kruisarceeringen 
en zijn die plekken betint. 

28. Herbae — Copie naar N°. 2489. — In de plek i. r. b. tusschen den 
stam, den dikken tak en de rechter randlijn, ziet men op het origineel 
slechts schuine lijnen, terwijl aldaar op de copie bladeren zijn aangebracht. 

2g. Ros. — Copie naar N''. 2490. — De schoorsteen van het huisje, 
rechts onder den toren op den achtergrond, heeft op het origineel de ver- 
lichte en de beschaduwde zijde even breed; op de copie is de verHchte 
zijde breeder. 

30. Rivus. — Copie naar N°. 2491. — De doode tak van den meest 
links geplaatsten boom op den tweeden grond, waarvan nuen het beneden- 
gedeelte ziet onder den laagsten bebladerden tak van den grooten boom 
op den voorgrond, schuin boven het hoofd van den zittenden man, wordt 
op het origineel voortgezet tusschen de beide bebladerde takken als ein- 
digend in twee uiteinden; op de copie is dit niet overgenomen en ziet 
men op die plek geen dooden tak. 

31. Fons. — Copie naar N°. 2492. — Op het origineel is aan wederzijde 
van het donkere ovaal op het voetstuk van de fontein eene lichte strook en 



1700 



470 



heeft de kerktoren op den achtergrond slechts één venster; op de copie 
is de schaduw aan de rechterzijde tot tegen het ovaal aan voortgezet en 
heeft de kerktoren twee vensters naast elkaar. 

32. Fluvius. — Copie naar N°. 2493. — De lucht is op het origineel 
bijna geheel bedekt met horizontale lijnen; op de copie is de benedenhelft 
geheel onbetint. Verder ziet men op het origineel nog eene strook betint 
land tusschen de linkerhand van den ouden man en het verlichte water 
op den achtergrond; op de copie gaat dit water tot aan de hand. 

SJ. Aqua cadens. — Copie naar N°. 2494. — Op de copie raakt de 
struik, die zich i. r. b. op de rots bevindt, de bovenrandlij n, hetgeen op 
het origineel niet het geval is. 

34. Palus. — Copie naar N°. 2495. — Op de copie is eene schaduw 
aangebracht onder het tweede waterlelieblad van rechts af, loopende tot 
aan de benedenrandlijn ; deze schaduw ontbreekt op het origineel. 

33. Silva. — Copie naar N°. 2496. — De grond tusschen den donkeren 
voorgrond links en het rechterbeen van den wandelaar is op het origineel 
bedekt met horizontale lijnen, op de copie met arceeringen. Verder zijn 
op den achtergrond links tusschen de boomstammen eenige lichte plekken, 
die op het origineel bedekt zijn met fijne horizontale lijnen en op de 
copie geheel onbetint zijn. 

3Ö, Arena. — Copie naar N°. 2497. — Het linkeroog van den ouden 
man wordt op het origineel aangeduid door een klein streepje uitkomende 
tegen de lucht, hetwelk op de copie weggelaten is. 

3y. Portus. — Copie naar N°. 2498. — De ruimte tusschen den rechter 
arm en de zijde van den zittenden visscher is op het origineel geheel wit, 
op de copie daarentegen met horizontale lijntjes bedekt. 

38. Mare. — Copie naar N°. 2499. — Op het origineel is het onderste 
gedeelte van den schuimkop, waar die tegen de donker beschaduwde 
golven uitkomt, grootendeels bedekt met fijne lijntjes, zelfs op eene plek, 
onder den grooten mast van het schip over de geheele hoogte ; op de copie 
is dat gedeelte bijna geheel wit. 

3g. Scopuli. — Copie naar N°. 2500. — Op het origineel zijn de man, 
die langs het schip aan een touw hangt, en de persoon links onder hem 
in het water (de laatste zeer onduidelijk aangegeven) betint, evenals de 
golf tusschen de rechterzijde van den voorsteven van het schip, den afge- 
broken boegspriet en den daarboven aanwezigen donkeren wolk. Op de 
copie zijn beide personen en het bovenomschreven gedeelte van het water 
sterk verlicht. 

40. Metallorum Fodinae. — Copie naar N°. 2501. — De dikte van de 
rechtopstaande plank, waarin de spil van het hij sch toestel is bevestigd, 
boven den man, die bezig is met draaien, is op het origineel geheel wit, 
op de copie betint met horizontale lijntjes. 



lyoo 



41. Gemmae. — Copie naar N°. 2502. — De linkerhand van den man 
op den tweeden grond naast den pilaar is op het origineel geheel omringd 
door lijnen; op de copie is aldaar eene onbetinte plek. Verder ziet men 
onder den boog achter dezen persoon op het origineel nog een verder 
verwijderd gebouw, op de copie alleen twee golvende horizontale lijnen. 

42. Vnio. — Copie naar N°. 2503. — De buitenzijde van het rechter- 
been is op het origineel bijna geheel beschaduwd, vooral bij den enkel; 
op de copie is die zijde geheel onbetint. 

43. Tempus Matutinutn. — Copie naar N°. 2504. — Het verlichte ge- 
deelte water onmiddellijk boven den donkeren voorgrond loopt op het 
origineel tot aan de linker randlijn, doch blijft op de copie daar 5 mm. 
van verwijderd. 

44. Prandium. — Copie naar N°. 2505. — Op het origineel heeft het 
venster achter het hoofd van den man drie ruiten naast elkaar en zijn de 
ruiten der twee vensters betint; op de copie zijn vier ruiten naast elkaar 
en zijn alle ruiten der beide vensters onbetint. 

45. Vesper. — Copie naar N°. 2506. — Op het origineel snijdt de be- 
nedenrandlijn de voorzijde van den drempel op 10 mm. van den rechter 
hoek; op de copie is dit gedeelte der woning meer samengedrongen en 
is bedoeld snijpunt op 6 mm. van den hoek. 

4Ö. Media Nox — Copie naar N°. 2507. — De voorpoot van den stoel 
onmiddellijk naast de tafel is op het origineel geheel bedekt met arcee- 
ringen; op de copie is dit alleen het geval aan de schaduwzijde en heeft 
de lichtzijde alleen horizontale lijnen. 

4"/. Ver. — Copie naar N'^. 2508. — Up het origineel ziet men onder de 
poort op den achtergrond links twee personen, die op de copie ontbreken. 

48. Aestas. — Copie naar N°. 2509. — Op de copie ziet men onder de 
linkerhand van den man op den voorgrond tusschen de drie aldaar aan- 
wezige boomstammen twee geheel witte plekken; op het origineel zijn 
deze betint. Daarenboven ziet men op het origineel boven den ploegenden 
man twee wandelaars geheel op den achtergrond; deze zijn op de copie 
weggelaten. 

4g. Aiitumnus. — Copie naar N°. 2510. — Op het origineel snijdt de 
linker randlijn den dunnen boom bovenaan en wordt zij door verscheidene 
takken geraakt; op de copie wordt zij alleen geraakt door één tak van 
den dikken boom. 

So. Hiems. — Copie naar N°. 2511. — Het dak van het huis, dat men 
links door de boomen ziet, is op het origineel met horizontale strepen, op 
de copie geheel onbetint, 

5/. Glacies. — Copie naar N°. 2512. — Op het origineel raakt de linker 
randlijn den rechtervoet van den man, die met den langen stok hulp biedt; 
op de copie is tusschen beide eene ruimte. 

52. Tempus seremnn. — Copie naar N°. 2513. — De zonzijde van den 
dunsten boom rechts is op het origineel voor de benedenhelft bedekt met 
horizontale lijnen, op de copie tot onderaan toe geheel onbetint. 

31 



1700 



472 



33- Turbo. — Copie naar N°. 2514. — Op het origineel is de onderdeur, 
die door de vrouw rechts wordt geopend, met horizontale, op de copie 
met perpendiculaire lijnen. 

54. Nebulae. — Copie naar N'^. 2515. — Op het origineel is eene sterke slag- 
schaduw van den knie van den kruipenden man onder diens linkerhand tot 
aan het been van den tweeden persoon ; op de copie ontbreekt deze schaduw. 

55. Vmhra. — Copie naar N°. 2516. — Aldaar ziet men in den struik 
rechts van den ezeldrijver slechts bladeren ; op de copie zijn drie stammen 
aanwezig. 

56. Canis. — Copie naar N°. 2517. — Aldaar is in de benedenver- 
dieping van het huis op den tweeden grond een venster zichtbaar tusschen 
twee boomstammen en ter hoogte van den kop van den hond met hang- 
ooren; op de copie is dit venster lager aangebracht onmiddellijk boven 
het daar aanwezige struikgewas. 

57. Cattis. — Copie naar N°. 2518. — Het venster links boven de deur 
heeft op het origineel acht en zeven tralies, op de copie elf en acht. 

58. Glis èr' Mus. — Copie naar N°. 2519. — Op het origineel is de 
achtermuur van den koestal geheel in ééne tint; op de copie zijn aldaar 
door het niet aanwezig zijn van horizontale lijnen verscheidene lichte 
plekken om afgebrokkelde kalk voor te stellen. 

59. Bos. — Copie naar N°. 2520. — Op het origineel raakt de linker- 
randlijn den boomstam op den achtergrond; op de copie is tusschen beide 
nog een verlicht gedeelte. 

60. Eqjms. — Copie naar N°. 2521. — Op het origineel raakt i. r. b. 
het bovenste der uitspruitsels de rechter randlijn; op de copie is dit niet 
het geval. 

61. Asinus. — Copie naar N°. 2522. — Aldaar is rechts van den kop 
van den liggenden ezel een gedeelte alleen bedekt met rechtstandige lijnen ; 
op de copie zijn daarover ook schuine lijnen aangebracht. 

62. Oves. — Copie naar N°. 2523. — Aldaar zijn horizontale lijnen aan- 
gebracht in de drie driehoekige openingen tusschen de drie boomstammen 
boven de rietmat links, terwijl die op de copie geheel onbetint zijn. 

6j. Hirais. — Copie naar N°. 2524. — Aldaar is de lucht tusschen den 
berg op den achtergrond en de linker randlijn met horizontale strepen ge- 
deeltelijk bedekt, op de copie op die plaats geheel onbetint. 

Ö4. Poreus. — Copie naar N°. 2525. — Aldaar heeft de sterk bescha- 
duwde plant i. r. o. twee bladeren naar links en twee naar rechts, uit- 
komende tegen den lichteren grond daarachter ; op de copie vertoont deze 
plant behalve dat nog twee bladeren naar boven gekeerd. 

65. Camelus. — Copie naar N°. 2526. — Aldaar is het gedeelte lucht 
tusschen den hoogen berg op den achtergrond en de rechter randlijn 
geheel onbetint; op de copie is dat bedekt met horizontale lijnen. 



1700 



473 



óó. Cenn/s. — Copie naar N°. 2527. — Op het origineel komt de boom 
links geheel uit tegen eene onbetinte lucht; op de copie zijn op die plaats 
horizontale lijnen aangebracht, 

Ö7. Araneus. — Copie naar N°. 2528. — Aldaar raakt de onderste tak 
van den boom bij den vrachtwagen op den achtergrond de rechter randlijn ; 
op de copie blijft die daar een eind van verwijderd, 

68. Apes. — Copie naar N°, 2529, — Op het origineel is de omtrek 
van rechter schouder en arm bij den meest rechts geplaatsten man bijna 
niet aangegeven, op de copie daarentegen door eene lijn omgetrokken. 
Verder zijn de insecten, die vóór het verlichte gedeelte van den bijkorf 
vliegen, op het origineel weinig zichtbaar, op de copie zeer zwart en bijna 
even groot als de twee ingangen van de korf, 

69. Ferae. — Copie naar N°, 2530. — Op het origineel is de lucht 
tusschen den zijgevel van het gebouw op den aciitergrond en den over- 
hangenden boomtak daarboven bedekt met horizontale lijnen ; op de copie 
is dat gedeelte onbetint, 

70. Lupus — Copie naar N°, 2531, — Op de copie ziet men eene witte 
plek aan den voet van den berg tegen den donkeren tweeden grond aan 
boven den rug van den wolf; op het origineel is die plek met lijnen bedekt. 

7/. Simia — Copie naar N°. 2532, — Op het origineel raakt de linker 
randlijn het bovenraam van het huis op den tweeden grond en snijdt het 
benedenraam door midden; op de copie is links van het eerste nog een 
betint gedeelte muur en ziet men het tweede geheel. 

72. Volucres in genere. — Copie naar N°, 2533. — Aldaar raakt geen 
enkele lijn van de lucht de bergen aan den horizont; op de copie zijn 
de horizontale luchtlijnen tot aan de bergen aanwezig. 

7J. Colmnbae. — Copie naar N°. 2539. — Aldaar ziet men aan den 
gevel van het huis onder de vijf ramen van de bovenverdieping nog een 
venster, dat op de copie is weggelaten. 

74. Passer. — Copie naar N°, 2535, — Bij den naar links gewenden, sterk 
verlichten musch op den voorgrond in het midden is op het origineel de 
afscheiding van kop en lichaam duidelijk aangegeven; op de copie ont- 
breekt dit, 

75, Luscinia. — Copie naar N°. 2536. — Aldaar ziet men van het paard 
op den achtergrond vier pooten, op de copie slechts drie. 

7Ó, Pavo. — Copie naar N°, 2538. — Aldaar loopt het onbetint gedeelte 
van den grond achter de twee pauwen slechts tot den steen naast den 
drinkbak; op de copie loopt die onder den drinkbak door tot aan den 
rechter randlijn. 

77. Cygnus. — Copie naar N°. 2534. — Aldaar is de hand van den 
man op den tweeden grond links beschaduwd ; op de copie is die geheel 
onbetint. 



1700 



474 



/c?. Gallus. — Copie naar N°. 2537. — Op de copie raakt een der 
staartvederen van den haan den rechter schouder van den man, die men 
op den rug ziet; op het origineel is zulks niet het geval. 

79. Pisces in genere. — Copie naar N°. 2540, — Op het origineel is de 
lucht aan den horizont van de linker randlijn tot aan de hooge rots geheel 
onbetint; op de copie ziet men daarin eenige betinte plekken. 

80. Pisces magni. — Copie naar N°. 2541. — Op het origineel is de 
lucht geheel bedekt met horizontale lijnen; op de copie is daarin eene 
plek wit gelaten aan den horizont tegen de linker randlijn. 

81. Pisces pami — Copie naar N°. 2542. — Op het origineel is de 
bovenzijde van de linker mouw van den man, die de visch afhaakt, met 
rechtstandige lijnen bedekt tot aan de hand toe; op de copie zijn onder 
het hoofd slechts vijf van die lijnen zichtbaar en is het overige van de 
mouw onbetint. 

82. Homo. — Copie naar N°. 2543. — Op het origineel is de buiten- 
zijde van het rechterbeen van den jongen man beschaduwd met arceeringen, 
op de copie alleen met horizontale lijnen. 

8j. Juvenes. — Copie naar N°. 2544. — Op liet origineel wordt het 
benedengedeelte van den boom op den tweeden grond gesneden door de 
rechter randlijn en is aan de linkerhand van den man op den voorgrond 
de nagel van den duim door een streepje aangegeven; op de copie ziet 
men de takken geheel en daarnaast nog eene strook lucht en ontbreekt 
bovenbedoeld streepje. 

84. Senes. — Copie naar N°. 2545. — Aldaar is op het steenen deur- 
kozijn rechts van den pilaar door dwarslijnen aangegeven, dat het uit vier 
stukken bestaat; dit ontbreekt op de copie. 

8j. Sanus. — Copie naar N°. 2546. — Aldaar raakt het kussen van de 
tabouret achter den zittenden man de rechter randlijn; op de copie blijft 
die daarvan verwijderd. 

86. Lnfirmiis — Copie naar N°. 2547. — Aldaar is tusschen den rok der 
weenende vrouw en den stoel op den voorgrond een donkere poot zichtbaar 
van haar zetel; deze ontbreekt op de copie. 

<?/. Dives. — Copie naar N°. 2548. — Op het origineel is de afhan- 
gende punt van het gordijn in het midden aan de rechter zijde ook met 
rechtstandige lijnen bedekt; deze komen niet voor op de copie. 

88. Pauper. — Copie naar N°. 2549. — Op het origineel blijft de 
linker tak van den boom achter de hut beneden de wolklij n en is de 
grond tusschen het bovendeel van den takkebos en de rechter randlijn 
beschaduwd; op de copie steekt die tak boven de wolk uit en is bedoeld 
gedeelte van den grond licht gehouden. 

8g. Claudus. — Copie naar N°. 2550. — Op het origineel is het rechter 
been van den onderwijzenden man op den tweeden grond slechts tot 
even boven de knie verlicht, op de copie tot aan de schuinhangende plooi 
van den mantel. 



lyoo 



475 



go. Arx. — Copie naar N°. 2551. — - Het hoofd van den zittenden man 
op den achtergrond naast de brug is op het origineel één zwart geheel; 
op de copie is in het midden daarvan eene lichte stip. 

gi. Civitas. — Copie naar N°. 2552. — Op het origineel raakt de 
rechter randlijn de heup van den man op den voorgrond en de opening 
der poort op den achtergrond, zichtbaar achter dat been; op de copie 
wordt de heup niet geraakt en ziet men rechts van de poortopening nog 
een stuk muur. 

g2. Cometa. — Copie naar N°. 2553. — Het huis in het midden op 
den achtergrond heeft op het origineel vijf vensters naast elkaar in de 
eerste verdieping, op de copie slechts vier. 

gj. Bellutn. — Copie naar N°. 2554. — Op den tweeden grond links 
onder het vaandel komt een man met opgeheven zwaard aanloopen. Op 
het origineel loopen de horizontale lijnen der lucht over dat zwaard 
heen; op de copie is het bovengedeelte van dat wapen geheel onbetint. 

g4. Fames. — Copie naar N°. 2555. — Op het origineel raakt het 
bovenlid van den rechter middenvinger van den man links, het hoofd 
van den jongen ; op de copie is dit niet het geval, doordat bedoeld boven- 
lid niet aangegeven is. 

95. Pestis. — Copie naar N°. 2556. — De buiténzijde der omlijsting 
van de poort, waar een lijk wordt uitgedragen, raakt de rechter randlijn 
op het origineel; op de copie is rechts van die omlijsting nog een gedeelte 
muur zichtbaar. 

gó. Insecta. — Copie naar N^. 2557. — Op het origineel blijven de 
takken van den boom links op den achtergrond boven het dak van het 
daarachter aanwezige huis; op de copie wordt dit dak geraakt. 

97. Exundatio aquaruni. — Copie naar N°. 2558. — Op het origineel 
is de wieg, die door de vrouw middenin wordt gedragen, aan de voorzijde 
rond, op de copie rechthoekig en door eene bepaalde omlijsting aange- 
duid. Verder ontbreekt op de copie de lichte plek onder het rechter oor 
van het schaap, dat i. r. o. juist van voren wordt gezien. 

g8. Incendium. — Copie naar N°. 2559. — De zijkant van het op den 
voorgrond liggende kastje is op de copie beschaduwd door kruisarceeringen, 
op het origineel daarenboven nog door eene derde laag schuine lijnen. 

gg. Terrae motus. — Copie naar N°. 2560. — Het instortende huis links 
vertoont bovenaan een venster, waarvan het schuins liggend kozijn de 
randlijn raakt. De lucht, welke door dat venster gezien wordt, is op het 
origineel bedekt met horizontale lijnen, op de copie daarentegen licht 
gelaten. 

100. Mundi negocia. — Copie naar N°. 2561. — Op het origineel heeft de 
achterste vierkante toren van het kasteel links één en rechts geen venster ; 
verder is op den tweeden grond de zak op den kruiwagen bedekt met 
schuine lijnen. Op de copie heeft die toren aan beide kanten vier kleine 
vensters en is de zak beschaduwd met perpendiculaire lijnen. 



1700 



476 



Later zijn deze copiën wederom gebruikt in de 4°-uitgave van Abraham 
a S. Clara, Huy und Pfuy, bij denzelfden uitgever en drukker, 17 10. 
Aldaar zijn de prenten van achteren bedrukt, terwijl van de titelprent, 
N°. 2562, eene verkleinde copie van dezelfde zijde voorkomt. — H. 167, 
B. 138 mm. 

De origineele prenten en de copiën schijnen eenigszins door elkander 
verward te zijn bij het afdrukken. In een der exemplaren van de uitgave 
van 1707 komen voor 99 copiën en het origineel van N°. 2484; in een 
ander 98 copiën, waaronder de nieuwe copie van N°. 2474, en de origi- 
neelen van N''. 2484 en N°. 2512; en in een exemplaar van de 4°-uitgave 
van 1710 vindt men 97 copiën en de origineelen van N°. 2464, N°. 2488 
en N°. 2491. Hiervóór op pag. 466 werd reeds gewezen op eene soortgelijke 
verwarring in : Die Grosse tind Mannigfaltigkeit m den Reichen der Natur. 

Eene latere druk van de 4°-uitgave verscheen in 1725. 

Eene andere serie copiën van dezelfde zijde op verkleinde schaal dezer 
prenten komt voor in: J. Luiken, Beschouwing der Were/d, (Zie a\da.a.r). 

Verkleinde copiën van de tegenzijde van eenige dezer prenten komen 
voor op de: Eemvige Almanach: naar den Nieuwen, of Ouden-Styl. Uitge- 
geeven tot Amsterdam ; by Abrah: Allard, op den Dam met Privilegie, in plano. 

In het midden bevindt zich de Almanak en de Verklaaring daarvan, 
waarvan de inhoud aanleiding geeft te onderstellen, dat men hier te 
doen heeft met den herdruk van eene in 1698 uitgekomen Almanak. 
Daaromheen zijn de bedoelde twaalf copiën gerangschikt, onder elke 
waarvan een zesregelig gedicht, terwijl geheel bovenaan het opschrift 
staat: Schrikel-jaarige Oorlog en Vreede-krans f Utrecht, en daaronder 
evenzeer een zesregehg gedicht; de inhoud van al deze bijschriften wijst 
op het jaar 1712. 

De afbeeldingen hebben bovenin op eene banderol den naam der maand 
en zijn H. 73, B. 85 mm. 
Boven naast elkaar: 

Januarius. Copie naar N°. 251 1. Hicms. 

Februarius. Copie naar N°. 2540. Fisces in genere. 

Martius. Copie naar N°. 2514. Turbo. 

Aprilis. Copie naar N°. 2489. Herbae. 
Links boven elkaar: 

Maius. Copie naar N°. 2508. Ver. 

Julius. Copie naar N°. 2481. Fratum. 
Rechts boven elkaar: 

Junius. Copie naar N°. 2509. Aestas. 

Augustus. Copie naar N°. 2477. Valles. 
Beneden naast elkaar: 

September. Copie naar N°. 2487. Arbor. 

October. Copie naar N°. 2486. Venea. 

November. Copie naar N°. 2510. Autumnus. 

December. Copie naar N°. 2512. Glacies. 



1700 



477 



In de HoUandsche vertaling: Abraham van St Clara, 's Werelds Mooi- 
en Lelykheit, waarvan de 2^" druk verscheen: Te Amsterdam, By de 
Janssoons van Waesberge MDCCXXXIV. 8°, komteene verkleinde navol- 
ging van de titelprent voor, genomen van dezelfde zijde. De drie cherubijnen 
en eene der vrouwen links zijn weggelaten; het opschrift op het voetstuk 
van den wereldbol luidt: s Werelds- Moy en Lelykheid: door P. Abraham 
a Clara. — H. 126, B. 76 mm. 

De i^'^ druk is niet te mijner beschikking. 



349 

Flavius Joseph, Histoire des Juifs .... traduite Sur l'Ori- 
ginal Grec reveu sur divers Manuscrits, par Monsieur 
Arnauld d'Andilly . . . . a Amsterdam, Chez Pierre Mortier, 
Libraire. MDCC. folio. 

Sommige, overigens geheel gelijke exemplaren hebben het adres: a 
Amsterdam, Chez George Gallet, Libraire. MDCC. 

Hierin i prent met 16 afbeeldingen door Jan Luyken, elk H. 71, 
B. 86 mm., op 4 rijen elk van 4 stuks, H. 307, B. 367 mm. De afbeel- 
dingen zijn gescheiden door strooken, waarop onder elke voorstelling de 
uitlegging aangebracht is. 

Opschrift i. b. m. der geheele plaat: 

Figures des Cérémonies des Juifs ^c. servant a l Histoire des Juifs ccrite 
par Joseph. — o. r. o. : Page l. — o. 1. o. : Avec Privilege I L 

le Rij. 

2563 I- Figure des habits du Grand Prêtre. — De Hoogepriester in vol ornaat 
en een Priester, staande bij een ten olTer bestemd rund. 

2564 2. Moy se dresse Ie Parvis tont h Ventour du Tabernacle. — Links zit 
Mozes, sprekende met een naast hem staanden persoon en toeziende, hoe 
op den tweeden grond de omheining rondom den Tabernakel wordt ge- 
maakt. 

2565 3. VAutel d'Airain. — Rechts een Priester bezig met het brandoffer. 
Links op den voorgrond nadert een tweede. 

2566 4. Figure des Lévites. — In het midden staat een Leviet met een wierook- 
vat, links meer achterwaarts een tweede met eene schaal. 



Rij. 



2567 5. BAutel d'Or des Parfums. — Links staat de Hoogepriester en 
werpt reukwerk op het altaar rechts vóór hem. 

2568 6. La Cuve d'Airain. — Een vijftal Priesters verzameld rondom het 
groote waschvat en bezig gelaat, handen en voeten te reinigen. 



1700 



478 



25^9 7' Cérémonie des eaux de Jalousie. — Links op den voorgrond de vrouw 
met den beker, rechts op den tweeden grond de Hoogepriester en ver- 
scheidene volgehngen. 

2570 8. Ic Chandelier d' Or. — Links staat de Hoogepriester en steekt de 
zevenarmige kandelaar aan, waaraan reeds zes lichten branden, terwijl het 
laatste wordt in orde gemaakt door een naast hem knielenden Priester. 

3« Rij. 

2571 g. Figure de la Tahle des Pains de Propositioiis. — Rechts staat een 
Priester achter de tafel en stelt daarop de Toonbrooden in orde. 

2572 10. Fete Solemnelle des Tabernacles. — Plein, door huizen omgeven, 
waar zoowel op den grond als op de daken een aantal Loofhutten zijn 
opgericht. Links op den voorgrond worden nieuwe takken aangebracht. 

2573 Moyse dresse Ic Tabernacle. — Links staat de Ark des Verbonds, 
bestraald door Hemelsch licht, en waarheen Mozes met de hand vóór het 
gelaat zich begeeft. 

2574 12. Moyse met la Tablc, Ie Chandelier PAutel d ' Or dans Ie Tabernacle. — 
Het binnenste van het Heilige ondersteund door een pilaar. Links op den 
voorgrond verwijdert zich een Priester. 

4« Rij. 

2575 13- Alltel, Cuvier, Colonnes d^airain. — Het Voorhof van Salomo's 
Tempel. 

2576 14. Dédicace du Temple de Salomon. — Rechts Salomo, knielende op 
eene verhevenheid en omringd door zijn volk, terwijl op den achtergrond 
het offer door Hemelsch vuur wordt ontstoken. 

2577 /J. VArche de rAlliance au Lieii, tres-Saint. — De Ark tusschen twee 
kolossale beelden van engelen, 

2578 16. Mer d'Airain. — Voorhof van Salomo's Tempel, met de koperen 
Zee, door runderen gedragen. 

2^^^ Staat in: Biblia Hebraica Manualia . . . . edita a Johanne Simonis. 
Prostani Amsielaedami, Apud Jacobum a ÏVetstcin, M.DCC.LllI. 8°. 

Aldaar is de plaat in de hoogte middendoor gesneden, zoodat er twee 
maal twee rijen zijn ontstaan, verder zijn alle op- en onderschriften, pagi- 
neering en beteekening uitgeslepen en in plaats daarvan Latijnsche onder- 
schriften aangebracht, onder elke der voorstellingen. 

Op ééne plaat, i. r. b. : Pag. 87. 

N°. 2563: Vestimentum Pontificis Maximi Exod. XXVIII. 
N°. 2564: Moses Tabernaculum atrio cingit Exod. XXXVII I. 
N°. 2565: Altare aereimi 2 Chron. IV. i. 
N°. 2566: Levitae 2 Chron. V 12. XXXV. 



1700 



479 



N°. 2567 : Altare aureum suffitus Exod XXX. 
N°. 2568: Labrum aencum. Exod XXX. 
N°. 2569: Ceremonia aquariim Zelotypiae Num. V. 
N°. 2570: Canddabrum aureum Exod XXV. 

Op ééne plaat, i. 1. b. : Pag. 136. 

N°. 2571: Mensa Panum Propositiones Exod. XXV. 
N°. 2572: Festum Tabernaculorum Levit. XXIII. 
N°. 2573: Moses Jigit Tabernaculuvi Exod. XL. 

N°. 2574: Mensa, Candelabrum et Altare aureum in Taiernaculo Exod. XL. 

N°. 2575: Altare, Pelvis et Columnae ex aere I. Peg. VII. VIII. 

N°. 2576: Dedicatio Templi Salomonis I. Peg. VIII. 

N°. 2577: Arca foederis in Sancto Sanctorum. I. Peg. VIII. 

N°. 2578: Alare acneum I Peg. VII. 

In: Flavius Josephus, Geschiedenissen der Joden. 8° (N°. 321) komen in 
den 2'^^" druk van 1736 eenigszins verkleinde copiën van de tegenzijde 
voor naar 10 van deze prenten; zij zijn aldaar van achteren bedrukt en 
O. r. O. of 0. 1. O. zijn de letters /. L. geplaatst. — H. 65 — 68, B. 79 — 83 mm. 
Deel I. pag. 262 naar N°. 2573. Mozes staat hier links. 

pag. 264 naar N°. 2571. De Priester staat hier links, 
pag. 266 naar N°. 2570. De Hoogepriester staat hier links, 
pag. 268 naar N°. 2567. De Hoogepriester staat hier rechts. 
Deel II. pag. 793 naar N°. 2577. Op het origineel staat de engel, die het 

meest naar de Ark overbuigt, links, 
hier rechts. 

P^g- 795 "ïi^-r N°. 2578. De daarbij staande personen zijn hier 
links. 

pag. 799 naar N°. 2563. Het rund is hier naar Hnks gekeerd, 
pag. 804 naar N°. 2575. De trap is hier rechts, 
pag. 809 naar N°. 2576. Salomo is hier links, 
pag. 811 naar N°. 2572. Het aanbrengen van nieuwe palmtakken 
is hier rechts. 

(W. Goeree), Mosaize Historie der Hebreeuwse Kerke 

Gedrukt voor den Autheur, en worden te Koop gevonden 
Tot Amsterdam By desselfs Zonen, Willem en David 
Goeree, op de Louwrier-Gragt, tussen de Konijne en 
Haase-Straat ; in 'tjaar 1700. 4 dln. folio. 

Hierin 50 prenten door Jan Luyken, waarvan de 4 vignetten op de 
titelprenten, N°. 2579, 2589, 2593 en 2610, cirkelvormig zijn, in doorsnede 
118 mm. De overige prenten zijn H. 270 — 296 mm., met uitzondering van 
N°. 2612 — 2617, die 249 — 255 ram. zijn. 



1700 



48o 



De breedte is zeer verschillend, als: 

160 — 180 mm.: N°. 2580, 2587, 2591, 2612— 2617. 

349—371 mm.: N°. 2581, 2582, 2584, 2585, 2589, 2595—2602, 2606—2609, 

2621 — 2624. 
440 mm.: N°. 2592. 

527 — 567 mm.: N°. 2586, 2594, 2604, 2605, 2618 — 2620, 2625, 2626, 2628. 
632 — 640 mm.: N°. 2583, 2590. 
760 — 768 mm.: N°. 2603, 2627. 
838 mm.: N°. 261 1. 

De onderschriften i. d. m. De verklaring der aanwijzingen bevindt zich 
in het boek. 

Alleen de titelprenten zijn beteekend i. d. m. : loh. Luyken fccit ad 
mentent Authoris. 

Deel I. 

2579 I' Vignet op de titelprent. 

i. d. b. m. in Grieksche karakters : Hautai gar eisin hai duo diathekai. 
Gal. 4. 24. (Want deze zijn de twee verbonden). — Op den voorgrond 
links zit Mozes tusschen twee steenen tafelen, die tot opschrift voeren: 
Deut: 5 : 22. en Deiiteronomium 4:8.; daarnaast eene rol, waarop : Psalm jj, 
en onder de door Mozes vertrapte Egyptische afgoden : Exod. 12 : 12. — 
Op den tweeden grond rechts Abram door Melchizedek gezegend, en nog 
meer achterwaarts een steen, met het opschrift: Deeze zyn de hvee ver- 
bonden, en waar naast links eene vrouw, vóór wie Izak knielt, rechts 
eene tweede, staande naast Ismaël. 

2580 2. i. r. b.: / Deel P. 10. — Abrahams Geslagt en Maagschap etc. — Een 
aantal mannen, vrouwen en kinderen van verschillenden leeftijd, die bijeen- 
komen ter beschouwing van de geslachtslijst van Noach tot Mozes. 

2581 j>. Pag. 50. Rand rondom de kaart van het land Kanaan voorzien van 
22 kleine medaillons, waarvan 21 met afbeeldingen van voorvallen uit 
het leven van Abraham. 

Boven van het midden naar rechts; 

1. De Reys-togten van Abraham, gaande uit Ur der Kaldèen na Kanaan. 

2. Gen. II :ji. en 12 : 4. 5. — Abram verlaat Ur. 

3. Gen. 12 : 7, — Abram bouwt een altaar in het eikenbosch More. 

4. Gen. 12 : 14. ij. — Farao rooft Sarai. 
Aan de rechterzijde van boven af: 

5. Gen. 12 : i(). 20. — Sarai aan Abram teruggegeven. 

6. Gen. ij : 7. S. g. — Scheiding van Abram en Loth. 

7. Gen. IJ : 14. etc. — Abram overziet het land Kanaan. 

8. Gen. 14 : 1—12. — Loth gevangengenomen. 
Beneden van rechts naar links: 

9. Gen. 14 : 14— -ly. — Abram verslaat Kedor Laomer. 
10. Gen. 14 : 18. — Abram ontmoet Melchizedek. 

TI. Gen. 15. — Gods verbond met Abram. 

12. Gen. 16 .-5. 6. etc. — Hagar door Sarai vernederd. 

13. Gen. ly : i — 22. — De geboorte van Izak aangekondigd. 



lyoo 



14. Gen. 17 : 23. — Instelling der besnijdenis. 

15. Gen. 18 : i — //. — Abraham ontvangt de drie mannen. 
Aan de linkerzijde van beneden af: 

16. Gen. 21. — Geboorte van Izak. 

17. Gen. 21 : 8. g. — Ismaël bespot Izak. 

18. Gen. 21 : 14. — Hagar weggezonden. 

19. Gen. 22 : 1—14. — Abraham offert Izak. 
Boven van links naar het midden: 

20. Gen. 2j : 1—20. — Begrafenis van Sara. 

21. Gen. 24. — Ontmoeting van Eliëzer en Rebekka. 

22. Gen 25. — Begrafenis van Abraham. 
Dubbele grootte. 

Eene copie van de tegenzijde naar de medaillons N°. 2 — 22 wordt 
gevonden bij wijze van lijst rondom een ledig vak, waarschijnlijk bestemd 
voor het schrijven van een Nieuwjaarswensch. — i. r. b. staat het cijfer 
29. Het geheele blad is H. 391, B. 312 mm. 

Bovenaan in het midden is eene open ruimte omgeven door een bloem- 
festoen en daaronder: Abrahams reistogten uit Ur na Canaan. 
Rechts daarvan de copiën: 

né-ar N°. 2. De karavaan beweegt zich naar links. 

naar N°. 3. Abram naar rechts gekeerd. 
Aan de rechterzijde van boven af: 

naar N°. 4. Farao's paleis aan de linkerzijde. 

naar N°. 5. de Koning aan de linkerzijde. 

naar N°. 6. I.oth begeeft zich naar rechts. 

naar N°. 7. Abram ziet naar rechts. 

naar N°. 8. De gevangenen worden naar links gevoerd. 

naar N°. 9. Abram komt van rechts, met het zwaard in de linkerhand. 
Beneden van rechts naar links: 

naar N°. 10. Melchizedek ter rechterzijde. 

naar N''. 11. Abram links, het vuur rechts. 

naar N°. 12. Hagar begeeft zich naar rechts. 

naar N°. 13. Abraham knielt aan de linkerzijde. 

naar N°. 14. De tent met hare bewoners rechts. 
Aan de linkerzijde van beneden af: 

naar N°. 15. De drie bezoekers zitten aan de linkerzijde. 

naar N". 16. Sara ligt aan de rechterzijde. 

naar N°. 17. Sara met Izak bevinden zich links. 

naar N°. 18. Hagar begeeft zich naar links. 

naar N°. 19. Abraham staat links, met het mes in de linkerhand, 
naar N°. 20. De ingang der spelonk is links. 
Boven van links naar rechts: 
naar N°. 21. Eliëzer staat rechts, 
naar N°. 22. De ingang der spelonk is links. 

2582 4. b. r. b.: / Deel P. 114. — Abraham.... word van Melchizedek in 
V Dal des Konings met den Eeren- Wyn beschonken en Gezeegend Gen. 14. — 
Met aanwijzingen A~T. — Op den voorgrond het behandelen van den 



I700 



482 



buit; op den tweeden grond rechts Melchizedek met zijn gevolg, dat verkwik- 
kingen aanvoert; verder achterwaarts de Koning van Sodom met zijn wagen 
en de door Abram heroverde kudden, die huiswaarts keeren. Links Abram 
met zijne manschappen, daarachter de verloste inwoners van Sodom, en Loth. 
Dubbele grootte. 

■5^3 S- b. r. b.: 7 Deel F. 302. — Doe dede de Heere, Swavelen Vij er regenen 

over Sodom en Gomorra Gen. ig : 24. 25. — Het vernietigen der beide 

steden door hemelsch vuur, het ineenstorten der huizen en het verzinken 
van de geheele streek in de diepte. 
Vierdubbele grootte. 

584 ó. O. r. O.: I Deel P. 416. — Eliezcr Abrahams Huys-bezorger ver- 

soeki van Bethuél een Homvelyk voor zyns Heeren Zone haak, met de dogter 
Rebekka te stigten. Gen. 24. — Met aanwijzingen A — M. — In eene 
opene hal zitten op den voorgrond rechts Bethuël en zijne vrouw in ge- 
sprek met Eliëzer, verder links Laban en Rebekka en de knechten van 
Abraham bezig zich van stof te ontdoen. Op den tweeden grond rechts 
het aanrechten der tafel, links het ontpakken der geschenken. Op den 
achtergrond de stalling, waar de kameelen worden verzorgd. 

Dubbele grootte. 

585 7. b. r. b.: / Deel F. 572. — De Vader Jakob ^thiys van Laban 

OTitvlugt, en van hem agter-haald, tnaaken ^t zaamen een Verbond 

Gen. ji. — Met aanwijzingen A~W. — In eene boschrijke streek zitten 
Jakob en Laban met hunne volgelingen en geven elkaar de hand. Op 
den tweeden grond links en in het midden de tenten van Jakobs vier 
vrouwen, elke met hare kinderen ; rechts het oprichten van een gedenk- 
teeken tot bezegeling van het verbond. Op den achtergrond de verschil- 
lende kudden van den aartsvader. 

Dubbele grootte. 

586 8. i. r. b.: / Deel P. 61 1. — Jakob .... verdeeld zyn gantse have in twee 
legers, en trekt zyn Broeder tegemoet Gen. J2 : 7. 14 — 77. — Met aan- 
wijzingen A — O. — Op den voorgrond de verschillende kudden door 
Jakob bestemd tot geschenk voor Ezau; daarachter de aartsvader zelf 
met zijne vrouwen, elke met hare kinderen, en de helft zijner bezit- 
tingen van allerlei vee, terwijl op den achtergrond de andere helft 
daarvan volgt. 

Driedubbele grootte. 

587 9. i. r. o. : 7 Deel P. 658. — / Graf-Gedenkteeken dat Jakob over Rachel 
oprigte aande 7veg naa Bethlehem Ephrata. Gen. jj ; 79. 20. — Afbeelding 
van dat gebouw volgens de meening van Rabbi Benjamin als een gedeel- 
telijk bouwvallig en met planten begroeid tempeltje, met een rechtlijnig 
dak, hier voorgesteld, omringd door het tooneel van den Bethlehemitischen 
kindermoord. Het frontispice van liet gebouw voert tot opschrift: Hier 
leyd de Schoonheyd en de Liefde. ; op een afgebroken voetstuk i. r. o. leest 
men behalve de pagineering : Jeremia JI : 75. Daar is een Stemme ifi 
Rama gehoord; Rachel beweende haare Kinderen. Matth 2 : 18. 



1700 



483 



Boven clie voorstelling, als op een los vel papier, is eene tweede 
afbeelding van hetzelfde gebouwtje, met een koepeldak en in goed onder- 
houden toestand, omringd door Turken. Dit is volgens de schets, die de 
reiziger Thevenot er in 1650 van maakte. 

Deel II. 

10. Vignet op de titelprent. 

Op den voorgrond zitten links drie herders met hunne schapen, rechts 
vijf vrouwen en kinderen; daartusschen in eene afzonderlijke omlijsting 
de ontmoeting van Jakob en Jozef. Daarboven verschillende akkerwerk- 
tuigen en daartusschen een lint, waarop: Et rtgit et servat 

11. O. r. O. : 2 Deel P. 83. — Josef op des Konings tweede Staatzye- 
IVaagen Omgevoerd; en tot een Verzorger des- algemeenen Voorraads uyt- 

geroepen. Gen. 41 : 42. 4J. — Groot plein, waarover zich een stoet beweegt, 
waarvan Jozef op een wagen met vier paarden op den voorgrond het 
middenpunt is, voorafgegaan door muzikanten en gevolgd door ruiters, 
priesters met hunne afgoden, personen, die geld onder het volk werpen 
enz. Rechts op den achtergrond het Koninklijk Paleis, waar Farao met 
zijne hovelingen staat toe te zien boven aan den trap, aan welks voet de 
groote staatsiewagen, met acht paarden bespannen, wacht. 

Onderaan een rand, waarop to Egyptische munten zijn voorgesteld. 

Dubbele grootte. 

12. b. r. b. : 2 Deel P. iio. — Joseph het koorn verkopende, brengd 

des Konings Schat-kist vol geld tenuyl hy ook zyn Broeders ver soek t 

Gen. XLI. etc. — Met aanwijzingen A — P. — Groot plein in eene stad, 
die door afgodsbeelden, piramiden, enz. als eene Egyptische wordt aan- 
geduid. Rechts op den voorgrond het paleis, waar Jozef op het bordes 
staat en juist de bede zijner broeders om graan te mogen koopen, aan- 
hoort; vóór dat paleis de tafels, waar de beta.ling geschiedt. Het plein is 
geheel gevuld met groepen, die met ledige zakken komen, die bezig 
zijn met onderhandelen, of die met gevulde zakken graan huiswaarts keeren. 
Achtergrond de groote pakhuizen, waar het graan wordt afgeheschen. 

Ongeveer vierdubbele grootte. 

IJ. 0. r. o. : 2 Deel. P. ig^. — De Plegtelykheid der Zoon- Aanneeming, 
hy de Romeynen Adoptio genoemd. — Op een ruim plein in eene Romein- 
sche stad verklaart de hoofdpersoon ten overstaan van den magistraat en 
onder het opheffen van een geldstuk, dat hij den daarbij staanden jonge- 
ling tot zoon aanneemt. 

Daaronder eene rij van vijf Romeinsche penningen. 

Boven de hoofdvoorstelling, als op een afzonderlijk blad, Jakob, die de 
zonen van Jozef, Manasse en Ephraïm, zegent. 

14. b. r. b. : 2. Deel P. 362. — Joseph .... maakt .... een Romuklage 
van seven dagen over Jakob, en begraajt h,em in de Spelonke Machpela. 
Gen 50:5—13. — Met aanwijzingen A — — Links op den tweeden 
grond de begraafplaats, waar het als eene mummie ingewikkelde lijk van 
Jakob wordt ingedragen. Daarachter Jozef miet zijne twee zonen en zijne 
broeders, omgeven op den voorgrond door de klagers, op den achter- 



lyoo 484 

grond door de medegekomen Egyptenaren en den stoet van wagens, waar- 
mede zij naar Machpela gekomen zijn. 
Ongeveer driedubbele grootte. 

Deel III. 

2593 15- Vignet op de titelprent. 

Op den voorgrond links drie mannen onder toezicht van een Egyp- 
tischen drijver bezig met tichelsteenen te vervaardigen; rechts twee weenende 
vrouwen bij hare gedoode zuigelingen en eene derde, aan welke haar kind 
ontroofd wordt. Daarachter op eene afzonderlijke afbeelding het vinden van 
Mozes door Farao's dochter en daarboven een aantal akkerwerktuigen, 
waartusschen een lint met het opschrift: Abjectus emergo. 

2594 16. i. r. b. : j Deel Pag. 80. — Faro, om den aanwas der kinderen 
Israels ie schutten .... maaktse V leven bitter. Exod. i : ii. 14. en kap. V. 
Met aanwijzingen A—V. — Op den voorgrond de verschillende bezig- 
heden voor het vervaardigen van leem en de tichelsteenen. Op den 
tweeden grond rechts het opstapelen van die steenen, links het gereed- 
maken van het voedsel voor de arbeiders. Op den achtergrond links de 
slavendienst der Hebreërs bij den veldarbeid en het vervoer der steenen 
naar de steden Pithom en Raamses; rechts eene bespreking der Egyptische 
vroedvrouwen onder palmboomen, het werpen der Hebreeuwsche kinderen 
in den Nijl en het vinden van Mozes. 

Ongeveer driedubbele grootte. 

2595 17 • b. r. b. : j Deel P. iiö. — Moses gebied Aaron het water der rie- 

viere .... te slaan ; soo dat het in Bloed veranderd Exod 7 ; 20, 21. 

Op den tweeden grond in het midden staat Farao; achter hem links zijn 
gevolg en de toovenaars, die het wonder nadoen. Tegenover den Koning 
staan Mozes en Aaron aan de rivier, waarvan de oevers bedekt zijn met 
toeschouwers, terwijl in het water tal van doode visschen en eenige kro- 
kodillen drijven. Op den voorgrond links worden de visschen op den wal 
gehaald; op den achtergrond ziet men de stad. 

Dubbele grootte. 

2596 18. b. r. b.: J Deel P. 122. — Ende Aaron strekte zijn hand uit e7i 

daar quamen Vorssen op en bedekten Egipten-hnid. Exod. 8 : 5, 6, 7. — Op den 
tweeden grond links staan Mozes en Aaron bij de rivier, waaruit tallooze 
kikvorschen te voorschijn treden, te vergeefs bestreden met allerlei middelen 
en doordringende tot het rechts gelegen paleis van Farao, die onder het 
groote balkon aan den maaltijd zit. 

Dubbele grootte. 

2597 IQ. b. r. b.: j Deel Pag. — Aaron slaat het Stof der aarde, en 

V 7verd door heel Egipten tot Luysen Exod.8 : 77, ig — Op den tweeden 

grond in het midden Mozes en Aaron ; links van hen boven aan den trap 
van zijn paleis de Koning, tot wien de toovenaars komen, erkennende 
hier Gods vinger te zien; verder aan alle zijden menschen en dieren onder 
den invloed der plage. Op den voorgrond rechts op een blad papier de 
afbeelding der parasieten behoorende bij verschillende dieren. 

Dubbele grootte. 



485 



2598 20. b, r. b. j Deel P. 142. — Egiptenland met een sware Vermenging 

van Ongedierte geplaagd Exod. 8:21, 22, 24. — Aan alle zijden 

voorstellingen van menschen en dieren, die aangevallen worden door de 
tallooze insecten, waartegen zij zich te vergeefs trachten te verdedigen 
door vuren aan te leggen en door andere middelen. Links op den achter- 
grond Farao op zijn troon onder een steenen baldakijn, terwijl Mozes 
en Aiiron vóór hem staan. 

Dubbele grootte. 

2599 ^' -^^^^ ^' — Egiptenareii door Pest 
geslagen; werpeti Moses en Aaron asse uit den Oven fiaden hemel; en 
menschen en beesten ivorden met .... Sweeren aangetast. Exod, g : S 10. etc. 
Rechts op den tweeden grond staat Farao vóór den ingang van zijn 
paleis en ziet vóór zich zijne toovenaars nedervallen onder de ook hen 
aantastende plage, terwijl Mozes de asch omhoog werpt. Daarachter links en 
op den voorgrond tal van menschen, misvormd door de zwelling der pest- 
builen; op den achtergrond het dood nedervallen van allerlei vee. 

Dubbele grootte. 

2600 22. b. r. b. : j Deel P. 154. — Moses zyn Staf na den hemel verheffende, 

word Egiptenland met Donder, sivaren Hagel en Vijer geslagen .... 

E^o. g : 24, 2j. — Tooneel buiten de stad, waar tengevolge van de los- 
brekende elementen menschen en beesten gedood of gewond nederstorten, 
boomen en struiken worden vernield en verdere verwoesting wordt aan- 
gericht. Op den achtergrond links de stad, waar Farao onder beschutting 
der poort toeziet, terwijl iets meer naar voren Mozes en Aaron staan. 

Dubbele grootte. 

2601 2j. b. r, b. : j Deel P. 160. — Moses zyn hand nit-s trekken de, doet 

Godt Sprinkhanen over heel het latid opkomen Exod. 20 : Ij, 14, /j. 

Voorstelling van den vergeefschen strijd tegen de insecten, die alles kaal 
eten en de beesten dol maken. Op den tweeden grond links staan Mozes 
en Aaron; tegenover hen zit Farao op zijn wagen, die door vier paarden 
wordt getrokken. Achter den Koning de stad. 

Dubbele grootte. 

2602 24. b. r. b. : j Deel P. 166. — Moses zyn hand na den Hemel ttit- 

strekkende, vald een Dikke Duysternis .... over gands Egipten-land 

Exod. 10 : 22, 2j.~ Tooneel in eene stad, waar de personen in het duister 
tastend hun weg zoeken of moedeloos nederzitten, of wel zich bij kunst- 
licht langzaam voortbewegen. Op den achtergrond links het door de zon 
helder beschenen land Gosen. 

Dubbele grootte. 

2603 25. o. r. o. : j Deel P. 2g6. — Links een vignet gevormd door een 
grooten steen, waarop eene kroon met zwaard en schepter, eene priester- 
muts met reukschaal en wetsrol en eene weegschaal, en waaroverheen een 
papier hangt met opschrift: de Veertig-Jaarige Reys-togten der Kinderen 
Israels Num. XXXIII.... De streek tusschen B:gypte en Palestina in 
vogelvlucht gezien : rechts de Roode Zee, links beneden de Middellandsche 



lyoo 



486 



Zee, links boven de Doocle Zee, met aanwijzing van al de i'n het Bijbelsch 
verhaal genoemde plaatsen en kleine voorstellingen van het aldaar voor- 
gevallene. 

Ongeveer vierdubbele grootte. 

2604 26. h. 1. b. : J Dee/ P. 3^2. — de kinderen Israels komen in Elini .... 

Exo. 15 : 2/. — Voorstelling van eene oasis te midden van eene dorre 
streek, en waar het volk zoowel als het vee zich rijkelijk te goed doet aan 
den overvloed van water in de schaduw der 70 palmboomen. 

Driedubbele grootte. 

2605 27. b. r. b. : j Deei P. 500. — Moses de Kinderen Israels aanden — 

Sinai henen geleyd hebbende; word de Wet Gods afgekondigd. 

Exod XIX. — Met aanwijzingen A — IV. — Rechts op den achtergrond 
de Sinaï omgeven door wolken en vuur; aan den voet van den berg staat 
Mozes en spreekt de Oudsten des volks toe. De voorgrond geheel bezet 
met de Israëlieten, de mannen links, de vrouwen en kinderen rechts, die 
met kenteekenen van schrik en eerbied het schouwspel gadeslaan. 

Driedubbele grootte. 

2606 2c?, b. r. b.: j Deel P. — Moses boiiwd een Altaar; rigt XII 

Steenen op Kxod. 24. — Met aanduidingen A — /. — Op den voorgrond 

in het midden het altaar en aan beide zijden het gereed maken der offer- 
dieren; daarachter links Mozes, die de wetsrollen en het volk besprengt; 
rechts het oprichten van 12 gedenksteenen. Achtergrond; de berg Sinaï, 
gehuld in wolken en vuur. 

\^ Dubbele grootte, 

2607 29. b, r. b. : j Deel P. ó^S. — Ende zy seiden, maakt ons Goden — Doe 

antrvoorde Aaron; r uk-af de Goiide Oorciercelen en brengtze tot mij. 

Exod. 32 : 1. 2. — Met aanduidingen A—H. — Op den voorgrond in het 
midden Aaron, die een model teekent voor het Gouden Kalf; links anderen 
bezig met het pedestal. Rechts de vrouwen, die zich ontdoen van hare 
sieraden, om die te brengen bij de schaal, waar alles gewogen wordt. 
Verder achterwaarts de tenten der Israëlieten en geheel op den achtergrond 
rechts de berg Sinaï. 

Dubbele grootte. 

260S 30. b. r. b.: j Deel P. 66 4. — Doe seide het Volk; Ditzynuwe Goden — 

ende Aaron riep uit; morgen sal den Heere een Feest zyn. Exod. 32 : 4. — • 

Met aanwijzingen A —M. — Op den voorgrond links bij den smeltoven met 
windas en blaasbalg, het beschouwen van den gietvorm van het beeld; 
rechts het vlechten van kransen en festoenen. Daarachter het oprichten 
van het Gouden Kalf en het bouwen van een altaar; op den achtergrond 
links het leger der Israëlieten, rechts de berg Sinaï. 
Dbbele grootte. 

2609 3T. b. r. b. : 3 Deel P. 6/0. — Ende zy Offerden Brand- Offer 

en zaten neder om te Eten en te Drinken Exod. 32. 6, — Met aanwij- 
zingen A — L. — Op den voorgrond links een feestmaal, rechts het slachten 
der offerdieren; op den tweeden grond het Gouden Kalf en het daarvóór 



17Ö0 4^7 

opgerichte altaar, omgeven door de aanbiddende menigte. Op den ach- 
tergrond verscheidene groepen, die zich met d;ansen vermaken; geheel 
achteraan rechts de berg Sinaï en aan den voet daarvan Mozes, die met 
Jozua terug keert en de Tafelen der Wet tegen dte rots verbrijzelt. 
Dubbele grootte. 

Deel IV. 

2610 _^2. Vignet op de titelprent. 

Op den voorgrond links vier mannen bezig niiet het vervaardigen van 
deelen van den Tabernakel, rechts drie vrouwen bezig met spinnen. Daar- 
achter Mozes, die het plan voor den Tabernakel Ineoordeelt, en daarboven 
verschillend vaatwerk voor den tempeldienst, wa;artusschen zich een lint 
slingert, waarop: Fadent mihi Sanctuarium. 

261 1 33. i. h. m. v. d. b. m.: 4 Deel P. g. — Moses doet den Taber- 
nakel. . . . toebereiden en tot den opstal veerdig maken. Exod. XXV. XXVI. 
XXV II. etc. — Met aanwijzingen 1—57. — Op den voorgrond rechts zit 
Mozes en neemt de geschenken van het volk voor den voorgenomen bouw 
in ontvangst; verder is de geheele ruimte van voorgrond en tweeden 
grond ingenomen door allerlei werkplaatsen, waar de meest verschillende 
bezigheden worden verricht ter vervaardiging van de onderdeelen van 
den Tabernakel, zoowel van het gebouw zelf als van de voorwerpen be- 
stemd voor den Dienst. Achtergrond het leger der Israëlieten. 

Ongeveer vijfdubbele grootte. 

2612 34. i. d. m.: 4 Deel P. ig8. — Aaron en zyne Zonen den Linnen- Onder- 
broek en Rok met Oogjes aangedaan. Exod. 28 : 42?.. 3g. 

Op deze en de navolgende vijf prenten is de voorstelling genomen in 
den Voorhof van den Tabernakel, waar de genioemde kleedingstukken 
aan den Hoogepriester en zijne zonen worden aangedaan. Boven die 
afbeeldingen zijn dan in afzonderlijke omlijsting de gewaden nogmaals 
grooter voorgesteld. 

2613 35. i. d. m.: 4 Deel P. 204. — Het Aanbinden vcan de geborduurde Gordel 
e7i Onder- Priesterlyke Mutzen. Exod. 28 : 3g. 

2614 36. b. r. b.: 4 Deel P. 212. — Aaron den Matntel des Ephods of Rok 
met Goude Schellen aangedaan. Exod. 28 : 31—35. 

2615 37. i. d. m. : 4 Deel P. 220. — Den Ephod of Gouden Schouder-Kleed, 
Aaron aafigebonden. Exod. 28 : 6—14. 

2616 38. i. d. m.: 4 Deel P. 226. — De Borst-Lap m,et de XII Ligt-geejiende 
Steenen Urim en Thummim, Aaron aangedaan. Exmd 28 : 13—30. 

2617 3g. i. d. m. : 4 Deel P. 232. — Aaron den Hoed van Fyn Limien opgezet 
en de Goude Plaat aangebonden. Exod. 28 : 41, 37,, 3g. etc. Lev. 8 : g. 

2618 40. b. r. b.: 4 Deel P. 2go. — Den Tabernakel met zynen Voorhof 

in opstal gebragt; ivord . . . . gestoffeerd. Exod. XE. — Met aanwijzingen 
1—54. — Op den tweeden grond het in elkaar zetten van de gereed 
gemaakte gedeelten van den Tabernakel en het oprichten der pilaren, die 

32 



1700 



488 



met de daartusschen gehangen gordijnen den Voorhof omringen. Op den 
voorgrond links het aanvoeren der bouwdeelen; rechts onder eene tent 
Mozes, die de bouwkundige plannen aangeeft, en Aiiron, die zijne zonen 
wijst naar den achtergrond, waar de verschillende voorwerpen, voor den 
eeredienst bestemd, worden aangevoerd. Geheel achteraan de volksmenigte 
der Israëlieten. 

Ongeveer driedubbele grootte. 

619 41. O. l O.: 4 Deel P. 2g2. — Den Opstal des Tabernakels van 

Sijon afgehaald en tot den Tempel gebragt; terwyl Salomo n .... het Huys 

des Heeren inwyd /. Kon. VIII. — Met aanwijzingen A — Q. — Het 

voorhof van Salomo's Tempel, die zich in het midden verheft, omgeven 
door reusachtige gebouwen. Op den tweeden grond in het midden staat 
de Koning in zegenende houding, terwijl de uit den Tabernakel afkomstige 
voorwerpen voor den eeredienst langs hem heen naar het nieuwe gebouw 
worden gedragen. Vóór den ingang daarvan brandende offers op het groote 
altaar, terwijl aan alle zijden in het Voorhof een aantal kleinere altaren 
zijn opgericht, bij welke de tallooze offerdieren worden gereed gemaakt 
en verbrand. 

Ongeveer driedubbele grootte. 

620 42. b. r. b.: 4 Deel P. jjo. — Den Tabernakel opger egt zijnde, Zalfd 

Moses deselve terwyl de XII. Vorsten Israels haar Offer-geschenken 

bretigeji. Lev. 8. Nu?n. 7. — Met aanwijzingen A — Z—Bb. — De geheele 
tweede grond wordt ingenomen door den gereed gemaakten Tabernakel, 
met aan wederzijde de tenten der Levieten; aan den ingang staat Aaron 
en neemt de geschenken, die gebracht worden, aan. Op den voorgrond in 
het midden staat Mozes, dje de hulde ontvangt van de Hoofden der 
Stammen, die met hunne banieren van verschillende zijden in ossewagens 
aankomen. Achtergrond het leger der Israëlieten. 

Ongeveer driedubbele grootte. 

Eerste Staat. 

In de eerste afdrukken zijn de pilaren aan de voorzijde van den Voor- 
hof geheel onbeschaduwd. 

Tweede Staat. 

In de latere afdrukken zijn de pilaren bedekt met horizontale lijnen, 
doch is de prent overigens onveranderd. 

621 43 . i. r. b. : 4. Deel P. sg2. — De Levyten worden Ontzondigd; 

e?i door voorstellen aant Heyligdom tot desself s Dienst ingewyd. Nutn. 8. — 

Met aanwijzingen A — P. — Voorstelling van het Voorhof van den Taber- 
nakel, waar de Levieten worden gereinigd, gewijd en in het Heiligdom 
gevoerd; links op den voorgrond Mozes, verder achterwaarts Aaron; 
middenin het altaar. Achtergrond het leger der Israëlieten. 

Dubbele grootte, 

622 44. i. r. b.: 4 Deel P. 436. — De Leger- Ordening, volgens welke de 
XII Stammen .... haar ronds-om den Tabernakel moesten nederslaan. Num, 
Kap. I en II. — Met aanwijzingen A — Y. — Overzicht in vogelvlucht van 



1700 



489 



de legering der Israëlieten. In het midden de Tabernakel, onmiddellijk 
omgeven door de Levieten en in wijderen kring door de twaalf staramen, 
drie aan elke zijde, en elke daarvan weder verdeeld in acht afdeelingen 
rondom eene open ruimte. Op den voorgrond het inzamelen van manna; 
geheel links een hooge boom. 
Dubbele grootte. 

In: Descriptio Orbis Antiqvi in XLIV. Tabulis exhibita a lo. Davide 
Koelero Hist. et Polit. P. P. Altdorfino studio atque opera Christophori 
IVeigelii Norimbergae. z. j. folio, komt onder N°. 32 de copie van dezelfde 
zijde van deze prent voor. 

Deze heeft i. r. b. : J2, — i. d. m. : Castra metatio ader Zeichming der 

Lager- Ordnung, nach welcher die XII Stdmme sich lager n i?iilssen. 

4 B. Mos. I. 2.3. — en daaronder de verklaring van de op de prent voor- 
komende aanwijzingen A—Y. — Op het origineel wordt de groote boom op 
den voorgrond links beneden door de randlijn gesneden; op de copie blijft 
de geheele boom binnen die randlijn. — H. 281, of met de marge 318, 
B. 380 mm. 

2623 4S. i. 1. b. : 4 Deel. P. 4Ó2. — Jehu doed de V Zeventig hoofden der Zonen 

Achabs in twee hoopen leggen 2 Kon. 10. — Rechts het koninklijk 

paleis, waar Jehu staat boven aan de trap, aan welker voet de afgehouwen 
hoofden op twee stapels bijeenliggen, ten aanschouwe eener talrijke volks- 
menigte tegenover hem. 

Dubbele grootte. 

2624 46. i. 1. b. : 4 Deel. P. 4ÖJ. — Jehu doed te Samaria alle de Baals 
Priesters en heel de rest van 7 huys Achabs ombrengen. 2 Kon. 10. — Het 
midden der prent wordt ingenomen door den Baalstempei, waarvan het 
inwendige zoowel als de geheele straat rondom dat gebouw allerlei too- 
neelen van moord en vernieling te zien geeft. 

Dubbele grootte. 

2625 47. O. r. O.: 4. Deel. P: 592. — De Legertogt der XI 1. Statnmen Israels, 

soo deselve voort-trokken Num. X. etc. — Met aanwijzingen 1—37. — 

Geheel op den voorgrond een aantal mannen, die door het omhakken 
der boomen den weg voor de naderende Israëlieten vrij maken. Deze 
naderen door de vlakte, afgedeeld in stammen, voorafgegaan door Mozes 
en Aaron, tusschen wie de Ark des Verbonds gedragen wordt en boven 
wie de Wolkkolom zweeft. 

Driedubbele grootte. 

2626 48. o. r. O. : 4 Deel P. 646. — Moses doet de Bel-hamels op-hangen, 

en veel vande rest ter dood brengen. Nmn. XXV. — Op den tweeden 
grond rechts, vóór den ingang van het Voorhof des Tabernakels, de tent, 
waar Mozes in tegenwoordigheid der Oudsten zijne bevelen geeft. Daar- 
achter aan beide zijden de tenten der Israëlieten, tusschen welke zich 
boomen en galgen bevinden, belast met de lijken der terechtgestelden. 
Op den voorgrond links en rechts het ter dood brengen der afvalligen; 
in het midden het begraven der gevonden afgoden. 

Driedubbele grootte. 



1700 



490 



2627 49- i- r. b. : 4 Deel P: — Moses zorake 7)ande Midianiten ge- 
nomen hebbende, doet ook hare Vrouwen en alle Knegtjes door V sweerd 

vallen, de geroofde tot een beuyt uitdelen. Niim XXXI. — Met aan- 
wijzingen A — M. — Rechts op den tweeden grond Mozes en Eleazar, 
hunne bevelen gevend; meer naar Hnks het dooden der gevangen 
vrouwen en knapen en het wegvoeren van de jonge meisjes. Op den 
voorgrond het binnenbrengen van de Hjken der vijf koningen der Midia- 
nieten en van Bileam, benevens van den buit, welke laatste geheel vooraan 
door vlammen en water wordt gereinigd. Verder achterwaarts het weg- 
drijven van het veroverde vee en geheel op den achtergrond links de bran- 
dende steden van de Midianieten, rechts de legerplaats van de Israëlieten. 

Ongeveer vierdubbele grootte. 

2628 50. b. r. b.: 4 Deel P. 68g. — Josua aande Jordane gekomen, doet 

al liet volk 'tland Kanaans intrekken Jos. III. — Met aanwijzingen 

A — T. — Het leger der Israëlieten trekt in twee afdeelingen door het 
drooge bed van den Jordaan van rechts naar links. Op den voorgrond de 
bouwdeelen van den Tabernakel op wagens, en de kist, welke het gebeente 
van Jozef bevat. Op den tweeden grond rechts Jozua, zijne bevelen gevende 
aan de Oudsten, terwijl vóór hem twaalf gedenksteenen worden opgericht 
en in het midden der rivier de Ark des Verbonds stilstaat. Verder achter- 
waarts de tweede afdeeling met het vee naar de overzijde trekkende. 
Verder achter deze hoofdgroepen, links de reeds in Kanaiin aangekomen 
manschappen; rechts zij, die wachten tot hunne beurt komt. 

Driedubbele grootte. 

Verder bevinden zich in dit werk drie prenten door andere graveurs 
vervaardigd naar de teekening van Jan Luyken. 

Deel III. 

/. b. r. b. : Derde deel, Fol. J4J. — i. d. m.: De kinderen Israels droog- 
voets door de roode zee getrokken, legt Farao in haar verdronkefi met zyn 
gansche heyr. Exod. XIV. v.\ 28—31. — Voorstelling van het strand der 
Roode Zee, waar de Israëlieten de aan wal gespoelde wapenen der Egyp- 
tenaren bijeenverzamelen. 

0. 1. o. : J. Luiken delin. — o. r. o. : J. Schynvoet fee. — H. 268, B. 364 mm. 

2. i. r. b. : j. Deel. P: j^o. — Op den voorgrond links twee personen, 
die de kaart der Roode Zee en van de omliggende landen beschouwen, 
welke, door een breeden rand omgeven, de geheele prent vult. Rechts een 
persoon, die de maat neemt van een gedooden krokodil; in het midden 
drie anderen, die eene kleine kaart van hetzelfde water bestudeeren en 
waarvan één op een steen zit. 

Op dien steen: T. V. Vianen Fecit. — H. 283, B. 172 mm. 

j. O. r. O.: 4. Deel. P: 428. — i. d. m.: De Banieren of Veld-Teekeneti 
der XII Stammen Israels. Nztni. 2 :2. — Groot pedestal in drie afdeelingen 
boven elkaar; op de bovenste, die aan de zijden door loof omgeven is, 
zijn op vier rijen de banieren der Twaalf Stammen voorgesteld en daaronder: 



1700 



491 



Nvm. 2. — De middelste afdeeling vertoont als in ba,s-relief Jakobs afscheid 
van zijne zonen en daaronder: Gen: XLIX. — en nog lager links: 
Gen. 4g : 22. — De onderste bevat naast elkaar vier kabbalistische zinne- 
beelden, gemerkt A—D. — H. 282, B. 170 mm. 

Eindelijk komen nog voor eenige copiën naar: P. Cunaeus, De Republyk 
der Hebreen. 16S2, als: 

i. r. b. : 4 Deel P. 120. — i. d. m. : De Tabernamkel met zynen Voorhof 
in Opstal vertoond. — Deze afbeelding bestaat uit copiën van de tegen- 
zijde van gedeelten van N°. 446, 455 en 458. 

Daarboven is : De Tabernaakel van ter zyden aamte zien., copie van de 
tegenzijde naar N°. 456. 

Op de prent, gemerkt i. r. b. : 4 Deel P. 146. — i. d. m. : De koperen 
Brand- Altaar .... afgebeeld, is de afbeelding der priesters, die bezig zijn 
met offeren, van de tegenzijde gevolgd naar N°. 453. 

In: Van der Aa, Galerie Agréable du Monde. IJIO, zijn wederom ge- 
bruikt na zeer slordige verwijdering der pagineering, : 
N°. 2580-2587. 
N°. 2589-2592. 
N°. 2595—2602. 
N°. 2604 — 2609. 
N°. 261 1—2628. 

Historie des Ouden en Nieuwen Testaments .... t' Am- 
sterdam, By Pieter Mortier, Boekverkooper. MDCC. 2 
deelen. folio. 

Gelijktijdig met dit werk verscheen ook eene Fransche uitgave, zijnde 
volgens de Voorrede de bijschriften van deze laatste vervaardigd door 
D. Martin, welke door W. Sewel voor de Hollamdsche uitgave werden 
vertaald. 

Uit een nog bestaanden afdruk van den oorspronkelijken Prospectus 
blijkt, dat het werk in 500 exemplaren werd gedrukt, dat het binnen enkele 
maanden geheel zoude uitkomen, dat de prijs zo>nder band ƒ 36. — op 
gewoon papier en / 47.— op groot royaal papier bedroeg, terwijl eindelijk 
de geheele verzameling origineele teekeningen te koop werd aangeboden. 

Uit den evenzeer nog bestaanden Pi-ospectus van het jaar 1799 blijkt, 
dat op dat tijdstip de nog onverkochte exemplaren, waaronder 35 in de 
Fransche taal, waren overgenomen door de Boekhandelaars H, Gartman, 
W. Vermandei en Zoon, J. W. Smit, J. B. Elwe en W. Holtrop, die ze toen 
trachtten te plaatsen los en gebonden in drie bandem a ƒ 15.— en ƒ 21. — 
op gewoon papier, en a / 19. — en / 26. — op groot papier. 

Bij dezen zoogenaamden Grooten Bijbel van MiOrtier is onder het af- 
drukken de laatste koperplaat van liet Nieuwe Testament, welke de prenten: 
loannes ziet het Nieuwe lerusalem, en De Boom des Levens te zien geeft, 



1700 



492 



middendoor gebroken en weder aaneengehecht door schroeven, waarvan 
in de daarna afgedrukte exemplaren de afdruk zichtbaar is in de omlijsting 
van de laatstgenoemde afbeelding. 

De prenten, door verschillende graveurs vervaardigd, komen twee aan 
twee voor op de platen; boven elke afbeelding staat op een tablet 
de verklaring van het voorgestelde in het HoUandsch en in het Fransch, 
zoodat zij konden dienen voor de uitgaven in de beide talen. Ingeval 
beide prenten door denzelfden graveur zijn vervaardigd, is alleen de 
onderste beteekend. — i. 1. o. is het volgnummer aangebracht. 

In bovenbedoelden Prospectus wordt Jan Luyken alleen als teekenaar 
van een gedeelte van het werk genoemd, nevens O. Elliger, I. Goeree, 
Picard, Tideman en Hoet, terwijl de plaatsnijders Joseph Mulder, Jacob 
Baptist, van der Gouwen, de Blois, Rheinhard en Sluyter met name zijn 
aangeduid, allen onder het oppertoezicht van David van der Plaes, „voor- 
naem en Konst-ryk Schilder." Echter heeft J. Luyken ook als graveur aan 
dit boek gewerkt en bevinden zich daarin van zijne hand 28 prenten, 4 
vignetten op kaarten en 30 tusschen den tekst gedrukte vignetten. 

De prenten zijn beteekend: 

O. 1. O. : /. Luycken jnv. et fecit N°. 2630. 

o. r. O. : /. Luycken fecit N°. 2649, 2651, 2653. 

O. r. O. : J. Luycke inv. N°. 2641. 

O. r. O. : /. Luken fecit N°. 2632. 

O. r. O. : J. Luyken fecit N°. 2635, 2647, 2656. 

O. r. O. : /. Luyken fecit N°. 2645. 

op de lijst r. : /. Luyken fecit N°. 2633, 2636 — 2639, 2643. 
H. 196 — 207, B. 133 — 138 mm. 

Deel I. 

2629 I' 55 boven. — De Ceremonie vant Yver-water. — In het midden staat 
de vrouw, rechts de priester vóór den Tabernakel, links het altaar. 

2630 2. 55 beneden. — De Offeranden van de Overste der Stammen Israels. 
Links Mozes vóór den ingang van het Voorhof, tegenover hem de Vorsten 
wijzende op hunne ossenwagens met geschenken. 

2631 J. 94 boven. — Salomon doet den Tejnpel bouzven. — Rechts op den 
achtergrond de Tempel, waarheen de gereedgemaakte stukken steen worden 
gebracht. 

2632 4. 94 beneden. — Alen werkt aa?i den Gouden Altaar en andere werk- 
stukken der Tempel. — Links op den voorgrond en rechts op den tweeden 
grond de werkplaatsen; op den achtergrond rechts de Tempel. 

2633 5. 96 boven. — Inwying van Salomons Tempel. — Op den tweeden 
grond de Koning op eene verhevenheid geknield, ziende naar den Tempel, 
vóór welks ingang het offer door Hemelsch vuur wordt ontstoken. 

2634 ö. 98 boven. — Het Loverhutteti Feest. — Straat in eene stad; op den 
voorgrond het aanbrengen van nieuwe palmtakken. 

2635 7. iio beneden. — Zacharia gesteenigd. — Links het rockende altaar, 
rechts de tempel. 



lyoo 



493 



2636 8. 113 boven. — Afgodery van Manasse. ~ In den Voorhof van den 
Tempel; rechts het afgodsbeeld, vóór hetwelk de Koning knielt. 

2637 9- 114 boven. — Jerusalem geplonderd en verèrand. — Een lange stoet 
van gevangenen en veroverd vee wordt door krij gslieden naar links geleid ; 
rechts op den achtergrond de brandende stad. 

2638 10. 116 boven. — Esdras doet de Wet voor al V volk kezen. — Rechts 
op den tweeden grond op eene tribune de voorlezier, links de luisterende 
en deels biddende menigte. 

2639 II. 117 boven. — Mordechai in zegepraal omgeleidt — De stoet beweegt 
zich naar rechts te midden der toeschouwers. 

2640 12. 141 boven. — Nieuwsgierigheyd van Philopater door een Beroerd- 
heyd gestraft. — Voorhof des Tempels geheel gevuld met biddende en 
hevig verschrikte Joden; rechts de Tempel, waar de Koning wil binnen- 
dringen, terwijl de daarvóór staande Priesters trachten hem dit te beletten. 

2641 IJ. 141 beneden. — God verlost de Jooden van de tvoede vati Philopater. 
Op den voorgrond rechts de knielende, weerlooze Joden met vrouwen en 
kinderen; op den achtergrond links de hen aanvallende olifanten, die 
teruggejaagd worden door twee in de wolken verschijnende engelen. 

Deel II. 

2642 14. Titelprent. 

In hoofdzaak is deze naar de teekening van D. van der Plaets door 
een ander gegraveerd en stelt voor het Geloof, als eene gevangene vrouw 
met een kruis in de hand, die door een engel wordt gewezen op een 
ontrold blad, dat door een kleinen engel vastgehouden wordt. Door Jan 
Luyken is op dat blad voorgesteld de Kruisiging van Jezus, omgeven door 
een rand, die verdeeld is in twaalf afdeelingen, waarvan elke den martel- 
dood van één der apostelen voorstelt. Ook is van zijne hand het gedeelte 
onmiddellijk onder dit blad, alwaar als op den achtergrond voorgesteld 
wordt eene Christenvervolging vóór een tempel. Onder de voeten van den 
hoofdpersoon staat: EHistoire du N. Testament — i. d. m.: Chez Pierre Mortier. 

2643 13. 6 boven. — De Opschryving in ludea gedami. — Rechts eene tri- 
bune met ambtenaren, waar Jozef en Maria zich komen aanmelden; links 
het weggaan van hen, die daaraan reeds hebben voldaan; achtergrond de 
stadspoort. 

2644 16. 29 boven. — Een ryke gaat bedroeft van lesats weg. — Rechts Jezus, 
die zijne discipelen wijst op den jongeling, die zich naar links verwijdert. 

2645 ^7- ^9 beneden. — lesus ondenvyst de looden op 7 Loofhutten Feest. 
Links staat Jezus zijne hoorders toesprekende, achter wie men rechts den 
Tempel ziet. 

2646 18. 35 boven. — Christus Inryding te lerusalenn op eenen Ezel. — De 
stoet beweegt zich naar rechts, waar op den achtergrond de stad is. 

2647 ig. 35 beneden. — Christus vervloekt eenen Vytgehoom. — Jezus staat 
rechts van den boom; links op den achtergrond de Tempelberg. 



1700 



494 



2648 20. 36 boven. — De Gelijkenis van de Wijngaardeniers. — De zoon 
van den eigenaar wordt naar links gesleurd; rechts op den achtergrond 
de toren en de wijnpers. 

3649 27, 36 beneden. — De Gelijkenis van de Bruijloft van des Konings Zoon. 
Links staat de Koning; vóór hem wordt de gast zonder bruiloftskleed 
gebonden; op den achtergrond rechts de genoodigden aan den disch. 

2650 22. 38 boven. — De Discipelen toonen lesus den Tempel. — Links op 
den voorgrond zit Jezus met zijne jongeren ; tegenover hem de Tempel, 
waarheen eene talrijke schare trekt. 

2651 23. 38 beneden. — De Gelijkenis der Wijze en Dtuaaze Maagden. 
Rechts het gebouw, waarvóór de tien Maagden zich bevinden, van welke 
vijf den Bruidegom tegemoet treden, die op den achtergrond links nadert. 

265 2 24. 61 boven. — Paulus geneest een Kreupele te Lystre. — Paulus in het 
midden, links de opspringende genezen kreupele. 

2653 25". 61 beneden. — De Lystriers brengen Ossen aan om die aan Paulus 
op te Offeren. — Rechts staan Paulus en Barnabas, terwijl van links de 
priesters met de offerdieren naderen. 

2654 2Ö. 62 boven. — Paulus en Silas ver dryven den Duyvel uyt den Be- 
zetenen. — Links staat Paulus met eenige volgelingen ; rechts de in ver- 
voering zich bewegende dienstmaagd. 

2655 27. 71 boven. — loannes ziet het Lam op den Berg Zion staan qt'c. 
Op den vlakken top van een berg en door hemelsch licht bestraald, staat 
in het midden het Lam, omringd door twee kringen van nederknielende 
personen. Links in den bovenhoek een zwevende engel met eene banderol, 
waarop in Grieksche karakters : Euaggelion aionion. (Het eeuwig Evangelie). 

2656 28. 71 beneden. — De zeven Fioolen van Gods toorn uytgegooten. — Op 
eene wolk gieten de zeven engelen de schalen uit, welke hun overhandigd 
worden door de vier emblematische dieren der Evangelisten vóór den 
ingang van den tempel, die zich op den achtergrond vertoont. 

De meeste dezer voorstellingen komen ook voor in den zoogenaamden 
Kleinen Bijbel van Mortier, 1703, door Jan Luyken zelf, doch eenigszins 
gewijzigd. 

Daaronder zijn echter als verkleinde copiën van dezelfde zijde door 
een ander vervaardigd, die 

naar N°. 2639. Mordechai rondgeleid. Later ook gebruikt in Flavius 
Josephus 1704 folio, en in den 2^^^" druk van 1722. Van deze prent bestaat 
eene tweede copie, welke voorkomt in den 2^6" druk van den Kleinen 
Bijbel van Mortier, IJ22. 

naar N°. 2650. De Discipelen toonen Jezus den Tempel. 

naar N°. 2654. Paulus en Silas te Philippi. 

naar N°. 2655. De Aanbidding van het Lam. 

naar N*. 2656, De Fiolen van Gods toorn. 

Verder bevinden zich in den Grooten Bijbel van Mortier drie kaarten 
(de eene in twee varianten) met vignetten door Jan Luyken, soms in over- 



I700 



495 



eenstemming met de Voorrede gebonden achte:r het tweede deel, soms ook 
tusschen de andere prenten. 

2g. i. r. o. : Tom. i, Pag. 2. — i. d. b. m. : Ca rte dela Situation du Para- 
dis Terrestre Par Messiu Pierrc Daniël Uw et. — Daarnaast de ver- 
taling in het Hollandsch. 

Vignet links boven: een leeuw en een lam naa,st elkaar nederliggende ; 
links de slang om een boom gekronkeld en eem drinkend hert. 

Op de kaart verscheidene kleine afbeeldingen: de Verjaging uit het 
Paradijs, de Ark van Noach, het verslaan van Annalek, Bileam, enz. 

1"= Staat. 

i. r. O.: a Amsterdam Chez Pierrc Mortier. A;vec Privilege. 
in den Hollandschen Grooten Bijbel van ^Mortier 1700. 
in den Franschen Grooten Bijbel van Moritier 1700. 
in J. Clericus, Atlas Antiquus, i« druk {c^ 1705). 

2= Staat. 

Adres als boven, doch na uitslijping van deni naam en vervanging door : 
/ Covens C Mortier Avec Privilege. — en daarnaast 9. 
in J. Clericus, Atlas Antiquus, 2'^« druk. 
in I co nes Biblicae, Hollandsche druk 1729. 
in Icones Biblicae, Fransche druk 1732. 
in Icones Biblicae, Hollandsche druk 1747. 

in de later uitgegeven exemplaren van den Gnooten Bijbel van Mortier. 

Eene copie van dezelfde zijde komt voor in D. Martin, la Sainte 
Bible, 1707. 

30. i. r. O.: Tom. i. Page lig. ~~ Vignet recihts boven: Een groote, 
vierkante steen, die op de voorzijde het opschrift Iheeft : Voyage des Enfans 
(V Israël d' Egypte au Pays de Canaan . . .. en daaronder de ver- 
taling in het Hollandsch. Bovenop dien steen rustem twee personen en staan 
drie andere op den achtergrond; aan den vO'Ct zijn links en rechts drie 
personen bezig met inzamelen van manna. 

Op de kaart kleine afbeeldingen : Farao's Ondergang, de Wetgeving op 
Sinaï, het Gouden Kalf, de Koperen Slang, enz;. 

iste Staat. 

Met: P. Mortier excud. cum Privilegio. op den steen onder het Hol- 
landsche opschrift, 

in den Hollandschen (irooten Bijbel van IVlortier, 1700. 
in den Franschen Grooten Bijbel van Mortier, 1700. 
in J. Clericus, Atlas Antiquus, i^"-' druk (c* 1705). 
2de Staat. 

Na uitslijping van het adres en vervanging dooir: I Covens C Mortier 
cxcudit, cum Privilegio. — en i. r. o. : //. 

in J. Clericus, Atlas Antiquus, 2'^^ druk. 
in Icones Biblicae, Hollandsche druk 1729. 
in Icones Biblicae, Fransche druk 1732. 
in Icones Biblicae, Hollandsche druk 1747. 

in de later uitgegeven exemplaren van den Grooten Bijbel van Mortier. 



1700 



496 



2659 Ji- i-r. b.: Dans Ie N. Testament. Pag. 20. — Vignet links boven: 
Groote vierkante steen, waarvan de voorzijde het opschrift heeft: Carle 

de la Terre Sainte oii sont — Marqués les Voyages de lesus-Christ 

Bovenop dien steen rusten aan de voorzijde vijf personen, terwijl meer 
naar achteren de hoofden van zeven personen te zien zijn. Links van 
den steen staat Jezus met zijne discipelen achter zich; aan zijne voeten 
wentelt zich een bezetene, naast eene knielende vrouw; rechts worden 
twee zieken op draagbaren aangebracht. De opgeheven rechtervoet van 
den bezetene steekt uit boven den binnenkant der omlijsting van het 
opschrift. 

Tweede vignet rechts beneden: op een steen zit een man en maakt 
met een passer afmetingen op een tablet, waarbij een tweede persoon 
toeziet. 

i^te Staat. 

Met: Par Ie Soin de Pierre Mortier. Avec Privilege, onder het opschrift, 
in de Fransche uitgave van den Grooten Bijbel van Mortier 1700. 
in J. Clericus, Atlas Antiquus. i<= druk. 

2f5e Staat. 

Adres uitgeslepen en veranderd in: Par Ie Soin de I. Covens 6^ C. 
Mortier Avec Privilege, en bijvoeging i. r. o. van /ó, 

in J. Cleriguus, Atlas Afitiquus. 2« druk. 

in Icones Biblicae, uitgave 1732 met Franschen tekst. 

in de later uitgegeven exemplaren van den Grooten Bijbel van Mortier 
met Franschen tekst. 

In: Augustin Calmet, Histoire de la Vie et des Miracles de Jesus-Christ 
.... A Bruxelles, Chez Simon fSerstevens, Imprimcur pres les RR. PP. 
Dominicains. IJ 21. 8^, vindt men als titelprent de copie van de tegenzijde: 

links — van de beide personen, die op draagbaren worden aangebracht ; 

rechts — van Jezus en van de di.scipelen in zijne onmiddellijke omgeving; 

bovenop den steen — van drie personen op den voorgrond en van zeven 
personen op den achtergrond. Opschrift op de voorzijde van den steen: 
Histoire de la Vie et des Miracles de lesus C/irist. — H. 123, B. 71 mm. 

2660 J2. i. r. b. : N. Testament. Pag. 20. — Vignet links boven, met 
geheel dezelfde ordonnantie als dat van N°. 2659, doch met opschrift : Het 

Heylige Land — waar is aan geroeesen de Reysen van lesus- Christus 

Hier ziet men op den achtergrond bovenop den steen de hoofden van 
acht personen en blijft de voet van den bezetene beneden de binnenzijde 
der omlijsting van het opschrift. 

Tweede vignet rechts beneden met dezelfde voorstelling als op N'*. 2659. 
i^te Staat. 

Met: t Amsterdam door Pieter Mortier. Met Privilegie, op de voorzijde 
van den steen van het tweede vignet, 

in den Grooten Bijbel van Mortier, 1700. 

Staat. 

Adres als boven doch met bijvoeging i. r. b. : loseph: 48^, 
in de folio-uitgave van Flavius Josephus, 1704 en 1722. 



1700 



497 



3<^^ Staat. 

Adres uitgeslepen en veranderd in: a Amsterdam Chez Jean Covens 
Corneille et Pierre Mortier, 

in Icones Biblicae, uitgave 1729. 

4de Staat. 

Adres geheel weggeslepen en die plaats bedekt met loodrechte lijnen, 
in Icones Biblicae, uitgave 1747. 

In Deel II komen nog voor 30 vignetten tusschen den tekst gedrukt 
en van achteren bedrukt, met uitzondering van N°. 2661 ieder aan het 
einde van eene afdeeling. Zij zijn omgeven door eene omlijsting van palm- 
takken. — H. 85, B. 120 mm., N°. 2662 H. 102, B. 177 mm. 

2661 SS- Achter de Voorrede: De Christelijke Hoofddeugden door vrouwen 
voorgesteld. Rechts zit de Hoop, in het midden staat Het Geloof, evenals 
links de Liefde. Achter deze zit eene vrouw met een kruis in de hand 
toe te zien. 

2662 S4- pag. I. — In het midden staat Christus op een voetstuk, vergezeld 
links van Maria, rechts van Jozef; links op den voorgrond Abraham, 
Izak en Jakob en daarachter eene reeks voorvaders, eindigend bij Adam 
en Eva; rechts David en Salomo en eene andere reeks, eindigend bij 
den berg der Hemelvaart. Met aanwijzingen N°. / — 9. 

2663 SS- pag- 4« — De Hongerigen gespijsd. Van rechts komen man, vrouw 
en kind; links zitten de gasten. 

2664 3^- P^o- 12. — De Geboorte van Jezus. Rechts staat Jozef; achter hem 
ziet men den Os en den Ezel. 

2665 37- pag. 16. — De Wijzen uit het Oosten van rechts komende zien 
de ster. 

2666 3^- pa^g- 20. — De Dorstigen gelaafd. Links het huis, waaruit de ver- 
kwikking wordt aangebracht. 

2667 39- pa-g. 22. — Rechts Jezus met den Satan staande op de tinne des 
Tempels. 

2668 4<^- pag. 26. — De Vreemdelingen geherbergd. Rechts het huis, waar 
zij uitgenoodigd worden binnen te treden. 

2669 4^- pag. 28. — De Naakten gekleed. Uit het huis links worden een 
aantal kleedingstukken aangebracht om de hulpbehoevenden te verzorgen. 

2670 42. pag. 30. — Rechts zit de Rijke Man te midden zijner schatten. 
Links op den achtergrond ziet men zijne landerijen. 

267 1 43. pag. 32. — Jezus staande spreekt de links zittende Parizeen aan en 
wijst op den rechts zittenden waterzuchtige. 



1700 498 

2672 44- P3-g- 36. — De Farizeër staat in den Voorhof des Tempels en ziet 
naar rechts. Achter hem links de Tollenaar. 

2673 45. pag. 38. — De Genoodigden ter Bruiloft. Rechts op den voorgrond 
verontschuldigt zich één hunner bij den bode wegens zijne vrouw; links 
op den tweeden grond een ander wegens zijn vee; daarachter een derde 
wegens zijn akker. 

2674 4Ö. pag. 40. — Rechts zit Jezus en wijst de omstanders op de offerkist, 
waarin de Weduwe haar penning werpt. 

2^75 47. pag. 46. — Het Badwater van Siloam. Rechts een man op krukken, 
links twee liggende kranken ziende naar den engel, die naar rechts gewend 
nederdaalt. 

2676 48. pag. 50. — De Zieken getroost. Rechts ligt de kranke op zijn bed 
omgeven door zijne vrienden; links op den tweeden grond zit een ander 
bij de deur op een ziekenstoel. 

2677 49- pag. 56. — De Barmhartige Samaritaan. Rechts bevinden zich de 
gewonde en zijn helper. 

2678 50. pag. 58. — Rechts zit Jezus met Maria aan zijne voeten. Achter 
deze staat Martha en wijst op het keukenvuur links op den achtergrond. 

2679 51. pag. 64. — Links staat de Verloren Zoon bij de zich verzadigende 
zwijnen. 

2680 52. pag. 78. — De Gevangenen bezocht. In een gewelf zitten vier ge- 
vangenen, waarvan de meest rechtsche met de voeten in den stok; in 
het midden naderen twee bezoekers. 

268 1 53. pag. 80. — Jezus, met zijne discipelen van links komende, spreekt 
Zachëus aan, die in den vijgenboom is geklommen. 

2682 54. pag. 84. — Jezus, in Gethsemané staande, spreekt zijne rechts 
slapende discipelen toe. Op den achtergrond links nadert de bende der 
priesters. 

2683 53. pag. 88. — Petrus, naar rechts gekeerd, komt weenende uit het 
huis van den Hoogepriester. 

2684 pag. 90. — Rechts werpt Judas zich van de rots. Links op den 
achtergrond de Tempel. 

2685 57- pag. 94. — Rechts Jezus met een doek over het gelaat, te midden 
der hem mishandelende soldaten. Links op den achtergrond de leden van 
den Raad. 

2686 58. pag. iio. — Paulus, naar rechts gekeerd, knielt over den neder- 
gestorten Eutychus te midden eener talrijke menigte, van welke één links 
eene flambouw omhooghoudt. 

2687 59. pag. 116. — Paulus staat rechts en ziet, hoe de vóór hem zittende 
Agabus zichzelf vastbindt. 



499 



688 6o. pag. 134. — Rechts staat de Vrouw uit d e Openbaring op de halve 
maan. Tegenover liaar de Draak met zeven kop)pen. 

689 61. pag. 138. — De naar rechts vHegende Vrouw wordt achtervolgd 
door den Draak, uit wiens muil een breede waterstroom komt. 

690 Ö2. pag. 142. — Links staan Johannes en eeni Engel, die hem wijst op 
een gedrocht met zeven koppen, dat op zijn rug eene rijk getooide vrouw 
draagt en zich naar rechts begeeft. 

Deze vignetten zijn onveranderd weder geb'ruikt in de meeste exem- 
plaren van den i^'^" druk van den zoogenaaimden Kleinen Bijbel van- 
Mortier. 170J, klein folio, en later in de uitgave van 1729 van de Icones 
Biblicae. In de laatste zijn zij van achteren onbiedrukt. 

Copiën van dezelfde zijde naar N°. 2661 en N'^. 2662, en van de tegenzijde 
naar de andere vignetten komen voor in den Kleitien Bijbel van Mortier, 
en wel in sommige exemplaren van den isten ,druk van 1703, en in den 
2den clruk bij Antoni Schoonenburg van 1722. (Zie voor de beschrijving: 
aldaar). 

Met uitzondering der beide eerste nummers zijn deze copiën weder 
gebruikt in : C. Bruin, Veertig Samen- en Allecnspraaken uit het Nieuwe 
Verbond, f Amsterdam By Martelt Schagen. 8°, zoowel in den i^ten (jj-^k 
van 1729, als in den 2<^«" van 1737. 

Later zijn 5 daarvan wederom gebruikt in : J. van Lodenstejn, Gedichten 
en Gezangen over het H. Evatigelium van Lukas.. t' Amsterdam by Martin 
Schagen, 1732. 8°. 

Jan Huygen, Stichtelyke Rymen op Verscheiden Stoffen 

T' Amsterdam, gedrukt voor den Autheur, Ter Drukkerye 
van Jacobus van Hardenberg, Boekverkooper, in de Stil- 
steeg. 1700. S*". 

Hierin 12 prenten door J. Luyken, tusschen den tekst gedrukt en 
daardoor van achteren bedrukt, behalve N°. 2691 in de beide eerste 
drukken, waar deze prent van achteren wit is. Tweeregelige gedichten 
boven de prent geven de verklaring van de voorstelling. — N°. 2691 H. 
88 mm., N°. 2696 H. 121 mm., de andere H. 94 — 196 mm., alle B. 74 — 79 mm. 

2691 /• Tegenover pag. i. — Een gezelschap van acht lofzingende personen 
rondom eene tafel. Boven hen zes cherubijnen in eene wolk. 

2692 2- pag. 4. — Jezus toont de teekenen zijner- kruisiging aan een vóór 
hem knielenden man. Op den achtergrond links een hert bij eene stroomende 
beek, rechts een hooge berg. 

Eene copie van de tegenzijde naar de figuur van Jezus komt met eenige 
verandering voor op de titelprent door L Ruyter van : Vertroostingen Eener 
Gelovige tegen dc Verschrickingen des Doods. Te Amsteldam by A. Schoo?ien- 
burg, 1734. 8°. 



1700 



500 



2693 3' pag' 18. — Op den voorgrond links eene zittende vrouw, ziende naar 
den gekruisten Christus, die zonder de medekruiselingen is voorgesteld, 
omringd door priesters en Romeinsche soldaten. 

2694 4. pag. 30. — Een man, staande bij eene weide met runderen en schapen, 
beschouwt den zonsopgang. 

2695 5. pag. 40. — Een man, naar rechts gekeerd, knielt en ziet naar den 
hemel, van waar drie lichtstralen nederdalen. Achter hem de Wereld, waar- 
van hij zich afwendt; op den achtergrond rechts een hert bij eene stroo- 
mende beek. 

Deze prent komt nogmaals voor in den druk van 1723 en is in 1724 
andermaal gebruikt op den titel van: P. Huygen, Alleensprake met God. 

Daarna is zij zoowel voor het eene als voor het andere boek vervangen 
door eene copie van dezelfde zijde. Op het origineel hebben de twee 
bloemstengels op den voorgrond onder de knie van den man, drie en drie 
knoppen; op de copie zijn er zes en vijf knoppen aangebracht. Deze 
copie heeft gediend voor de uitgave van 1733 der Stichtdyke Rymen te 
Amsterdam bij Jacobus Verheyde. 

Daarna is zij voor de beide latere uitgaven bij Jacob ter Beek wederom 
vervangen door eene tweede copie van dezelfde zijde. Daarop zijn de 
bloemstengels weder geheel als op het origineel, dat overigens met groote 
nauwkeurigheid is gevolgd. Tusschen den meest rechtschen en den middelsten 
lichtstraal is een donkerder gedeelte: op het origineel komen de horizon- 
tale lijnen daarvan van rechts af niet voorbij den wijsvinger van de 
rechterhand van den man, terwijl de benedenste lijnen doorloopen van 
het lichaam van den man tot aan het struikgewas achter het hert; op de 
copie ziet men die horizontale lijnen ook nog even links van den vinger, 
terwijl de vijf benedenste lijnen niet doorloopen tot aan het struikgewas, 
maar daarvan door eene kleine witte plek verwijderd blijven. 

Van deze prent bestaat nog eene copie door Warnar van Horstink, 
niet bestemd om in dit boek te worden geplaatst, en i. d. m. r. beteekend: 
WH (aan elkaar). 

2696 6. pag. 53. — Prent, schijnbaar bestemd geweest voor eene titelprent, 
met vier voorstellingen. In het midden een Geloovige, gezeten bij eene 
kast vol boeken; hij vertreedt de Wereld; achter hem bevindt zich een 
engel; boven hem verscheidene cherubijnen in eene wolk. Door de ge- 
opende deur links treedt een man in gewone kleeding binnen; geheel op 
den voorgrond eene duif, terwijl op de zijde van de tafel eene slang afge- 
beeld is. 

Daarboven twee kleine vooi'steilingen naast elkaar ; links een park, waar 
twee tuinlieden werkzaam zijn; rechts een koopman op zijn kantoor. 
Onder de hoofdvoorstelling: eene hazenjacht. 

2697 7. pag. 66. — De maaltijd der armen en kreupelen, die van alle zijden 
aankomen. 

2698 8. pag. 74. — Een man knielt naar links gewend vóór den geopenden 
Bijbel, waarbij zich een doodshoofd, eene duif en eene slang vertoonen. 



en wijst met een gebaar de Wereld terug. Een achter hem staande engel 
belet den Satan te naderen. 

Van deze prent bestaat eene copie van de tegenzijde door Warnar van 
Horstink. 

2699 g. pag. 96, — Een man staat in bewondering;- vóór een uitgebreid 
landschap, waarin zich op den tweeden grond rumderen en eene kudde 
schapen vertoonen. 

2700 10. pag. 202 (drukfout voor 102). — Twee personen in een tuin be- 
schouwen aandachtig de bloemen. 

2701 II. pag. 112. — In een binnenhuis staat een man en wijst naar de 
hangklok. Door de geopende deur ziet men eene kerk, waarheen een be- 
grafenisstoet trekt. 

2702 72. pag. 132, — Twee personen aan het strand beschouwen een kompas. 

Latere drukken zijn van 1723 en 1733 bij Jacobus Verheyde op de hoek 
van de Molsteeg en van 1738 en 1740 bij Jacob ter Beek bezijden de 
Beurs in de Gekroonde Bijbel, alle te Amsterdam. 

In de drie eerste uitgaven is op den titel geen vignet gebruikt; in de 
beide laatste komt wederom het vignet voor, da t in 1688 had gediend 
voor: D. R. Kamphuyzen, Stichtelyke Rynien. (N°. 9)56). 

De drukfout bij N°. 2700 komt nog voor in de uitgave van 1723, doch 
is daarna hersteld. 

Enkele malen komt dit boek afzonderlijk voor, doch meestal te zamen 
met: P. Huygen, De Beginselen van Gods Koninkryk in den Mensch. (Zie 
Boek N°. 165). 

353 

Jeremias Taylor, Historie van 't Leven en de Doot van 
onsen Saligmaker Jesus Christus .... Uit den Sevenden 
Engelschen Druk vertaald .... t' Utrecht, By Wilhelm 
Broedelet, Boekverkoper op den Dam. M.D.CC. 3 deelen, 
I band. folio. 

Bevat 14 prenten door Jan Luyken en i prent door Casper Luyken. 

H. 60 -64, ö. 138 mm.: N°. 2703, 2706, 27'07. 

H. 239, B. 136 mm.: N°. 2702^?. 

H. 123—124, B. 173—175 mm.: N°. 2708, 2709, 2711— 2714. 

H. 257—262, B. 173— 181 mm.: N"^. 2704, 2705, 2710, 2715, 2716. 

Beteekend o. r. o. : 
Jan Liiyken Inven. et Fecit: N°. 2704, 2705. 2709 — -2712. 



J. Luyke?i Inv. et Fecit: N°. 2715. 

/. Z. Inven et Fecit: N°. 2714. 

y. Luyken fe.: N°. 2703. 

/. Luyken: N°. 2707. 

/. L.: N°. 2706. 

Caspar Luyken Fecit: N°. 2716. 



502 



Deel I. 

27020 /. i, 1. b. : Fag. i I: Deel. — Kaart van Palestina. — i. r. o.: Vignet, 

voorstellende Christus, gezeten op een rotsblok en omgeven door zijne 
hoorders. Het blok heeft op de voorzijde: Loca Terrae Sanctae quorum 
fit nientio in Eiiangeliis. 

2JO^ 2. Vignet boven pag. i. — Links de Engel, die aan de tegenover hem 
zittende Maria de aanstaande Geboorte van Jezus verkondigt. 

2704 j. h. r. b.: Fo/: ig. I. Deel. — De Aanbidding der Herders, die 
links door een boog binnentreden. 

2705 4. b. r. b. : Fol: lOQ. I. Deel. — De Kindermoord te Bethlehem. Op 
den voorgrond de wanhopige verdediging der moeders; op den achter- 
grond de stad, waar de soldaten de huizen binnendringen of op straat het 
bloedbad voortzetten. 

Deel II. 

2706 5. Vignet boven pag. i. — De Bruiloft te Kana. Rechts zit Maria; in 
het midden Jezus, die zijne bevelen geeft aan de dienaars, die links bij de 
watervaten staan. 

Deel III. 

2707 b. Vignet boven pag. t. — Jezus predikt staande in het schip. Deze 
groep links, terwijl rechts een aaneengesloten kring aandachtige hoorders 
staat en zit. 

2708 7. b. r. b.: Fol: 4. III. Deel. — Jezus met zijne discipelen van rechts 
komende spreekt den Unks liggenden lijder aan in de galerij rondom het 
Badwater Siloam. 

2709 8. Op dezelfde koperplaat als N°. 2708. — b. r. b.: Fol: 7. III. Deel. 
Jezus aan den maaltijd van Simon den Farizeër. Deze zit rechts, links 
staat de vrouw aan de voeten van Jezus. 

2710 9. b. r. b.: Fol: 53. III. Deel. — Jezus spijzigt de schare. Op een heuvel- 
achtig terrein zit Jezus rechts op den tweeden grond, terwijl de discipelen 
de wonderbare spijze uitreiken aan de aan alle zijden in afdeelingen neer- 
gezeten hoorders. 

27 11 10. b. r. b.: Fol: loj. III. Deel. — Jezus gevangengenomen. De bende 
komt van links; de discipelen vluchten rechts. 

2712 //. Op dezelfde koperplaat als N°. 271 1. — b. r. b. : Fol: 172. III. Deel. 
Petrus verloochent den Heer. Links op den voorgrond de groep rondom 
het vuur; Jezus in het midden op den tweeden grond, omziende naar den 
ontrouwen discipel; daarachter de Joodsche Raad. 

2713 12. b. r. b.: Fol. iio. III. Deel. — Geeseling van Jezus door twee 
beulen. Jezus naar links gekeerd ; links op den achtergrond een open boog. 

2714 13. Op dezelfde koperplaat als N°. 2713. — Rechts op den tweeden 
grond op een podium Jezus staande naast Pilatus, die zich de handen 
wascht. Aan den voet de schreeuwende volksmenigte tot op den voor- 
grond links. 



1700 



503 



2715 ^4- b. r. b. : Fol: 112. III. Deel. — De Kruisiging. Rechts op den 
tweeden grond de drie kruisen op Golgotha; op den voorgrond eene groep 
van den heuvel afdalende en weeklagende Israëlieten ; links op den achter- 
grond de stad Jerusalem. 

*27l6 /ƒ. b. r. b. : Fol: 214. III. Deel. — De Opstanding. Links zit de Engel 
naast het graf, waaruit Jezus opstijgt; rechts op den voorgrond de neder- 
gevallen krijgsknechten; verder achterwaarts de drie vrouwen, 
o, 1. o. : J. L. Inven. 

Naar de teekening van Jan Luyken gegraveerd is de Titelprent van 
dit werk, voorstellende Jezus als Overwinnaar der Wereld, door engelen 
omgeven ; achter hem links Mozes, rechts Johannes de Dooper. Op den 
voorgrond houden de vier Evangelisten eene rol vast, waarop: Het Leven 
vanden Saligmaker Jesus Christus door J. Taylor. — i. d. m. : /' Utrecht By 
Wilhelm Broedelet Boekvercoper. M.D.C.C. 

Het voetstuk, waarop zij staan, heeft links: /. Ltiycken Inven, rechts: 
/. Mulder Fecit. 

In: F. Halma, Heilige Feestgezangen en de Zegepraal des Geloof s. Leeu- 
warden by Frangois Halma. z. j. 4° komen voor verkleinde copiën naar 
sommige dezer prenten. — H. 160 — 165, B. 113 — 125 mm. 

7. b. r. b. : Pag. i. — i, d. m. : De Heilant geboren Matth. I. en II en 
Luc. II. — Copie van dezelfde zijde naar N°. 2704. 

2. i. r. b. : Pag. 22. — i. d. m. : Herodes Kindermoort. Matth. II. 16 — 18. 
Copie van dezelfde zijde naar N°, 2705. 

j. i. r. b. : Pag. gó. — i. d. m. : De Heilandt gevangen. Matth. XXVI, 4g. 
Joh. XVIII. j — 8. — Copie van de tegenzijde naar N°. 2711. 

4. b. r. b. : Pag. 100. — i. d. m. : De Heilant door Petrus verloochent. 
Matth XXVI. 6g—7S enz. — Copie van de tegenzijde naar N°. 2712. 

j-. i. r. b.: Pag. 125. — i. d. m.\ De Heilant gegeesselt. Matth XXVII. 2Ö. 
Copie van dezelfde zijde naar N°. 2713. 

6. i. r. b. : Pag. 140. — i. d. m. : Pilatus wascht zyne handen ten bewyze 
van lezus onschuldt. Matth XXVII. 24. — Copie van de tegenzijde naar 
N°. 2714. 

7. b. r. b.: Pag. 154. — i. d, m.: De Heilant gekruist. Matth. XXVII. 
Copie van de tegenzijde naar N°. 2715. 

8. b. r. b.: Pag. 2og. — i. d. m.: De Heilant verrezen. Matth. XXVIII. 
Copie van de tegenzijde naar N°. 2716. 

De ordonnantie bij N°. 3—6 is eenigszins gewijzigd en de achtergronden 
veranderd ten gevolge van de andere verhouding van hoogte en breedte 
op deze copiën. 

Staat. 

Dezelfde copiën zijn wederom gebruikt in den 2^^^ druk van datzelfde 
boek, in 1718, doch met veranderde pagineering. 

33 



1700 



504 



Copie N°, I heeft b. r. b. : Pag. i. 

Copie N°. 2 heeft i. r. b.: Pag. 20. 

Copie N°. 3 heeft i. r. b. : Pag. 86. 

Copie N°. 4 heeft b. r. b. : Pag. 88. 

Copie N°. 5 heeft i. r. b. : Pag. iii. 

Copie N°. 6 heeft i. r. b. : Pag. 124. 

Copie N°. 7 heeft b. r. b.: Pag. 1^6. 

Copie N°. 8 heeft b. r. b.: Pag 186. 

354 

Johannes Jacobus Wissenbachiiis, Disputationes ad Instituta 
Imperialia .... Franekerae, Ex Typographia Jacobi Horrei, 
MDCC. 4°. 

Titelprent. 

2^^ Staat van N°. 1102, 

355 

Mayse Morgenstond. 

7 Afzonderhjk uitgegeven prent, volgens de bewerking ongeveer T700 
vervaardigd. 

Rechts op den voorgrond staat een man vóór zijne huisdeur en be- 
schouwt het landschap, dat door een kronkelend water wordt doorsneden ; 
aan de overzijde daarvan ziet men eene rij huizen en het bouwen van 
eene nieuwe woning. Op den voorgrond links schapen en bijenkorven, 
daarachter het bewerken van den grond en het melken der koeien, nog 
verder het maaien en ploegen. Alles verlicht door de stralen der op- 
gaande zon op den achtergrond links. 

O. r. O. : J. Luijken. 

Onder de prent: Mayse Morgenstond, en daaronder in 4 kolommen 
drie gedichten van J. D. Dekker, D. R. Kamphuysen, en G. Brand. Onder- 
aan : Te Amsteldam, by Kornelis de Veer, Boekverkooper in de Beursstraat, 
by den Dam. — H. 256, met het onderschrift 586, B. 352 mm. 

In: De Leermeester der Zeden, f Amsterdam, By Jacob van Royeti, derde 
druk z. j. komt eene verkleinde copie van dezelfde zijde door G. Schouten 
voor. — H. 121, B. 193 mm. 

In den 4«i«" druk bij G. Bos komt deze copie weder voor met bijvoeging 
van 99 boven in de linker marge. 

In den 5'^^" druk, bij Gerrit Bos en Cornelis de Wit 1750, en in den 
6den druk, bij Tjeert Bliek 1781, is laatstgenoemde pagineering veranderd in 
log. In den S'i*^" druk is de prent een weinig opgesneden, in den 6^«n 
sterker. 

Nog bestaat er eene verkleinde copie van de tegenzijde, vermoedelijk 
bestemd voor een mij niet bekend boek. — H. 169, B. 254 mm. 



I yoo 



505 



In: yan van Westerhoven, Den Schepper ver heer lykt in de Schepselen .\ . . 
Te Amsteldam By Kornelis vander Sys, Boekverkooper in de Beursstraat, 
in de drie Raapen 171S 8°, vertoont de titelprent, die door P. Sluyter ver- 
vaardigd is, eene verkleinde copie van de tegenzijde naar het middelste 
gedeelte van den Mayse Morgenstond, omgeven door verschillende kleine 
medaillons. — De geheele prent H. 133, B. 85 mm. 



De Vier Werelddeelen. 

Serie van vier afzonderlijk uitgegeven kaarten, elk voorstellende een 
werelddeel. Elke kaart bestaat uit vier bladen en is voorzien van i of 
2 vignetten door Jan of Casper Luyken. Alle hebben i, d. b. m., behalve 
den naam van het werelddeel, dressée sur les N: Observations, faites en 
toutes les Parties de la Terre rectifiée par M'\f de V Academie Royale des 
Sciences Ss^c. — H. 1065 — 1175, B. 1283 — 1305 mm. 

De oudste bekende druk draagt het adres van J. Covens & C. Mortier, 
doch daar de behandeling der gravure heenwijst naar ongeveer 1700, is 
het hoogst waarschijnlijk, dat er nog een oudere druk bestaan heeft met 
het adres van P. Mortier, welke echter ook door den Heer J. Ph. 
Van der Keilen nimmer gezien is. 

8 /. Europa. 

Vignet i. 1. b. : De Faam, op eene rots gezeten, houdt in de rechterhand 
eene bazuin, waarop zij blaast, en in de linkerhand eene tweede. Lager 
naast den steen, links Minerva, rechts twee kinderen, die bestookt worden 
door een waterspuitend zeemonster, op welks rug een derde kind zit ; meer 
achterwaarts rechts drie mannen staande op de rots. De voorzijde van 
deze laatste heeft het opschrift: EEurope, Dressée sur les Observations de 
M>y de r Academie Royale des Sciences, &" de Sanson, Nolin, du Fer, de 
risle, et Principalement sur la Carte que Monsieur N. Witsen, Bourge- 

maisire, &'c &'C a donnée au public Par Jean Covens et Corneille 

Mortier Gcographes. a Amsterdam. Avec Privilege. 

Tweede vignet i. r. o. : Het Keizerlijk wapenschild vastgehouden door 
vier kinderen; daarachter de Paus en links van dezen een Koning, een 
Hertog en de Doge. Naast het wapenschild zit links eene vrouw, op 
wier schoot verschillende kronen en schepters liggen, terwijl aan hare 
voeten een leeuw met den pijlbundel en een engeltje zich bevinden; rechts 
staat de Keizer en een Keurvorst. Achter deze groep op eene verheven- 
heid staat eene vrouw met eene stedekroon op het hoofd, sprekende tot 
de naast haar zittende Ceres ; achter deze links een Riviergod en Mercurius, 
rechts een Zeegod, met eene scheepskroon gesierd. Onder de hoofdgroep: 
VEurope. a Amsterdam par Jean Covens et Corneille Mortier Avec Privilege. 

In de Nieuwe Atlas, iiihoudende de vier Gedeelten der Wereld ... . Am- 
sterdam, by Johannes Covens en Corn\ Mortier, ongeveer 1740, groot folio, 




1700 



5o6 



komt op de kaart : Germaniae V Empire d'Allemagne, een vignet voor i. 1. o., 
dat gevormd is uit copiën van dezelfde zijde van verschillende gedeelten 
van het laatst beschreven vignet. Op een steen bevinden zich de Vrouw 
met de Stedekroon, Ceres, Mercurius en de Riviergod; naast den steen 
links de Zeegod, rechts de Keizer en de Keurvorst. 

2719 2. Azië. 

Vignet i. 1. b. : Op den voorgrond zit links een Turk, rechts een Javaan; 
daarachter bij een palmboom twee Indiërs, een Chinees, een Japanees, 
een Pers en een Kalmuk. Op den achtergrond rechts een Indisch vorst 
op een olifant, met zijn gevolg. Opschrift onder die groep: LAsie; verder 
evenals op N°. 2718. 

i. r. o. van de geheele kaart is een klein afzonderlijk kaartje aangebracht. 

Staat. 

Bovenbedoeld klein kaartje weggeslepen. 

*2720 j. Afrika. 

Vignet i. r. b. : Een steen, waarbovenop eene sfinx, een wierookvat, een 
drietal bustes enz., beneden een krokodil; links een gevleugelde draak, 
die een man ter aarde geworpen heeft en aangevallen wordt door een 
jager te paard; rechts een Indiaan met pijl en boog gewapend. Opschrift 
op den steen: BAfrique; verder gelijk op N°. 2718, doch zonder ver- 
melding van N. Witsen. 

Tweede vignet i. 1. o. : Op een platten steen, welke het opschrift: Afriqtie, 
draagt, zitten rechts twee Kaffers, links een Ethiopiër en een geketende 
Europeaan; naast deze een Riviergod. Op den steen staan links twee Turken, 
waarvan de één naast zich een tammen leeuw heeft en achter zich een 
slaaf met een zonnescherm, en aan wie een Indiaan een gedooden struis- 
vogel en andere dieren aanbiedt. 

Meer achterwaarts links eene Turksche vrouw op een olifant en in het 
midden eene karavaan met dromedarissen; op den achtergrond rechts 
eene baai met omliggende bergen. 

*272i 4. Amerika. 

Vignet i. 1. b. : Een aantal kinderen, versierd met vederen en voor het 
meerendeel voorzien van kleine vleugels, zweven rondom een velum met 
het opschrift: L'Amerique; verder zooals op N°. 2720, doch thans ook 
met weglating van de namen der Fransche geleerden. 

2^= Staat. 

Onder het adres is op het velum bijgevoegd het jaartal: /75Ó. 

Tweede vignet i. 1. o. : Op een platten steen, welke het opschrift draagt : 
V Amerique, zit op den voorgrond links een Indiaan, wiens haarband met 
ééne, zeer hooge veer versierd is; rechts staat een tweede, met pijl en boog 
gewapende. Indiaan met twee volgelingen. Op den steen zijn drie Europe- 
anen in onderhandeling met drie Indianen over verschillende vóór hen 
uitgestalde producten. Op den tweeden grond links ziet men eene der- 
gelijke onderhandeling en verder naar achteren eene vergadering van op 
den grond gezeten Indianen. 



507 



iste Staat. 

Boven de laatstbeschreven groep en links boven den hoogen berg op 
den achtergrond, zeer dicht bij de linker randlijn der kaart, staat: Terre 
de Diemen en rechts boven den Indiaan met ééne veer: Nouvelle Zeelande. 

Staat. 

Deze beide opschriften uitgeslepen en de woorden Nouvelle Zeelande 
aangebracht daar, waar vroeger het andere opschrift stond. 

Het vignet i. r. b. is niet door Luyken. 

357 

Volksfeest. Het Mastklimmen. 

*2722 Prent volgens de behandeling ongeveer 1700 vervaardigd door Casper 
Luyken. De vermelding i. 1. b. : N. 5 geeft aanleiding tot de onderstelling 
dat deze prent behoort tot eene serie, waarvan echter de andere prenten 
mij niet bekend zijn. 

Een hooge mast, aan welken bovenaan verschillende kleederen als prijzen 
zijn bevestigd, wordt door een man beklommen, terwijl aan den voet het 
plein geheel bezet is met eene talrijke, toekijkende menigte. De achter- 
grond van het plein wordt gevormd door vier huizen; de ramen der 
bovenverdieping van drie daarvan zijn met toeschouwers bezet. Vóór het 
tweede huis van rechts af is eene versiering aangebracht van twee obe- 
lisken met festons van groen en daarnaast twee groote beelden, Apollo 
links, Diana rechts. 

De bouworde der huizen geeft aanleiding te denken aan eene Noord- 
duitsche stad. — H. 290, B. 175 mm. 

358 

Audiëntie van Franciscus Xaverius bij den Keizer van 
Japan. 

*2723 Afzonderlijk uitgegeven prent volgens de behandeling ongeveer 1700 
vervaardigd. 

Rechts zit de Keizer op zijn troon; op den voorgrond staan drie hove- 
lingen ; naast hen knielt een vierde op den grond en meet met een passer 
iets af op een vóór hem liggend papier. Links staat Franciscus Xaverius, 
met de rechterhand naar boven wijzende, den Keizer toe te spreken; bij 
hem staan een jonge Chinees, die een crucifix en een bijbel draagt, een 
jonge man met eene aardglobe, die als geschenk voor den Keizer bestemd 
schijnt, en een jong geestelijke, die eene kaart ontrolt en vertoont. Links 
op den achtergrond vallen van aldaar staande afgoden de hoofden en 
armen af, tot groote verbazing der omstanders. 

i. h. m. op den grond : C. Luyken inv et f. — H. 445, B. 635 mm. 

Van deze prent kent de Heer J. Ph. van der Keilen slechts één exem- 
plaar, nl. dat in het Prentenkabinet te Dresden. 



i 



1700 



5o8 



359 

Etiquette of liasblad. 

*2724 Volgens de behandeling ongeveer 1700 door Casper Luyken vervaardigd. 

Links op den voorgrond een met het boveneind naar rechts gewend, 
ovaal wapenschild, beladen met een kruis en waarboven men eene hertogs- 
kroon ziet; verder omgeven door eene menigte figuren. — H. 238, B. 168 mm. 

Van deze prent kent de Heer J. Ph. van der Keilen slechts één exem- 
plaar, nl. dat in het Prentenkabinet te Dresden, waar zij, toen hij zich 
aldaar bevond, geplaatst was onder het werk van J. Wandelaar. 

360 

De Twaalf Maanden. 

Serie van 12 prenten, elk voorstellende eene maand, volgens de be- 
handeling ongeveer 1700 door Casper Luyken vervaardigd. Onder de 
prent is de naam der maand en een vierregelig gedicht in de Duitsche 
taal gegraveerd. — H. 246 (de geheele plaat 312), B. 177 mm. 

*2725 7. i. d. m.: lanuarius. — Gedicht: Die Welt geflügelt fort. — Van 

links komen een heer en eene dame op schaatsen, de heer voorzien van 
eene handmof, de dame van een masker, dat zij even van het gelaat af- 
neemt; naast hen een kleine hond. Op den tweeden grond rechts een 
heer en eene dame in eene arreslede op het ijs. Links in de lucht het 
teeken van den Waterman. 

O. r. O. : C. Luijken inv. et f. — Onder het gedicht : C. Weigel exc. 

^2726 2. i. d. m. : Februarius. — Gedicht: Ich bin spielt. — Een dansende 

man naar rechts gekeerd, voor den vastenavond gekleed in een gewaad, 
dat versierd is met afbeeldingen van brillen, uilen en roosters, en verder 
voorzien van een rommelpot, eene varkensblaas en een rooster. Op den 
tweeden grond links twee mannen, als Polichinel verkleed, die door een 
drietal kinderen worden bespot; rechts eene kroeg, waar drie mannen vóór 
de deur in gesprek zijn. Links in de lucht het teeken van de Visschen. 

^2727 3. i. d. m. : Marfius. — Gedicht: Der Widder geniesz? — Aan het 

strand staat een visscher naast een aantal gevangen zeedieren; links op 
den tweeden grond een visscher met gevulden mand op den rug; rechts 
op den achtergrond het ophalen van een net en verder achterwaarts een 
vuurtoren. Rechts in de lucht het teeken van den Ram. 

*2728 4. i. d. m. : Aprilis. — Gedicht: Wie lieblich sind. — Straat bij 

maneschijn, waar een sierlijk gekleed jongman de gitaar bespeelt op de 
stoep van een huis, waar boven links een luik half geopend wordt door 
een meisje in nachtgewaad en met eene kaars in de hand. Op den tweeden 
grond rechts eene karos en daarnaast een bediende met eene lantaarn. 

*2729 3. i. d. m.: Maius. — Gedicht: Jezt kronen kan. — In een tuin 

staat de jonge tuinknecht, met den hoed in de eene hand en eene hark 



lyoo 



509 



in de andere, naast eene oudere, sierlijk gekleede dame, die hem een 
bloemkrans op het hoofd drukt en onder de kin streelt ; daarnaast links 
een pauw, rechts hoenders. Op den achtergrond het deftige heerenhuis 
met een plein, waar de eigenaar in eene kamerjapon rondwandelt. 

730 6. i. d. m.: lunius. — Gedicht: Die Sonn tragt. — Jonge boerin in 

een weiland met melkemmer en koperen melkkani; naast haar twee 
schapen. Op den tweeden grond rechts een boer bezig met melken. 
Rechts in de lucht het teeken van den Kreeft. 

731 7- i- d. m. : Iidius. — Gedicht: £s brüllt Sclaverey. — Een maaier 

bezig zijne zeis aan te zetten; achter hem rechts een paard. Op den 
tweeden grond links vier mannen, bezig met maaien ten hooi opladen. In 
de lucht rechts het teeken van den Leeuw. 

732 ei*, i. d. m.: Augustus. — Gedicht: Die Sternen- Jungjer gestreckt. — 

Een naar links gekeerde landman met eene sikkel in de hand ; achter hem 
slaapt een tweede op den grond naast zijn hond. (Op den achtergrond 
rechts twee vrouwen bezig met schoovenbinden. 

733 g. i. d. m. : September. — Gedicht: Die Hof-Capelll seijn. — Een 

naar links gekeerde man staat, aandachtig luisterend, onder een boom; 
naast hem op den grond eene kruik en eene tabakspijp; achter hem de 
vogelaar en de baan. Links in de lucht het teeken va.n de Weegschaal. 

734 10. i. d. m.: October. — Gedicht: Es quillt.. .. wodlt. — In een kelder 
staat een man aandachtig den inhoud te bezien van een wijnroemer, dien 
hij in de hand houdt, terwijl hij in de andere eene kan heeft; links meer 
naar achteren twee wijnvaten en de bediende, die uiit één daarvan eene 
proef neemt. Rechts door de half geopende deur zielt men twee mannen 
bezig aan den wijnpers en daarachter in de lucht het teeken van den 
Schorpioen. 

735 II. i. d. m.: November. — Gedicht: Sind Schu.l. — Een naar links 

gekeerde jager, vergezeld van drie honden en dragende zijn jachtbuit: 
van voren verscheidene vogels, van achteren een haas. Op den achter- 
grond links eene zwijnsjacht, rechts een valkenier; boven dezen in de lucht 
het teeken van den Boogschutter. 

736 12. i. d. m.: December. — Gedicht: Am Htmel igreift. — Een slager, 

die een luid schreeuwend varken wegdraagt; links achter hem ligt nog 
zulk een dier op den grond. Daarachter een tweede slager bezig een 
geslacht varken op de leer te hangen en daarboven in de lucht het 
teeken van den Steenbok, 

Later zijn vermoedelijk naar al deze prenten verkleinde copiën gemaakt. 
In de verzameling Van Eeghen bevindt zich een blad uit een Duitschen 
kalender, die blijkens de op de achterzijde vermelde historische bizonder- 
heden na 1709 moet zijn verschenen. De voorzijde ve;rtoont de verkleinde 
copie naar N°. 2731, genomen van dezelfde zijde, doch met weglating van 
het hemelteeken. — H. 143, B. 94 mm. 



1700 



301 

De Vijf Zinnen. 

Serie van 5 prenten, elk voorstellende eene der zinnen, volgens de be- 
handeling ongeveer 1700 door Casper Luyken vervaardigd. Onder de 
prent zijn de aanduiding en een vierregelig gedicht in de Duitsche taal 
gegraveerd. — H. 245—247 (de geheele plaat 302), B. 177 — 179 mm. 

*2737 /, i. d. m.: Sehen. — Gedicht: Das Aug setzt. — Rechts zit eene 

dame vóór den op een tafel gestelden spiegel; achter haar staat een be- 
jaard man met een bril op den neus het spiegelbeeld te bekijken. Op den 
achtergrond links een tuin met fontein, waar een heer wandelt. 

Onder het gedicht : Christoph Weigel excudit. — o. 1. o. : Caspar Luijken 
invenit et fecit, 

*2738 2. i. d. m. : Hóren. — Gedicht: Vor Essens gebracht. — Een sierlijk 

gekleede heer en dame dansen op een terras op de muziek, welke op den 
tweeden grond links door twee speeUieden wordt gemaakt op eene viool 
en eene violoncel. 

Onder het gedicht : C. Weigel excudit. — o. 1. o. : C. L. iv. et f. 

*2739 3' i- d. m. : Riechen. — Gedicht: Du greifst schnupft. — Een sierlijk 

gekleede heer en dame, wandelende op een plein, worden staande gehouden 
door een Joodschen marskramer, die eene doos met snuif aanbiedt, waarvan 
de heer een weinig op de hand heeft gelegd en opsnuift. Achtergrond 
links eene brug en eene stadsbuurt, rechts een groot huis. 
Onder het gedicht : C. W. exc. — o. 1. o. : C. L. f. 

*2740 4. i. d. m. : Schmecken. — Gedicht: Lern krank. — Een man zit vóór 

een huis en drinkt gulzig uit eene groote kruik; een hond springt tegen zijne 
knieën op, terwijl een tweede onder den stoel kruipt. Links van den man 
staat een bedeljongen toe te zien; rechts een welvoorziene disch en daar- 
achter eene vrouw met een wijnglas in de hand. 

Onder het gedicht : C. Weigel exc. in Niirnberg. — o. 1. o. : C. L. iv. et f. 

*274i 5. i. d. m.: Fühkn. — Gedicht: Der Schldfer misst. — Een man met 

eene gevulde kruik in de hand wordt door zijne vrouw met stokslagen naar 
huis gejaagd. Rechts op den tweeden grond de herberg. 
Onder het gedicht : C. Weigel exc. — o. 1. o. : C. L. iv. et f. 

I 7 O I 
362 

Marquis van Astorga, Het Leven van Ferdinand Alvarez 
de Toledo, Hertog van Alba .... In 's Gravenhage, By 
Meyndert Uytwerf, en Engelbregt Boucquet, Boekver- 
kopers, 1701. 2 dln. 8°. 



I70I 511 

Hierin 12 prenten door Jan Luyken, uit: G. Leti, Het Leven van Filips II. 
lógg, wederom gebruikt, met verandering der pagineering en gedeeltelijke 
verandering der onderschriften. 

Deel I. 

/. b. r. b. : Eerste Deel Fol. 17. — i. d. m. : Huwlyk, van den Hertog van 
Alba. — N°. 2297, 2de Staat. 

2. b. r. b. : Eerste Deel Fol. j/. — i. d. m. : Belegering en Inneming van 
Tunis. — N°. 2305, Staat. 

3. b. r. b. : Eerste Deel Fol: 273. — i. d. m. : De Nieuwe Keur-vorst van 
Saxen, Geinstalleert. — N°. 231 1, 2^'^ Staat. 

4. b. r. b. : Eerste Deel Fol 300. — i. d. m. : Regensburg Geplondert. 
N°. 2302, 2de Staat. 

5. b. r. b. : Eerste Deel Fol. 3g2. — i. d. m. : Inhaling van den Hertog 
van Alba tot Napels. — N°. 2298, 2^^ Staat. 

Deel II. 

6. b. r, b. : Twede Deel Fol. 106. — i. d. m.: Batailje, tusschen de Fransche 

en Spaansche, by S\ Quintyn. — N°. 2299, 2^^ Staat. 

7. b. r. b. : Twede Deel Fol. 214. — i. d. m. : Prins Carel, tracht den 
Hertog van Alba, te doorsteken. — N°. 2304, 2^^ Staat. 

8. b. r. b.: Twede Deel Fol. 2^4. — i. d. m. : Onthalsing, van verscheyde 
Edelen, door den Hertog van Alba, tot Brussel. — N°. 2303, 2^^ Staat. 

g. b. r. b.: Tivede Deel Fol: 332. — i. d. m. : Den Briel door de Water 
£eusen, in genomen. — N°. 2307, 2^^ Staat. 

10. b. r. b. : Twede Deel Fol: 400. — i. d. m. : De Gouverneur van Haer- 
lem onthalst. — N°. 2310, 2^^ Staat. 

11. b. r. b. : Twede Deel Fol: 427. — i. d. m. : Den Hertog van Alba, 
gevangen. — N°. 2306, 2«i« Staat. 

12. b. r. b.: Twede Deel Fol: 500. — i. d. m.: Lyk staatie van den Hertog 
van Alba. — N°. 2312, 2'^^ Staat. 

Dezelfde prenten komen opgesneden, doch overigens onveranderd, voor 
in den 2<i^" druk, die in 1730 te Amsterdam bij de Janssoons van Waes- 
berge verscheen. 

In sommige exemplaren daarenboven nog een drietal andere prenten, 
oorspronkelijk evenzoo in : G. Leti, Het Leven van Filips II, gebruikt (zie 
Boek N°. 340). 

De Fontenelle, Oeuvres; Nouvelle Edition augnientée. A 
Amsterdam, Chez Pierre Mortier, Libraire sur Ie Vygen- 
Dam M.D.CCI. 3 dln. 8°. 



1701 5^2 

De verschillende werken verschenen met afzonderlijke titels, waarop het 
jaartal vermeld staat. Hierin 4 titelprenten door Casper Luyken. — H. 113 — 
122, B. 74—79 mm. 

Deel I. 

*2742 /. Titelprent. 

i. d. m.: Dialogiies des Morts. — Het bovengedeelte wordt ingenomen 
door den mythologischen Godenhemel op de wolken; bovenaan Mercurius, 
Apollo en Neptunus; lager Jupiter, Juno, Mars, Amor, Vulcanus en anderen. 
Onder deze groep een bergachtig landschap. 

Deel II. 

*2743 2. Titelprent. 

i. d. m.: Entretiens sur la Pluralité des Mondes — Tegen een achter- 
grond van boomen ziet men een grotwerk met drie bogen; onder elk 
daarvan eene fontein. Op den voorgrond links spreken een heer en eene 
dame met elkander; de eerste wijst omhoog, waar in het bovengedeelte der 
prent eene voorstelling van het zonnestelsel afgebeeld is. 

*2744 j. Titelprent. 

i. d. m. : Histoire des Orades. — Op den voorgrond links een standbeeld 
van Diana, rechts een waarzeggende priester; zij bevinden zich op eene 
hoogte, aan den voet waarvan in eerbiedige houding verscheidene per- 
sonen zich bevinden, waarvan men alleen de hoofden ziet. Verder achter- 
waarts links eene kapel, waarin een beeld en waarvóór eenige personen 
knielen ; rechts een viertal beelden op pedestal. Op den achtergrond Hnks 
een berg, bekroond met een zittend beeld onder een door kolommen 
gedragen koepeldak. 

Deel III. 

*2745 4. Titelprent. 

i. d. m. : Poesies Pastorales. — In een bosch zitten rechts eene herderin 
en een herder naast elkaar, terwijl van links drie herders naderen; verder 
achterwaarts wandelen nog twee paren hand aan hand. 

Deze prenten zijn onveranderd weder gebruikt in den druk bij denzelfden 
uitgever, die op den algemeenen titel het jaartal lyio vermeldt, terwijl op 
de afzonderlijke titels geen jaartal gesteld is. 

Van N°. 2743 bestaat eene zeer nauwkeurige copie van dezelfde zijde 
in : De Fontenelle, Reden- Voeringe Over verscheidene Waerelden In V Geheel- 
Al . . . . Vertaalt door A. B. Tot Amsterdam, By Nicolaas ten Hoorn, Boek- 
verkooper over '/ Oude Heeren Logement. I'J02. 8°. Deze copie heeft i. d.m.: 
Reden-voeringe over verscheidene Waerelden, en daaronder, door eene rand- 
lijn daarvan afgescheiden : Tot Amsterdam by Nicolaas ten Hoorn. Boek- 
verkoper 1^02. Op het origineel ziet men de waterstralen van boven ver- 
licht ook binnen het rotswerk, en zijn zoowel het gelaat der dame als de 
vijf vingers van de omhoog geheven linkerhand van den heer goed afge- 
werkt; op de copie zijn die stralen binnen het rotswerk geheel zwart, en 



513 



is van het gelaat slechts eene lichte plek door eene lijn omgeven te zien, en 
van de hand slechts twee vingers. 

In: De Fontenelle, Oeuvres Diverses A Amsterdam, Aiix dipens 

d'Eiienne Roger M.DCC.XVI. 3 dln. 8°, komen zeer vrije navolgingen 
der titelprenten voor, zonder onderschrift. 

Aantekeninge, Van eenige merkwaardige Voorvallen, In 
het Leeven, Van de Kluyzenaar Joannes Genuwit. t' Am- 
sterdam, By Barend Visscher, Boekverkooper in de Dirk 
van Hassel-steeg. 1701. 8°. 

2746 Titelprent door Jan Luyken. 

Een man in een lang gewaad knielt, naar links gekeerd, aan den voet 
van een berg. Op dezen ziet men, behalve eenig struikgewas, ter halver 
hoogte eene hut tegen den rotswand met een drietal daarbij aanwezige 
personen. Onder deze voorstelling op een rechthoekig tablet: Aanteke- 
ninge over V Leven van Johannes de Kluysenaar. — i. d. m. : f Amsterdam 
By JBarent Visscher, inde Dirk van Hasseltsteeg. — H. 139, B. 85 mm. 

Deze prent is geheel onveranderd weder gebruikt voor eene uitgave in 
plano. Boven de voorstelling staat: Het Leeven Van de Kluyzenaar Jo- 
hannes Genuwit. Aan weerszijden en eronder is afgedrukt het gedicht in 
vijf coupletten door Jan Luyken, dat de voorrede van het boek vormt. 
Daaronder: f Amsterdam, By Bar ent Visscher, Boekverkooper in de Dirk 
van Hassel-steeg. — Het geheele blad H. 505, B. 392 mm. 

Daarna komt zij na uitslijping van het adres i. d. m. weder voor op 
eene uitgave in plano, die het gedrukte adres draagt van Ludolf Renkink. 

Eindelijk ten vierde male weder in plano met het adres: fAmsteldam, 
bij M. de Bruyn, Boekverkooper in de Warmoesstraat, het zesde huis van de 
Vischsteeg, Noordzyde. Bij deze uitgave is het opschrift: Het Leven Vati 
den Khnzenaar Johannes Genuwit. 

Philippus van Limborch, Christelyke Godgeleerdheid .... 
vertaalt door C. D. — 't Amsterdam, By Barent Visscher, in 
de Dirk van Hasselts-steeg, Anno. MDCCI — III. 3 dln. 4°. 

Deel I verscheen 1701, Deel II 1702, Deel III 1703. 

2747 Titelprent door Jan Luyken. 

De Godsvrucht, voorgesteld als eene vrouw met het Alziend Oog op de 
borst, ziet omhoog naar de wolken, waar vijf cherubijntjes zich vertoonen ; zij 
vertreedt de Wereld en houdt boven het hoofd der daaraan vastgeketende, 



514 



links beneden haar zittende, Wereldliefde eene ijzeren boei. Rechts 
van den hoofdpersoon zit het Geloof met Bijbel en Kruis; tusschen hen 
staat de Liefde in een gewaad, dat met cherubijntjes versierd is, met 
eene vlam boven het hoofd en met vleugels, terwijl links meer op den 
achtergrond de Hoop met haar Anker staat. De voorzijde van den steen, 
waarop deze groep zich bevindt, heeft tot opschrift : Christelyke Godgeleerd- 
heid van Philippus van Limburg. — i. d. m. : f Amsterdam By Barent 
Visscher, in de Dirk van Hasselts steeg. — H. 169, B, 128 mm. 

Op de achterzijde van deze prent is een gedicht in twee kolommen 
afgedrukt met de verklaring der voorstelling. 

366 

(Hiob Ludolff), Allgemeine Schau-Bühne der Welt, Oder 
Beschreibung der vornehmsten Welt-Geschichte Des Sieben- 
zehenden Jahr-Hunderts, Zweyter Theil .... Franckfurt am 
Mayn, Verlegt von Johann David Zunnern. M.D.CCI. folio. 

Het geheele werk bestaat uit 4 deelen, doch alleen in Deel II komen 
prenten van de Luykens voor. 

De naam van den Schrijver wordt in Deel I en II niet op den titel, 
maar aan het einde van de Voorrede gevonden ; in Deel III en IV, die na 
zijn dood verschenen, wordt de naam ook op den titel vermeld. 

Deel I verscheen in 1699 bij denzelfden uitgever als Deel II; Deel III 
in 1713, Deel IV in 1718, beide met het adres: Verlegt von Johann David 
Zunners seel. Erben, und Johann Adam Jung. Deel III is : Gedruckt bey Anton 
Heinscheit, Deel IV: Gedruckt bey Johann Bauer?i. 

Alleen van Deel I is een 2^^^ druk van 1716. 

Later werd het werk nog aangevuld met een vijfde deel, geschreven 
door I. Georgius Pritius, hetgeen blijkt uit de Voorrede, Het adres luidt: 
Franckfurt an Mayn, Verlegt von Johann Adam Jung. Gedruckt bey 
Balthasar Diehl, im Jahr MDCCXXXI. 

Het boek bevat 7 prenten door Jan Luyken en 44 door Casper Luyken. 
Zij zijn tusschen den tekst ingedrukt en van achteren bedrukt, behalve 
N°. 2796 — 2798, die van achteren onbedrukt zijn. — Titelprent H. 330, R 
186 mm., de andere H. 114^ — 122, B. 170 — 177 mm. 

♦2748 7. Titelprent. 

Op een pedestal zit de Vrede met palmtak en hoorn des overvloeds; 
achter haar een engeltje, dat haar kroont, en de Faam. Lager links staat 
eene vrouw, waarschijnlijk voorstellende Europa, nevens haar Mercurius en 
meer achterwaarts een bisschop en twee andere personen ; rechts eene 
vrouw met boeken en meetwerktuigen, achter haar nog twee personen. 
Aan den voet van het pedestal liggen Oorlog en Geweld geketend naast 
allerlei oorlogsmateriaal. 

i. r. O. : Cas. Luycken inv et fecit. 



I70I 515 

2749 ^- P^ë- 33 — 163 1. Tilly verovert Magdeburg. Op den voorgrond 
drie soldaten met de Keizerlijke vlag. Links en rechts op den tweeden 
grond de geopende stadspoorten, waardoor de aanvallers binnendringen. 
Daarachter de brandende stad. 

*2750 j. pag. 71. — 1631. Uitbarsting van den Vesuvius. Op den voorgrond 
een naar links vluchtende ruiter. 

*275i 4- pag. 85. — 1632. Consistorie te Rome onder Paus Urbanus VIII, waar 
eene worsteling ontstaat tusschen de Kardinalen Borgius en S. Onofrio, 
die met moeite door Kardinaal Sandoval worden gescheiden. 

2752 S- P^ë- 115- — 1632- Dood van Gustaaf Adolf bij Lützen. Links op 
den voorgrond eenige ruiters, waaronder de Koning, die van achteren 
doorschoten wordt; rechts de veldslag. 

*2753 pag. 220. — 1633. Dood van de Infante Isabella te Brussel. Vóór 

het ledikant links bevinden zich twee weenende kamervrouwen en drie 
monniken, van wie de eene de stervende een crucifix voorhoudt. Op 
den voorgrond staan een edelman en een monnik, rechts meer achterwaarts 
twee edellieden. 

*2754 7. pag. 253. — 1633. Te midden van een aantal Turken knielt met 
ontbloot hoofd Emir Fehr-eddin, Vorst der Drusen, wien de Sultan 
Amurath IV zijn doodvonnis heeft doen aankondigen. 

*2755 S. pag. 283. — 1634. Wallenstein vermoord. Hij staat in nachtge- 
waad rechts bij een geopend venster en ontvangt een stoot met de helle- 
baard van den Overste Eurock, achter wien verscheidene van diens helpers 
links het vertrek binnendringen, 
i. r. o. : CL invent: et f: 

*2J$6 9. pag. 343. — 1634. Urbain Grandier te Angers levend verbrand. 
Rechts de brandstapel; links drie beulen, die hout aandragen en die het 
door hem geschreven boek, benevens tooverformulLeren van den veroor- 
deelde in de vlam werpen. 

2757 10. pag. 436. — 1635. De Heraut van Koning Lodewijk XIII leest 
op straat te Brussel de oorlogverklaring aan Spanje voor. 

*2758 //. pag. 500. — 1636. Ferdinand III tot Roomsch Koning gekroond. 
In eene kerk knielt de vorst naar links gekeerd, terwijl hem de kroon 
wordt opgezet. 

2759 12. pag. 565. — 1637. Hongersnood in Duitschland. Op den voor- 
grond rechts verslinden zes personen menschelijke lichaamsdeelen. Op den 
tweeden grond links plukken vrouwen bladeren van de boomen, wordt 
een lijk opgegraven en een man door twee anderen aangevallen. Op den 
achtergrond het afnemen van lijken van de galg. 

2760 IJ' pag. 571. — 1637. Een aantal monniken, uit Breda en Brabant 
verjaagd, begeven zich in een langen stoet van overdekte en opene wagens 
naar Antwerpen. 



1701 5i6 

2761 14. pag. 670. — 1638. De te Stockholm gevangen Generaal Arnheim 
ontvlucht met behulp van eene touwladder, terwijl aan den voet van den 
vestingmuur zijn dienaar met twee paarden hem wacht. 

2762 15. pag. 679. — 1638. Verovering van Bagdad door de Turken op 
de Perzen, waarbij 20 000 van deze laatsten gedood worden. Uitgebreid 
moordtooneel op een plein; links op den voorgrond een Turk met een 
afgehouwen hoofd in de hand. 

0. i. h. m. : CL. (dooreen). 

2763 16. pag. 738. — 1639. Mustapha, neef van Sultan Amurath IV, op 
diens bevel te Constantinopel geworgd. 

2764 //. pag. 743. — 1639. Een pacha te Aleppo, vergezeld van drie be- 
dienden, brengt een Europeeschen geneesheer in de kamer, waar zijne 
vrouw ziek te bed ligt, doch veroorlooft hem niets anders te zien dan 
de hand der lijderes. 

1. 1. o. : C. Luka in. en. f 

2765 18. pag. 761. — 1640. Keizer Ferdinand III wordt te Regensburg geluk- 
gewenscht met de geboorte van zijn zoon Leopold. 

i. 1. O. : C Luijken f 

2766 ig. pag. 792. — 1640. Oproer te Barcelona. Bestorming der gevan- 
genis rechts op den tweeden grond. 

2767 20. pag. 801. — 1640. De Spaansche Kanselier Michael de Vascon- 
cellos te Lissabon in zijn huis overvallen, uit eene kast gehaald en 
vermoord. 

i, 1. o. : CL (dooreen). 

2768 21. pag. 807. — 1640. Oproer te Londen. Links op den voorgrond 
wordt de poort der gevangenis geopend en worden de daar aanwezige 
personen bevrijd; rechts op den tweeden grond staat een geestelijke, door 
gewapende mannen omringd. 

2769 22. pag. 870. — 1641. Spaansche soldaten in de Nederlanden, die 
weigeren naar Spanje terug te gaan, worden gebonden, op karren geladen 
en weggevoerd. 

i. 1. O. : C Luyken f. 

2770 2j. pag. 872. — 1641. De Hertog de Soissons geeft eene afstraffing 
aan Seneterre, die hem een huwelijk komt voorstellen met de Weduwe 
Combalet, eene nicht van Richelieu. 

0. r. O. : C Luiken f. 

2771 24. pag. 877. — 1641. De Hertog van Lotharingen knielt vóór Lode- 
wijk XIII en biedt zijne onderwerping aan. 

2772 25. pag. 905. — 1641. De Graaf van Strafford spreekt van het schavot 
het volk toe. 

1. d. m. : C Luijken 

2773 26. pag. 944. — 1642. Strafgericht te Praag over de Keizerlijke troe- 
pen, die in den slag bij Leipzig voor de Zweden waren gevlucht. Op 



I70I 517 

een geheel met soldaten bezet plein worden rechts op den voorgrond de 
degens der officieren gebroken en de vaandels verbrand; links op den 
tweeden grond werpen de soldaten met dobbelsteenen, om, gedecimeerd, 
te worden opgehangen met de officieren, 
i. r. O. : C. Luyken f 

2774 27. pag. 962. — 1642, Tooneel op het schavot, waar Cinq-Mars reeds 
is onthoofd en De Thou gereed is den doodelijken slag te ontvangen. 

2775 28. pag. 967. — 1642. Dood van Maria de Medicis. Vóór het ledi- 
kant staat een priester in misgewaad, terwijl zich links en rechts een 
aantal geestelijken, monniken, edellieden en kamervrouwen in het vertrek 
bevinden. 

2776 2Q. pag. 973. — 1642. Opvoeding van den oudsten zoon van Koning 
Philips IV van Spanje, slechts door vrouwen omgeven. 

2777 30. pag. 997. — 1642. Wreedheden tegen de Protestanten in Ierland. 
Op den voorgrond worden verscheidene personen in stukken gehakt of 
levend gevild; op den achtergrond links worden vrouwen in de rivier 
gejaagd en rechts twee personen levend gebraden. 

2778 31- pag. 1007. — 1642. Sefi, Shah van Perzië, meenende vergiftigd te 
zijn, doet in den tuin van zijn paleis veertig van zijne vrouwen levend 
begraven. Rechts op den achtergrond het paleis. 

2779 32. pag. 1050. — 1643. Sterfbed van Lodewijk XIII. In een fraai 
behangen vertrek bevinden zich links van het ledikant op den voorgrond 
twee monniken en meer achterwaarts een zestal personen; rechts de 
Koningin met twee kleine prinsen. 

2780 33. pag. 1063. — 1643. Aanval van het volk te Madrid op het rijtuig, 
waarin verondersteld wordt, dat de Minister Olivarez zich huiswaarts begeeft. 

2781 34. pag. 1089. — 1643. In een ruim vertrek zit rechts Guei-tschun, Eerste 
Minister van den Keizer van China, aan wien op eene schaal een zijden 
snoer wordt gebracht, als een bevel, zich zelf op te hangen. — Alle per- 
sonen zijn in Turksch kostuum. 

i. 1. o. : C. Luijkcn i c f 

2782 35' pag. 1109. — 1644. Paus Innocentius X doet in eene groote zaal 
van het Vaticaan het inschrift aan den muur weder herstellen, dat Paus 
Alexander III had doen vervaardigen ter eere der Venetianen en dat door 
Paus Urbanus VIII was uitgewischt. 

i. r. O. : C Luyken 

In sommige exemplaren bevindt deze prent zich op pag. 1108, en is 
dan omgewisseld met het daar aanwezige portret van Paus Innocentius X. 

2783 3Ö. pag. 1169. — 1644. Rechts drie groote Turksche oorlogsschepen, 
die aangevallen worden door de galeien der Ridders van Malta. 

27^4 37- pag. 1175. — 1644. Zung-tschin, Keizer van China, door de re- 
bellen overwonnen, doodt zijne dochter, om haar voor gevangenneming te 



I70I 

bewaren. Door de deur links ziet men in den tuin het vervolg van dit 
drama, n.1. de Keizer, die zich zelf aan een boom heeft opgehangen. 

*2785 j8. pag. 1241. — 1645. De vrouwen te Parijs knielen op straat vóór 
Koningin Anna, om haar te smeeken de belastingen te verlagen. Achter 
de vorstin hare karos. 

*2786 jg. pag. 1249. — 1645. Nicola Montero, Prior van Zedofeita en ver- 
tegenwoordiger der Portugeesche geestelijkheid te Rome, wordt in zijne karos 
door Spanjaarden aangevallen. Zijn hofmeester wordt gedood en hijzelf 
geraakt van schrik buiten kennis. 

*2787 40. pag. 1257. — 1645. Samenkomst van de alleen met mestvorken 
gewapende boeren in Engeland, om zich tegen den Koning te verzetten. 

*2788 41. pag. 1334. — 1646. Hollanders, in Brazilië gevangengenomen door 
de Tapujo-Indianen, worden door dezen gedood, in stukken gehouwen 
en opgegeten. Op den tweeden grond rechts een hevige strijd; op den 
achtergrond links eene vloot, rechts de zeekust. 

^2789 42. pag. 1342. — 1646. In het Engelsche Hoogerhuis worden door 
een smid de rijkszegels stukgeslagen, te midden eener talrijke ver- 
gadering. Op den voorgrond rechts drie heeren in gesprek. 

*2790 43. pag. 1389. — 1647. Masaniello in eene kerk sprekende met twee 
sierlijk gekleede mannen. Links op den achtergrond ziet men door de 
portiek een straatgevecht en brandende huizen. 

*279I 44' pag. 141 5. — 1647. Prins Toralto, de aanvoerder der bevolking 
van Napels tegen de Spanjaarden, van verraad beschuldigd en door het 
volk vermoord. Op den voorgrond wordt zijn lijk over de straat gesleurd, 
terwijl daarachter op eene piek zijn hoofd en één van zijne beenen worden 
gedragen. 

*2792 45. pag. 1468. — 1647. Koning Karei I van Engeland, na door de 
Schotten te zijn uitgeleverd, wordt door de militairen medegevoerd, om in 
het leger bewaakt te worden. Achter den Koning staat de karos; op den 
achtergrond rechts een kasteel op eene hoogte. 

*2793 46. pag. 1559. — 1648. Bespreking van den vrede te Munster. Zes 
ambassadeurs rondom eene tafel gezeten, waarop eene kaars brandt; 
achter hen staan vier personen van minderen rang. 

*2794 47' pag. 1563. — 1648. Praag door de Zweden veroverd. Op den 
achtergrond rechts wordt de poort geopend op eene hoogte, waartegen de 
ruiterij van Königsmark oprent, terwijl rechts op den tweeden grond de 
musketiers de huizen beschieten. 

*2795 48' pag. 1731. — 1650. Inhuldiging van Christina, Koningin van 
Zweden. Over een groot plein beweegt zich een lange stoet ; op den voor- 
grond de Koningin in een wagen met baldakijn, door vier paarden getrokken. 

Verder zijn in dit boek nog twee prenten, van achteren onbedrukt, elke 
met twee voorstellingen boven elkaar; van deze zijn drie van de hand van 
Casper Luyken. 



5^9 



2796 49- P^S- 1528. — 1648. Afkondiging van den vrede te Osnabrück. 
Rechts op den achtergrond op een met tapijten behangen balkon wordt 
de juist afgeloopen voorlezing der overeenkomst vervangen door luid- 
ruchtige muziek van pauken en trompetten. De geheele voorgrond is 
bezet met toehoorders, links twee heeren te paard. 

i. Lb.: N". II 

2797 50. pag. 1705. — 1650. Publicatie te Neurenberg van de gesloten trac- 
taten. Rechts het Raadhuis, waar een leeuw, in twee stralen, wijn uitgiet 
over de daarheen dringende burgers; links een aantal toeschouwers. 

i. 1. b. : No III 

2798 51. pag. 1534. — 1648. Op dezelfde plaat als N°. 2797. Vergadering 
te Augsburg voor de vredesonderhandelingen. In eene groote zaal, die 
door eene deur rechts verbonden is met een tweede vertrek, bevinden 
zich een aantal heeren in gesprek, voor het meerendeel staande; achterin 
links twee vensters en een groote kachel. 

i. 1. b. : No IV 

Behalve deze prenten bevat het boek nog 7 copiën naar prenten door 
Jan Luyken. Van 6 dezer bevindt zich een afdruk van de oorspronkelijke 
prent in de verzameling Van Eeghen. Hoogst waarschijnlijk zijn de door 
Jan Luyken in Nederland vervaardigde koperplaten bij de overzending 
naar Wurzburg in het ongereede geraakt en heeft men naar een afdruk 
der origineelen in Duitschland de copiën gemaakt. 

2799 1631. Stierengevecht te Madrid, bij welke gelegenheid ten gevolge eener 
paniek een groot aantal toeschouwers werden gedood en gewond. Binnen 
een staketsel, opgericht op een door huizen omgeven plein, worden zeven 
stieren bevochten; rechts op den voorgrond staan twee edellieden te 
paard hunne beurt af te wachten, terwijl een derde den stier met eene 
lans aanvalt. 

Op pag. 59 is daarvan eene copie van de tegenzijde. Bovenbedoelde 
edellieden bevinden zich daar links met de speren in de linkerhand. 

2800 1631. Oproer te Constantinopel door de Janitzaren en Spahi's tegen den 
Groot- Vizier van Sultan Amurath IV. Hij valt in het midden ter aarde 
onder de sabelhouwen van drie aanvallers; op den voorgrond links twee 
snel loopende Janitzaren, waarvan de voorste een afgehouwen hoofd in de 
hand heeft. Rechts een groot paleis. 

Op pag. 67 is daarvan eene copie van dezelfde zijde. Op het origineel 
heeft de grootste figuur op den voorgrond links twee zeer groote vederen 
op de muts, de tweede figuur achter hem slechts eene kleine aanduiding 
van zulk een versiersel. Op de copie hebben beide ééne zeer groote veder. 

2801 1632. Het hoofd van den terechtgestelden Hertog van Montmorency te 
Toulouse aan het volk vertoond. Rechts op den tweeden grond een ge- 
bouw, voorzien van een venster met twee openingen; vóór de eene ziet 
men den rechter met de roede der Gerechtigheid, vóór de andere den 
beul, die in de rechterhand het afgehouwen hoofd vasthoudt. Op de straat 
eene talrijke, luid roepende menigte. 

34 



520 



Op pag. 137 wordt de copie van de tegenzijde gevonden. Het gebouw 
is aldaar aan de linkerzijde. 

2802 1635. Philip Christoph von Sötern, Keurvorst van Trier, in zijn paleis 
gevangengenomen. De Keurvorst zit rechts naast eene tafel, waarop een 
boek, een beker en papieren, en wordt door twee edellieden met uitge- 
trokken degen bedreigd. Achter hen het ledikant, links de geopende deur, 
met doorkijk naar een ander vertrek, waar twee mannen staan. 

Op pag. 398 is de copie van dezelfde zijde. Op het origineel houdt de 
voorste aanvaller zijn zwaard naast den knoop van het ondergewaad van 
den Keurvorst, op de copie juist op den knoop. Verder gaat het uiteinde 
van de pluim van den meest naar links geplaatsten edelman iets over 
de omlijsting van het behangsel achter het ledikant, terwijl op de copie 
die omlijsting geheel doorloopt. 

2803 1636. Eene Japansche vrouw, welke geweld was aangedaan, werpt 
zich zelve uit het raam. Rechts op den tweeden grond het huis, waar 
deze wanhoopsdaad wordt uitgevoerd; links op den voorgrond eene zit- 
tende vrouw en een staande man, en verder achterwaarts nog verscheidene 
personen, die met gebaren van ontzetting het voorval aanschouwen. 

Op pag. 534 is de copie van de tegenzijde. De omlaag springende 
vrouw aan de linkerzijde. 

2804 1649. Koning Karei I van Engeland onthoofd. Hij ligt geknield, met 
het hoofd op het blok naar links gekeerd; links vóór hem staat de beul 
met opgeheven bijl, en verderaf twee soldaten en twee toeschouwers; 
rechts achter hem de geestelijke, een soldaat en vier andere personen, 
waarvan de eene den mantel van den Koning over den arm houdt. 

Op pag. 1662 is de copie van de tegenzijde. De Koning ligt naar 
rechts gekeerd. 

Hoogstwaarschijnlijk verkeerde in hetzelfde geval als N°. 2799 — 2804, 
het origineel van de prent, voorstellende den slag bij Nordlingen, welke 
gevonden wordt op pag. 306, doch aldaar wel duidelijk naar de teekening 
van Jan Luyken is, doch niet door hem gegraveerd. Van links komt de 
aanval der Keizerlijke ruiterij, terwijl rechts op den voorgrond de Zweedsche 
ruiters vluchten, terwijl op den tweeden grond hun voetvolk nog stand houdt. 

Het origineel van deze prent heeft echter ook de Heer J. Ph. van der 
Keilen nimmer gezien. 

Sterfbed eener Catholieke vorstin. 

2805 In eene rijk versierde kamer ligt de stervende met gevouwen handen 
in een ledikant met groot baldakijn. Bij het hoofdeinde staan twee 
vrouwen en knielt een monnik; aan het voeteneind staan twee Jezuïeten, 
van wie de ééne eene brandende waskaars in de hand houdt. Achter het 
ledikant bevmden zich nog acht of negen treurende vrouwen. Op den 



I70I $21 

voorgrond links twee staande edellieden, rechts twee biddende monniken, 
op eene lage bank gezeten. 

Op het kussen van laatstgenoemde bank: / Z — H. 120, B. 175 mm. 

Van deze prent is mij slechts één afdruk bekend, nl. die in de verzame- 
ling Van Eeghen. Bij de geheel gelijke afmeting als die van: If. Ludolff, 
Allgemeine Schau- Bühne der Welt, is het niet onwaarschijnlijk, dat deze prent 
door Jan Luyken vervaardigd is voor dat boek, hetzij voor N°. 2753, de 
dood der Infante Isabella, of voor N°. 2775, de Dood van Maria de Me- 
dicis, doch dat in plaats daarvan eene nieuwe prent door Casper Luyken 
in het boek afgedrukt is. 

368 

Twee prenten door Casper Luyken, waarschijnlijk bestemd 
geweest voor de versiering van een mij niet bekend his- 
torisch werk. 

*28o6 Sterfbed van een Engelsch vorst, waarschijnlijk Karei II, bij avond- 
verlichting. Links ligt de stervende met eene groote krulpruik op het hoofd 
in het ledikant, dat met zware gordijnen behangen is; links daarvan aan 
het voeteneinde staan twee heeren en twee dames, de laatste gekapt 
è. la Fontange; vóór het bed staat eene ronde tafel, waarop een kopje, 
een bord en een lepel, en aan den voet waarvan op den grond eene 
groote klisteerspuit ligt. Rechts van het ledikant aan het hoofdeinde staat 
een Anglikaansch geestelijke met een glas op een schotel in de hand; 
verder twee heeren, waarvan de eene met het teeken van de Kousenband- 
orde op zijn mantel geborduurd, en eindelijk vier vrouwen, waarvan twee 
zich weenende naar de deur begeven, die toegang verleent tot een ander 
vertrek, waar een soldaat de wacht houdt. 

^2807 Twistgesprek. Rechts een groot en hoog ledikant, waarin een voornaam 
persoon ligt, wiens hoofd men boven de met kant omzette dekens ziet 
uitkomen, bedekt met eene slaapmuts over zijne pruik. Links vóór het ledi- 
kant zitten twee mannen op stoelen tegenover elkaar in levendige discussie ; 
de eene leunt op de verder links staande tafel, waarvan de tegenoverge- 
stelde smalle zijde wordt bezet door een heer op een stoel. Vóór de tafel 
staat een Roomsch geestelijke, dien men vanachteren ziet, te spreken, 
en tegenover hem een drietal personen, die eenige folianten nazoeken. Op 
den achtergrond ziet men nog de hoofden van een aantal toehoorders. 

De beide prenten zijn omgeven door dubbele randlijnen. — H. 117, B. 
170 mm. 

(P. H. N.), Sedige Bedenckingen, Over Het bitter Lijden 
onses Heeren en Zalighmakers Jesu Christi .... Tot 
Haerlem, Gedruckt by Claas Braaw, voor den Autheur. 
Anno 1701. 8°. 



lyoi 522 

De letters van den Schrijver bevinden zich onder de Voorrede; tusschen 
deze en Pag. i van het boek vindt men 15 pagina's met mystieke gedichten, 
en op de eerste daarvan eene prent door Jan Luyken, tusschen den tekst 
ingedrukt en van achteren bedrukt. 

2808 Links knielt een naar rechts gekeerd man, in wiens geopend hart een 
lichtstraal uit den hemel valt, terwijl hij opziet naar een op dat hart 
steunend kruisbeeld, uit welks handen twee bloedstralen op hem neder- 
vloeien. Rechts op den tweeden grond twee staande mannen, waarvan de 
een den ander op het hierboven vermelde opmerkzaam maakt. 
H. 87, B. 72 mm. 

De 2«ie druk is te Haarlem, Gedrukt by Izaak Enschedé, Boekdrukker in 
de Frankestraat, voor den Autheur. 1714., waarin de prent onveranderd 
voorkomt. 

Zij was reeds vroeger nogmaals gebruikt voor eene uitgave in plano, 
waarop de prent is omringd door verschillende der bij het boek afgedrukte 
gedichten, het laatste onderteekend: P. H. N., terwijl geheel onderaan 
staat : Te Haarlem, gedrukt by Isdak Enschede, Boekdrukker in de Franke- 
straat IJ13. — Het geheele plano-blad is H. 382, B. 274 mm. 

Voorne Caartboeck van alle de Dorpen, en Polders ge- 
legen Inden Lande van Oost, ende West Voorne, Mits- 
gaders Over Flacqueé .... 1701. folio. 

Deze atlas is zonder gedrukten titel. Bovenstaand opschrift komt voor 
op de titelprent, die door Romeyn de Hooghe is vervaardigd en met 1701 
gedateerd is. 

Hierin 32 kaarten met vignetten; op de meeste wordt het midden 
ingenomen door het wapenschild van den op de kaart voorgestelden 
polder, waaronder de naam is aangebracht. 

Alle kaarten zijn onderaan, tegen de benedenrandlijn, beteekend: 
/. Luiken Fecit cuni Aqtia Forti., en hebben volgnummers b. r. b. 

Bovenstaande beteekening, die geheel afwijkt van de gewoonte van 
Jan Luyken, is zonder twijfel door een ander op de kaart geplaatst. 
Inderdaad zijn vervaardigd door Jan Luyken 14 vignetten, door Casper 
Luyken 17 en door beide te zamen i vignet, vermoedelijk alle naar de 
teekening van eerstgenoemde. 

■*2809 /. N», I — Voorne — Vignet i. 1. b. — Links twee matrozen en een 
Zeegod; op den achtergrond zes schepen. 

*28lO 2. N". II. — Oost Voorn — Vignet i. r. b. — Links twee vrouwen en 
daarachter een herder met eene kudde schapen; rechts een zittende man, 
met een gedooden haas aan een stok over den schouder hangende, en 
naast hem twee honden. Op den voorgrond twee kinderen spelende met 
drie konijnen en twee cylindervormige, naar onderen iets dunner wordende 
voorwerpen, van boven voorzien van een platten, ronden knop en op zijde 
onderaan van eene langwerpige opening. 



lyoï 523 

De verklaring van deze eigenaardige voorwerpen wordt hoogst waar- 
schijnlijk gevonden in het handschrift van Jan Kluit, dat berust op het 
Archief te Brielle en waarvan de Heer Joh. H. Been aldaar zoo vriende- 
lijk was mij den inhoud mede te deelen. 

Te Oostvoorne heeft vroeger op een heuvel, thans nog het Reuzekasteel 
geheeten, een burg gestaan; daarbij is eene weide, de Hofwei genoemd. 
Volgens bovengenoemd handschrift lagen nog in de i8<i« eeuw op die 
weide twee zoogenaamde ijzeren spillen, «ieder lang drie voeten en zeven 
» duimen, in haar diameter dik vijff duim, en is aan ieder derzelve een 
»platte kop van twee duimen dik, die zeven duimen breed is, en dus twee 
♦duimen over de spillen heenen steekt; d'eene is zwaarder als d'ander 
-»wegende de eene 250, en d'andere omtrent 200 8." Deze voorwerpen 
werden algemeen beschouwd als de spillen der kruiwagens van de Reuzen, 
die daar vroeger zouden hebben gewoond. Jan Kluit echter noemt dit 
«beuzeltaal" en meent daarin te zien spillen behoorende bij Romeinsche 
of Middeleeuwsche Blijden of Balisten. Als bijzonderheid wordt daarbij 
nog vermeld, dat deze voorwerpen, hoewel steeds aan weer en wind bloot- 
gesteld, nimmer aan roest onderhevig waren. 

281 1 j. JV". III. — Rugge. — Vignet i. 1. o. — Links eene vrouw, die den 
inhoud van een korf met appelen overstort in eene grootere mand; 
naast haar een zittende man en een kind, dat de op den grond liggende 
vruchten bijeenverzamelt; achter hen nog een man, die een zwaren korf 
aanbrengt. Rechts een man en eene vrouw rustende naast eene korenschoof 
en maaiwerktuigen. Op den achtergrond een buitenverblijf, een man te 
paard naast een wandelaar, en runderen in de weide. 

2812 4. N", IV. — Ooster Land en Kley Burg — Vignet i. r. o. — Links 
twee arbeiders bezig met graan dorschen, waarbij een derde toeziet; daar- 
achter eene boerenwoning, vanwaar een wagen, met schoven beladen, 
nadert; geheel achteraan een haas, achtervolgd door drie honden en een 
jager met een polsstok. Rechts een man naast een paard. Op den voor- 
grond eene vrouw met eene hooivork, en een kind met twee konijnen. 

*28i 3 ^. N". V. — Roc-anje — Vignet i. 1. o. — Links twee vrouwen, aan welke 
een kind een sprinkhaan brengt; daarnaast op den grond een konijn, een 
kikvorsch, eene hagedis en eene slak. Rechts een jager met twee gedoode 
hazen en twee rustende honden. Op den achtergrond een man te paard, 
met twee windhonden op de hazenjacht. 

2814 6. N° VI, — Nieuwen Hoorn — Vignet i. 1. o. — Links eene vrouw 
naast den Hoorn des Overvloeds; achter haar een man met een korf. 
Rechts eene vrouw, eene landkaart bestudeerende ; daarachter een hooi- 
wagen en eene melkster met eene gevulde kan. 

*28i5 7. N". VII. — Nieuwe Goote — Vxgntt \. r. o. — Links eene boerin 
met juk en melkkan, naast haar eene geit; achter haar koeien in een 
weiland, van welke ééne wordt gemolken; verder een ploegende arbeider 
en eene boerenwoning. Rechts Ceres; aan hare voeten twee schoven, 
achter haar voorstelling van den graanoogst. 



I70I 524 

28 1 6 8. N'^. VIII. — Vier Polders — Vignet i. r. o. — Links eene vrouw 
naast haar melkemmer; daarachter eene koe en verderaf eene naar land 
komende visschersschuit en drie andere op het water. Rechts een maaier 
en daarachter voorstelling van den graanoogst. Op den voorgrond twee 
schapen en een zwaan. 

2817 q. N". IX. — Nieuw Helle Voet — Vignet i. 1. b. — Rechts op den 
achtergrond de Graanoogst. Op den voorgrond eene staande en eene 
zittende maaister in gesprek. 

2818 10. N°. X. — '/ Weer Gors — Vignet i. r. b. — Links twee mannen 
bezig met een zeil; bij hen kanonnen, vlaggen en een rolpaard, op den 
achtergrond een zeilend oorlogschip. Rechts eene vrouw met scheepskroon, 
omgeven door attributen der Zeevaart. 

2819 II. N" XL — Naters — Vignet bovenaan over de geheele breedte. — 
Links twee mannen in gesprek; verderaf een landman bezig met melken, 
een ander met ploegen en het opstapelen van schoven. Rechts een jager 
te paard met twee bedienden te voet, de een met een vuurroer, de ander 
met een valkenrek; verderaf eene hazenjacht te paard. Op den voorgrond 
een bok, een valk en drie honden. 

2820 12. N" XII. — S^f Anna Polder — Vignet i. r. b. — Links een ruiter 
in gesprek met een jager te voet, die vergezeld is van twee honden. Rechts 
eene staande vrouw met eene platte mand vol appelen, een zittende man 
en twee konijnen. 

2821 7j. N°, XIII. — Quacq — Vignet i. r. b. — Links een staande man 
met een zak zaaikoren over den schouder, en een zittende man, die graan 
strooit voor kippen en eenden; daarachter een ploegende landman. Rechts 
een man, die de kroon boven het wapenschild vasthoudt; naast hem twee 
honden en gedood wild. 

2822 14. N". XIV. — Streuyt — Vignet bovenaan over de geheele breedte. 
Neptunus op zijn schelpwagen, omgeven door zijn gevolg; op den achter- 
grond links drie, rechts twee zeilende schepen. 

2823 15. N° XV. — Ouden Hoorn — Vignet b. i. h. m. — Links een arca- 
dische landman met hooivork en dorschvlegel ; verderaf koeien en 
melkende landlieden. Rechts Ceres, met twee kinderen en een schaap; 
verder een ruiter in gesprek met een landbouwer; nog verder voorstelling 
van den hooioogst. 

2824 lö. N° XVI. — Swarte Waal — Vignet i. r. b. — Aan weerszijden 
een visscher; de linksche met een schepnet, de rechtsche met een groot net 
naast zich en een visch in de linkerhand. Meer achterwaarts links het 
uitoefenen van het visschersbedrijf; rechts eene aan wal liggende schuit, 
waarin een man, die het zeil ophijscht. 

2825 17. No. XVII. — Heenvliet — Vignet i. 1. b. — Op den voorgrond drie 
rustende mannen in gesprek; de eene voorzien van een vuurroer, de 
andere van eene sikkel en eene korenschoof; naast hen twee honden. Op 
den achtergrond links melksters, rechts twee ruiters vergezeld van een jager 
met een valkenrek en twee honden; verderaf eene hazenjacht te paard. 



525 



2826 i8. N". A. — West Voorn — Vignet i. 1. o. ~ Twee zeegoden; de eene 
links met eene roeispaan in de hand, is vergezeld van een grooten visch; 
de andere zit rechts met een drietand, achter hem eenige Tritons. 

2827 ig. N". £. — Goedereede — Vignet b. i. h. m. — Links eene vrouw, 
wijzende naar een uitgestrekt veld, dat omgespit wordt. Rechts eene herderin 
met twee schapen; op den achtergrond eene kudde, die in de kooi wordt 
gedreven. 

2828 20. N°. C. — T Oude Dorp — Vignet i. 1. o. — Links een valkenier met 
zijn valkenrek en twee honden; daarachter eene hazenjacht te paard. 
Rechts twee landbouwers in gesprek en wijzende naar het planten van 
vlas op den achtergrond. 

2829 21. N". D. — Het Oude Nieuwe Land — Vignet i. I. b. — Links twee 
vrouwen met verschillende werktuigen voor de vlasbereiding; achter haar 
eene vrouw, die het vlas aanbrengt; verderaf een baggeraar. Rechts een 
valkenier met twee honden ; verderaf twee zeilende schepen. 

2830 22. N". E. — Den Ovden Oost Dyck — , Vignet i. r. o. — Links een 
rustende jager met drie honden; daarachter voorstelling van den graan- 
oogst, en eene kerk. Rechts een staande jager, met een haas aan een stok. 

283 I 2j. N". F. — V West Nieuwelant — Vignet i. 1. b. — Links twee land- 
lieden met sikkel en dorschvlegel, en twee korenschoven. Rechts een 
jager met zijn hond. Op den achtergrond eene hazenjacht. 

2832 24. N", I — Voorne. (inden Lande van Over Flacquee.) — Vignet i. r. o. 
— Een herder en een landbouwer, naast hen eene geit en twee schapen ; op 
den achtergrond het omspitten van een veld, en eene boerenwoning. 

2833 25. N°, 2. — Dirckx Lant — Vignet i. 1. b. — Lmks twee herders; 
daarachter drie bijenkorven, waarnaast de bijenhouder staat met een doek 
vóór het gelaat, en op een bekken slaande. (Zie N°. 2213). Rechts een 
herder met eene groote kudde schapen. Op den voorgrond eene korenschoof. 

2834 2Ö. N°, j. — De Oude Tonge. — Vignet i. 1. o, — Twee engelen als 
schildhouders; rechts op den achtergrond twee mannen in gesprek bij 
eenige balen. 

2835 27. N°. 4. — De Nieuwe Tonge. — Twee vignetten: i. r. o. het wapen- 
schild met twee engelen als schildhouders ; en o. i. h. m. voorstelling van 
het behandelen van het vlas. 

2836 28. N 5. — Grys Oort. — Vignet i. 1. b. — Twee engelen als schild- 
houders; op den achtergrond links het behandelen van het vlas, rechts 
het planten ervan. 

2837 2g. N", 6. — Out en Nieuw Herckingen. — Vignet boven over de ge- 
heele breedte. — Op den achtergrond links het ploegen der akkers ; rechts 
een zaaier, drie runderen met hun geleider en eene boerenwoning. Op 
den voorgrond twee konijnen. 

Het wapenschild en de ploegende landman links daarvan zijn door 
Casper, het overige is door Jan Luyken. 



526 



2838 jo. N", 7. — Melis Sant. — Vignet o. i. h. m. — Links een zittende 
landbouwer met eene hooivork; achter hem wordt de akker beploegd 
en weder met eene rol gelijk gemaakt. Rechts een rustende herder met 
twee schapen; achter hem eene spinnende vrouw en geheel op den 
achtergrond een herder bij zijne kudde schapen. 

2839 Ji. N". 8. — Rocxsennisse. — Vignet r. i. h. m. — Links eene vrouw 
met eene korenschoof; daarachter de graanoogst. Rechts eene vrouw zit- 
tende bij eenige zakken met graan. 

2840 J2. N". g. — Onwaart en Aerts Dyck Wal. — Vignet i. r. b. — Links 
twee rustende herders; achter hen hunne talrijke kudde schapen. Rechts 
een rustende landman met een hond; daarachter het beploegen van 
den akker. 

In: K. van Alkemade en J/f P. van der Schelling, Beschryving vande 
Stad Briele, den Lande van Voorn I72g, folio, zijn geheel onveranderd 
wederom gebruikt in Deel I: 

N°. 2809 op pag. 5. 

N°. 2832 op pag. 13. 

N°" 2826 op pag. 167. 

Portret van Davicl Theophilus Reyherus. 

^2841 Borstbeeld in ovaal, naar links gewend, met eene krulpruik op het 
hoofd en een witten doek om den hals geknoopt. Op eene lijst rondom 
het portret: David Theophilvs Reyhervs. Chirvrg. Norib. Celeberr. Aetatis 
svae Anno XXXXIV. A.C. CU IJ CC/. Onder het portret een vierregelig 
Duitsch gedicht door Samuel Faber, Conr. Gymn. 

i. 1. O.: Casp: Luikejis deliniavit et dedicavit — H. 260, B. 188 mm. 

Waarschijnlijk is deze prent ook door hem gegraveerd. 

Historische Denckwürdigkeiten des 1700-sten Jahrs. 

*2842 Afzonderlijk uitgegeven prent door Casper Luyken, waarop 11 voor- 
stellingen, waarvan i in het midden, door de andere omgeven; de laatst- 
genoemde hebben Latijnsche en Duitsche onderschriften en hebben i. r. o. 
een volgnummer. — Dergelijke prenten met herinneringen aan het voorge- 
vallene bestaan ook van andere jaren bij denzelfden uitgever, doch door 
anderen gegraveerd. 

In het midden links zit eene weenende vrouw bij een monument, waar- 
boven zich de tiara en eene koningskroon vertoonen en waarvan de voor- 
zijde in het Latijn den dood vermeldt van Paus Innocentius XII, op 27 
September, van Karei II Konmg van Spanje, op i November, van Sylvester 
Valieri Doge van Venetië, op 5 Juli. Rechts staan de Tijd en de Liefde 



I70I 527 

met een brandend hart aan weerszijden van een ovaal schild, op welks 
voorzijde de in 1700 voorgekomen geboorten worden vermeld, evenzoo in het 
Latijn; en wel de zonen van den Roomsch-Koning Joseph, op 29 October; 
van den Keurvorst van Beieren, op 16 Augustus; van den Hertog van 
Holstein, op 29 April; van den Hertog van Modena, op 8 September. Daar- 
boven in eene wolk Juno met haar door pauwen getrokken wagen, 
i. r. o.: Christoph VVeigel. exc. 

Boven links. — /. — Der vcrbesserte lulianische Calender wird eingeführt. 
Tien heeren rondom eene tafel zittende; op den voorgrond een tweetal 
in gesprek. 

Boven in het midden. — //. — Der kaijserliche Abgesandte halt Seinen 
prdchtigen Einzug in Constantinopel. — Een lange stoet ruiters en voet- 
gangers, allen in Turksch gewaad, beweegt zich door de straten. 

Boven rechts. — II T. — Tönningen .... vergeblich bombardiret. — Op 
den voorgrond links twee ruiters; op den tweeden grond rechts het kamp 
der Denen; op den achtergrond de vesting. 

Links. — IV. — Riga belagert. — Op den voorgrond rechts de 

Koning van Polen en drie andere ruiters, links twee personen te voet; 
tusschen hen ziet men het Poolsche leger en daarachter de stad. 

Rechts. — V. — Der Fried zwischen Dannemark und Holstein 

wird zum Schluss gebracht. — Elf heeren zittende of staande rondom 
eene tafel. 

Links. — VI. — Narva belagert. — Op den voorgrond links twee 

Kozakken te paard ; op den tweeden grond rechts het Moscovietische leger 
en daarachter de stad. 

Rechts. — VII. — Die Polnischen Magnate treffen miteinander. — 
Hevig gevecht, op den voorgrond rechts van ruiters, op den tweeden 
grond links van soldaten te voet. 

Beneden rechts. — VIII. — Pabst Clemens XI wird gekrönet. — In 
eene kapel wordt op den achtergrond den Paus, die vóór het altaar 
knielt, de tiara opgezet; rechts en links zitten verscheidene kardinalen; 
op den voorgrond links staan twee priesters met mijters op het hoofd. 

Beneden in het midden. — IX. — Narva entsezt — Rechts op 

den voorgrond de Koning van Zweden met zijne ruiters; links op den 
tweeden grond en verder achterwaarts het vluchtende leger der Moscovieten. 

Beneden links. — X. — Der Herzag von Anjou als König in Spanien 

ausgeruffen. — Op den voorgrond leest een heraut te paard de verklaring 
voor; hij wordt gevolgd door eenige ruiters en is omringd door een aantal 
toehoorders. 

De geheele prent H. 327, B. 432 mm. 

373 

Neurenberger Kleederdrachten. 

Afzonderlijk uitgegeven kostuumbladen in 8° door Casper Luyken, met 
onderschriften i. d. m. — H. 143 — 163, B. 87 — iii mm. 



528 



*2843 I' E,in Niirnbergischer Geistlicher. — Naar links gekeerd, gekleed in 
eene ruime toga, met een gepijpten halskraag en eene breede barret. Op 
den achtergrond rechts de Lorenzkirche, links eene straat. 

*2844 2. Ein Rathsherr. — Naar links gekeerd, gekleed in een met fluweel 
opgemaakt gewaad met zeer breede overslagen, een driedubbelen linnen 
kraag en den zwarten, spits toeloopenden hoed. Op den achtergrond 
groote gebouwen rondom een terras. 

*2845 3- E,in Kaufmann. — Naar links gaande, met hoed en mantel. Op den 
achtergrond de stad Nürnberg van de Noordzijde. 

^2846 ^. Ein spaziren-gehende Frau. — Naar rechts gaande, met eene kleine, 
zwart-kanten muts op en een waaier in de linkerhand. Op den achter- 
grond de stadsmuur en daarvóór boomen. 
i. r. O. : C: Luyken ad vivimi del: et f: lyoi. 

*2847 5- Nürnbergerin im Regen-Tuch. — Naar rechts gaande, schuift zij 
het om het hoofd sluitende en onder de kin bevestigde regenkleed open, 
waardoor de gewone kleeding te zien komt; in de rechterhand houdt zij 
een waaier. Op den achtergrond een stadsgezicht met den Weisse Thurm. 

*2848 6. Eine Magd die zur Hochzeit dient. — Naar links gaande, gekleed in 
eene ronde bonten muts en een driedubbelen linnen kraag ; in de linkerhand 
draagt zij eene wijnkan en over den rechterarm en schouder een kleed. Op 
den achtergrond rechts een gebouw, waarbij eene karos en twee dames staan, 
i. r. O. : C. Z. ad viv. del. 1701 

*2849 7. Der Spruch-Sprecher. — Naar links gekeerd en staande op een hoog 
terras met den mantel over den linkerschouder; zijn gewaad is geheel 
behangen met penningen en in de rechterhand houdt hij een fraai ge- 
sneden schepter. 

*2850 8. Der Pritschmeister. — Naar links gaande in een gewaad, geheel ver- 
vaardigd uit stukken van twee verschillende kleuren; hij is op de borst 
versierd met zes metalen plaques en houdt in de rechterhand een klein 
houten zwaard. Op den achtergrond links een man, die in de schaduw 
eener tent met den kruisboog naar het wit schiet. 

*285I Q. Ein Stadt-Knecht. — Naar rechts gekeerd, met een kort overkleed 
van ló'ie-eeuwschen vorm, en een degen op zijde. Op den achtergrond de 
Henkersteg te Nürnberg. 

*2852 10. Ein Gdrntner. — Naar Hnks gaande, met den hoed op het hoofd. 
Als achtergrond een uitgebreid landschap met enkele struiken en links 
twee mannen, die over eene kleine brug gaan. 

*2853 //. Ein Niirnbergischer Bauer. — Naar rechts gaande, meteen donker 
bovenkleed over een wit onderkleed, beide van denzelfden vorm. Op den 
achtergrond rechts eene boerenwoning. 




CASPER LUYKEN 1701. N" 2844. 



I70I 5^9 

854 -^2. Einc Nürnbergische Bdurinn. — Naar links gekeerd, met ronde 
bonten muts en linten om het been. Op den achtergrond links een klein 
boerenhuis. 

i. r. O. : C. L. d: et fc: 1701 — Onder het onderschrift : Chr: Weigel. exc: 

855 J^J- -Ein Jud der nach der Sijnagog gehet. — Naar rechts gekeerd; op 
de borst van het bovenkleed is eene hartvormige versiering aangebracht. 
Naast hem op den grond rechts twee groote steenen; op den achtergrond 
links eene kerk. 

856 Die Jüdin nach der Sijnagog gekend. — Naar rechts gaande; gekleed 
met een zeer breeden gepijpten kraag. Op den achtergrond een heuvelachtig 
landschap. 

Onder het onderschrift : Chr: Weigel. excudit. 

857 IS- Eine Frau im Regen- Tuch. — Naar rechts gaande, met den waaier 
in de hand en gehuld in het regenkleed, dat onder de kin is bevestigd. 
Op den achtergrond een stadsgezicht, rechts de torens der Lorenzkirche. 

i. r. o. : C. L. ad vivum del et f 

De prenten N°. 2843 — 2856 zijn later te zamen met zes andere, die niet 
door Luyken vervaardigd zijn, weder onveranderd uitgegeven onder den 
titel: Deutliche Vorstellung der Niirnbergischen Trachten in Kupfer ge- 
stochen mit feinen Farben erleuchtet und anjetzo tnit den ?iothigsten Erkld- 
rungen kiirzlich versehen. Nurnberg, bey Johann David Tyroff, Christoph 
Weigels des alteren sel. Erb. 1766. 4°, met bijgevoegden tekst door 
Prof. Will. Deze serie is bekend als: Tyroff's Trachtenbuch. 

De prenten hebben daariij naast het onderschrift een volgnummer als : 

N°. 2843 /. N°. 2850 10. 

N°. 2844 2. N°. 2851 13. 

N°. 2845 5- N°. 2852 lö. 

N°. 2846 ö. N°. 2853 17. 

N°. 2847 7. N°. 2854 18. 

N°. 2848 8. N°. 2855 19- 

N°. 2849 9' N°. 2856 20. 

Voor: P. Abraham a S Clara, Neu-eröffnete Welt-Galleria 170J, heeft 
Casper Luyken de vergroote copiën naar N°. 2853 en N°. 2854 weder 
vervaardigd. 



1702 



374 

M, J. Buxtorf, Schoole der Jooden, Begrijpende het gehele 
Joodsche Geloof .... Op Nieuws oversien .... Tot Leyden. 
By Daniël van den Dalen, En Hendrik van Damme, Boek- 
verkopers 1702. 8". 



1702 



530 



Hierin 5 prenten door Jan Luyken. — De titelprent H. 131, B. 80 mm., de 
andere met pagineering b. r. b. en beteekening: /. Z. o. r. o. — H. 131— 
133. B. 153 mm. 

2858 /. Titelprent. 

Rechts zit eene vrouw, met een palmtak in de hand en met een kind 
links naast haar; beide lezen uit eene lange, geopende rol. Links daarachter 
twee mannen, van wie één haar wijst op de Tafelen der Wet; op den 
achtergrond rechts de Tempel van Salomo. 

Onder de hoofdvoorstelling drie kleine medaillons naast elkaar met de 
afbeelding links van Abrahams Offer, in het midden van Koning David, 
rechts van Mozes bij de Wetstafelen. 

Op een velum : Buxtorf Schok der loden. — i. d. m. : Tot Leyden by 
Daniël vanden Dalen en Hendrik van Danvne 1702. 

2859 2. Pag. 240. — Ceremoniën van V leseti der 7vet. — In de Synagoge is links 
op den achtergrond de verhevenheid, waar de Rabbijn zich met eenige 
anderen bevindt en de wetsrol omhoog houdt, om die te vertoonen aan 
de talrijke toehoorders, wier hoofden voor het meerendeel met doeken 
bedekt zijn. 

2860 j. Pag. 324. — Feest houdinge der loden. — Bij lamplicht zitten rechts 
zes personen rondom eene tafel; achter hen de dienstbode, die een beker 
vult. Op den tweeden grond links treden vier vrouwen en meisjes binnen. 

2861 4. Pag. JS4- — V Loof-hutten feest der loden. ~ Tooneel op straat, waar 
een aantal loofhutten opgericht zijn. Links op den voorgrond wordt de 
laatste hand aan zulk een gebouw gelegd ; rechts op den voorgrond loopen 
vier personen met palmtakken en muziekinstrumenten; daarachter wordt 
een gastmaal gegeven in eene loofhut. 

2862 5. Pag. 460. — Ceremoniën van het tromven der loden. — De Rabbijn 
staat met het Bruidspaar onder een door vier mannen gedragen baldakijn ; 
rechts staan de verwanten en werpen graankorrels naar hen, waarbij 
geldstukjes worden gevoegd, die door de armen met grooten ijver worden 
opgeraapt. 

De druk van 1694 heeft geene prenten door Luyken. De prenten 
zijn wederom gebruikt in den 3^^" druk, te Rotterdam, By Jan Daniël 
Beman M.D.C.C.XXXL 

Aldaar is bij N°. 2858 de koperen plaat afgesneden bijna onmiddellijk 
beneden de onderrandlijn en vervalt dus het adres i. d. m., terwijl de 
pagineering der andere prenten is veranderd en geworden : 

N°. 2859 Pag. 245. N°. 2861 Pag. j66. 

N°. 2860 Pag. 334. N°. 2862 Pag. 480. 

375 

J. de Decker, Rym-Oeffeningen .... Den derden Druk. 
t'Amsterdam. By Willem de Coup, Willem Lamsvelt en 
Philip Verbeek, Boekverkoopers. 1702. 3 dln. i bd. 8°. 
Hierin 9 prenten door Jan Luyken, waaronder geene nieuwe. 



1702 



531 



Boek I. 

/. b. r. b. : pag. S9- 3''*^ Staat van N°. 627. Jezus gevangengenomen. 

2. b. r. b. : pag. 61. 3^"= Staat van N°. 628. Jezus vóór Kajafas. 

j. b. r. b.: pag. 6^. Staat van N°, 1109. Jezus geneest de kranken. 

4. pag. 65. 2'^'= Staat van N°. 11 10. De Opwekking van Lazarus. 

5. b. r. b.; pag. 67. 3<^^ Staat van N°. 625. Jezus bespot. 

6. b. r. b. : pag. 72. 3^^^ Staat van N°. 629. Jezus zijn kruis dragende. 

7. b. r. b. : pag. 86. 3^^ Staat van N°. 630. De Opstanding. 

Boek III. 

8. b. r. b.: pag. 144. Staat van N°. 1103. Jezus geboren. 

q. pag. 144. 2«ie Staat van N°. 1104. De Wijzen uit het Oosten. 

Dit werk verscheen wederom in 1726 te Amsterdam, bij Hendrik 
Stockink, De Wed. van A. van Aeltwijk, Hendrik Bosch, Willem Barents, 
David Ruarus en Adam Lobé, in 2 dln. 4°. 

Daarin komen dezelfde prenten voor, doch met veranderde pagineering. 

Deel I. 

b. r. b. : / Deel pag. 2ig. 4«ie Staat van N°. 627. 
b. r. b. : I Deel pag. 221: 4de Staat van N°. 628. 
b. r. b. : / Deel pag 225 3'ie Staat van N°. 1109. 
pag. 227. 2>^^ Staat van N°. 11 10. 
b. r. b. : /. Deel pag. 227 4de Staat van N°. 625. 
b. r. b. : / Deel pag. 234 4^^ Staat van N°. 629. 
b. r. b. : / Deel pag. 246 4^^ Staat van N°. 630. 
b. r. b.: / Deel pag 310 3'^« Staat van N°. 1103. 
pag. 310. 3'^'^ Staat van N°. 1104. 

Daniël Ie Roy, De Zeekerheid van der Vorsten Dood 

Toegepast, op de alderbeklaagelijkste Dood van Willem 

de III ... . Tot Rotterdam, by Reinier van Doesburg, 
1702. 4°. 

Vignet op den gedrukten titel. N°. 1508 ten vierden male gebruikt. 

377 

Adamus van Halen, De klagende Dogter van Juda Toe- 
gepast op de Alderbeklaaglijkste Dood van zijn Majesteid 
Willem de Derde .... Tot Rotterdam, by Reinier van 
Doesburg, 1702. 4". 

Vignet op den gedrukten titel. N°. 1508 ten vijfden male gebruikt. 



1702 



532 



378 

Isaak Pontanus, XL Bedenkingen over verschelde stoffen 
van het H. out verbondt, eindigende met de Histori van 

Josefs Leven t' Amsterdam gedrukt, En zijn te bekomen, 

by Gerrit Slaats, Boekverkooper, op de Schager-markt. 
MDCCII. 4°. 

2863 Titelprent door Jan Luyken. 

Links staat Mozes met eene geopende wetsrol in de handen, en den 
linkerarm steunende op de Tafelen der Wet, Rechts staat Jozef, met 
de linkerhand wijzende naar een schild naast zich, waarop zijne beide 
droomen zijn afgebeeld; in de rechterhand houdt hij drie korenaren, 
terwijl hij met dien arm op eene korenmaat steunt. Dit voorwerp en de 
Wetstafelen staan op een breeden steen, welke tot opschrift heeft : Is. Po?i- 
fafius XL. Bedenkingen over H. O. verbont en de histori van Jozef, uit- 
gegeven door J. Brandt. 

Boven en beneden deze hoofdvoorstelling telkens twee afbeeldingen 
naast elkaar, alle onderling gescheiden door 2 mm. breede strooken. 

Boven links: Abel gedood. 

rechts: Noach en zijn gezin verlaten de Ark. 

Beneden links: Abraham offert Izak. 

rechts: Jozef uit den kuil getrokken. 

i. d. m. : f Amsterdam gedruckt en te bekomen by Gerrit Slaats, Boekver- 
koper op de Schagermart. iyo2. 

O. r. O.: /. Luiken. — H. 166, B. 126 mm. 

379 

Slag bij' Luzzara. 

*2864 Afzonderlijk uitgegeven prent door Casper Luyken. 

Groote veldslag. Rechts Prins Eugenius met zijn staf; aan zijne voeten 
liggen eenige dooden en gewonden. In het midden wordt de Prins Com- 
meroy dood weggedragen; links de Hertog van Créquy medegesleept in 
de vlucht der Franschen. Op den achtergrond de stad Luzzara en de 
rivier de Po. De ruimten tusschen deze voorstellingen worden gevuld 
met strijdende troepen te paard en te voet. Met aanwijzingen A — M. — 
Op eene banderol in de lucht: Abbildung des in Italien bey Luzzara 
geschehenen blutigen Treffens in zvelcher Ihre Kayserl. Majes\ Leopoldus 
der Erste durch Tafferkeit seines Feldherren Prinzens Eugenii die Fran- 
zosische Macht geschlagen, und eine herrliche von allen Geschicht Federn 
billig zurilhmende Victorie erfochten. Aan wederzijde van het opschrift: 
den 15 Aug. — 7702. — i. d. m. de verklaring der aanwijzingen en daar- 
onder: Zu finden in Wienn bey Jo. Carl Hueber. 

Op den voorgrond van de prent op een zak: C. L (dooreen) inventor 
et fecit. — H. 320, B. 438 mm. 



1702 



533 



38o 

Verovering van Landau. 

*2865 Afzonderlijk uitgegeven prent door Casper Luyken. 

Rechts staat de Roomsch-Koning Jozef I met Prins Ludwig van Baden 
en Generaal von Thijng op een heuvel en ziet den Franschen bevelhebber 
Melac voorbij zich trekken, die met zijne troepen, met vliegende vaandels 
en muziek, en onder wegvoering van zijne bagage en kanonnen, de door 
hem overgegeven vesting Landau ontruimt. Met aanwijzingen / — 6. — 
i. d. m. in eene cartouche : Die von Ihro Röfnisch Königl: Maijestdt 
losepho I. besiegte Veshmg Landau und der darauf erfolgte Auszug der 
Franz'ósischen Besatzung Sept. 1702. Aan weerszijden van dit onderschrift 
de verklaring der aanwijzingen. — o. 1. o. : Zu finden in Wienn bey lo 
Carl Hucber. 

i. r. O.: C. L. (dooreen) inv et fecit. — H. 178, B. 280 mm. 

1703 
381 

P. Abraham a S. Clara, Neu-eroffnete Welt-Galleria, wor- 

inen Die Kayserl. Hoffstatt in Wien .... Bisz endlich 

gar auf den mindesten Gemeinen Mann .... von Christoph 
Weigel in Kupffer gestochen, zu Nürnberg. MDCCIII — 
klein folio. 

Hierin 100 prenten door Casper Luyken (loi met inbegrip van de 
dubbele afbeelding van Karei III) met verklaring van de voorgestelde 
personen i. d. m. — H. 237—249, B. 166 — 180 mm. 

Zonder beteekening: N°. 2866, 2871, 2872, 2878, 2888, 2893, 2896, 2902, 

2903, 2905—2908, 2925, 2929—2931, 2935, 2938, 
2942, 2944—2950, 2952—2956, 2958,2959,2961, 
2966. 

0. r. o.: C. L. (dooreen of naast elkaar) fecit. (of afgekort): 

N°. 2867, 2868, 2870, 2874—2877, 2879, 2881—2883, 
2885 — 2887, 2898, 2901, 2910, 2912, 2913, 2915, 
2917, 2918, 2933, 2937, 2940, 2941, 2957, 2965. 

1. r. o.: C. L. (dooreen of naast elkaar) fecit. (of afgekort) 

N°. 2980, 2884, 2889 — 2892, 2895, 2904, 2909, 2911, 
2914, 2916, 2919, 2920, 2922, 2924, 2927, 2936, 
2939» 2951, 2962. 
i. 1. o. : C. L. (dooreen of naast elkaar) fecit: 

N°. 2921, 2923. 



\ 



534 



0. 1. O.: C. L. (dooreen) fecit: 

N°. 2899. 

1. r. O.: C. L. (dooreen) hni et fecit: 

N°. 2900. 

i. r. O. : C. L (dooreen) del et f. : 
N°. 2926. 

i. 1. O.: C. Luiken fecit: N°. 2928. 

i. r. O. : C Luiken fecit: N°. 2897, 2932, 2943. 

0. r. O.: C. Luykenfecit:'^°. 2963, 2964. 

1. r. O. : C. Luyken del et fecit: 

N°. 2894. 

0. r. O. : Cas Luyken f. : N°. 2869, 2873, 2934, 2960. 

Op de meeste prenten wordt het adres gevonden : Christoph Weigel exc. 
Norib: hetzij voluit, of wel op verschillende wijzen afgekort: 

1. h. m. O. d. m.: N°. 2866—2879, 2881—2883, 2885—2887, 2898, 2901, 2903, 

2909, 2912— 2915, 2917, 2918, 2933, 2934, 2937, 2940, 
2941, 2957, 2960, 2963—2965. 
O. r. O. : N°. 2880, 2884, 2888 — 2892, 2895, 2897, 2899, 2900, 2904 — 

2906, 2911, 2916, 2919 — 2923, 2925, 2927, 2928,2931, 
2932, 2936, 2939, 2942, 2944, 2945, 2947, 2948, 2951, 
2953, 2954, 2959. 

Zonder adres: N°. 2893, 2894, 2896, 2902, 2907, 2908, 2910, 2924, 2926, 
2929, 2930, 2935, 2938, 2943, 2946, 2949, 2950, 2952, 
2955, 2956, 2958, 2961, 2962, 2966. 

'•'2866 /. Clemens XI. Pontifex Maximus — De Paus in huisdracht, rechts 
naast hem de tiara. Het gelaat vertoont eene flauwe aanduiding van 
eene snor, terwijl zoowel rechts, als vooral links van het hoofd slechts 
zeer weinig haar zichtbaar is. Op den achtergrond links de Pieterskerk 
te Rome en het Vaticaan. 

2'ie Staat in de 5de uitgave. 

De naam i. d. m. is uitgeslepen en vervangen door Innocentius XIII. 
Het gelaat is zonder snor, aan beide zijden met krulhaar omgeven, en 
het geheele hoofd is breeder gemaakt. 

Innocentius XIII was Paus 1721 — 1724. 

*2867 2. Leopoldus I. Romanorum Imperator. — In zwart geborduurd hof- 
kostuum, met een gepluimden hoed op de lange zwarte pruik, staat hij 
op een met tapijtstof bedekten stoep, welke voert naar het Paleis op den 
tweeden grond links. Achtergrond rechts een aangelegde tuin. 
Leopold I overleed 1705. 

*2868 3. Eleonora Magdalena Theresia Imperatrix., de derde echtgenoote van 
Keizer Leopold, geboren Prinses van Pfalz-Neuburg. Rechts naast haar 
eene zeer groote tuinvaas. Achtergrond een tuin met bloemperken en 
populieren. 



1703 



535 



869 4- losephtis I. Ronianorum Rex. — Rechts achter hem op eene tafel 
de Keizerskroon en schepter; links eene batterij, vuur gevende tegen eene 
vesting op den achtergrond. 

Joseph I werd 1690 Roomsch-Koning en regeerde als Keizer 1705 — 1711. 

870 j". Wilhelmina Amalia. Romanorum Regina, de echtgenoote van Jozef I, 
geboren Prinses van Brunswijk. Naar rechts gaande met het haar langs 
beide slapen zichtbaar tot beneden het oog. Achter haar links eene 
fontein, rechts op den achtergrond een buitenverblijf, meer naar voren 
een terras met twee standbeelden. 

Staat in de uitgave. 

Het onderschrift en het adres geheel uitgeslepen en vervangen door: 
Elisabetha Christina, Roman: Avgvsta, et Hispaniarvm Regina., de echt- 
genoote van Karei III van Spanje. Ook het haar is veranderd met twee 
krullen op het voorhoofd en zoodanig opgemaakt, dat links van het 
gelaat niets zichtbaar is. 

Elisabeth Christina van Brunswijk huwde 1708 met Karei III, Koning 
van Spanje. 

2871 6. Carolvs Archidux Atistriae. — In wandelkostuum, met den steek op 
het hoofd en met de rechterhand steunende op zijn rotting. Rechts van 
hem eene sfinx, daarachter een terras met balustrade, 

2872 6a. N°. 2871 komt slechts voor in de twee eerste uitgaven en is in 
de 2>^^ uitgave vervangen door een ander portret van denzelfden vorst, 
ook door C. Luyken, in het harnas met den koningsmantel om de schouders 
en den kommandostaf in de hand; achter hem links de koningskroon en 
de schepter op eene tafel. Achtergrond rechts eene stad. Onderschrift: 
Carolus III. Hispaniarum Rex. 

In de 4<ie uitgave is dit wederom vervangen door een ander portret, 
van eene andere hand, waarop Karei in soortgelijk gewaad afge- 
beeld is, met de keizerskroon en den schepter links achter zich, en waar 
de omgeving bijna geheel ingenomen is door breedgeplooide draperiën. 
Alleen rechts op den achtergrond ziet men eene vesting, die met vuur- 
kogels wordt gebombardeerd. Onderschrift: Carolvs VI. D. G. Rom. Imp. 
S. A. Germ. Hisp. Ilvng. 6" Bohem. Rex. 

O. r. O. : Christoph Weigel excudit. 

Karei, Aartshertog van Oostenrijk, werd in 1703 Koning van Spanje 
onder den naam van Karei III en in 1711 Keizer van Duitschland onder 
dien van Karei VI. 

2873 7. Maria Elisabetha Archidux Austriae. — Naar rechts gekeerd met 
een ruiker in de hand; vóór haar een groote bloempot. Links op den 
tweeden grond een buitenverblijf met stoep. 

2874 <S. Maria Anna Archidux Austriae. — Met een waaier in de rechter- 
hand, terwijl zij met de andere eene over den boezem hangenden haarlok 
op zijde brengt. Achter haar een terras en buitenverblijf. 

35 



1703 



536 



Staat in de 4*^^ uitgave. 
De woorden: C. Weigel exc, die zich in de marge onder bovenver- 
meld onderschrift bevinden, zijn uitgeslepen en vervangen door: Regina 
Portugalliae. 

Zï] werd Koningin van Portugal door haar huwelijk met Koning 
Joao V in 1708. 

2875 Q. Maria losepha Archidux Austriae. — Naar links gekeerd; rechts 
achter haar eene fontein, waarvan zij het water opvangt in eene schelp. 

2876 10. Maria Magdalena Archidux Austriae. — Met een waaier in de 
rechterhand en eene vrucht in de andere. Rechts op den voorgrond eene 
groote vaas met een oranjeboom ; verder achterwaarts een terras, waarop 
Hnks eene fontein. 

2877 //. Lotharivs Franciscvs Mogunt. Archiep. Elector. S. R. /. Per Germ. 
Cancell. — In half wereldlijk, half geestelijk gewaad; links naast hem een 
tafel, waarop de Keurvorstelij ke muts. Achtergrond rechts een groot 
gebouw, door struiken omgeven. 

2878 12. Leopoldvs a Colonitz S. R. E. Cardinalis Archiep. Collocensis et 
Bachiensis etc. — In Kardinaalsgewaad met den hoed op het hoofd en 
de linkerhand in de zijde. Op den tweeden grond links een huis bij 
een park. 

2879 13. lohannes Philippvs Comes a Lamberg S. R. E. Cardinalis. Imperat. 
ad Comit. Ratisb. Princip. Cómissarius. — In geestelijk gewaad, met den hoed 
op het hoofd en een doek in de afhangende linkerhand. Achtergrond 
rechts een buitenverblijf. 

2880 14. Lvd. Gvilielmvs. Marchio Badensis, Imperatoris Archistrategus. — 
Naar links gaande, met den kommandostaf in de rechterhand naar voren 
uitgestrekt. Links op den tweeden grond eene batterij, in werking tegen 
de op den achtergrond zichtbare vesting. 

2<^« Staat in de 4<^« uitgave. 

Het onderschrift en het adres geheel uitgeslepen en vervangen door: 
Illvstr. Comes Gvido de Staremberg. Archist. Exerc. Caroli III. his. R. 
Karei III regeerde van 1703 tot 17 13 als Koning van Spanje. 

2881 13. Evgenivs. Princeps Sabaudiae, Imperatoris Archistrategus. — Naar 
links ziende, met den kommandostaf in de linkerhand. Op den tweeden 
grond rechts eene batterij, in werking tegen eene vesting op den achtergrond. 

2882 /ó. Abbas Monasterii Melcensis, Ordin. D. Benedicti. — In donker, 
geestelijk gewaad, in de rechterhand de plooien van den mantel ophou- 
dende. Links op den voorgrond een leunstoel. Achtergrond een huis in 
een tuin. 

2883 //• Dominicvs Antonivs S. R. I. Comes a Kaunitz. Aiir. Veil. Eques. etc. 
In het plechtgewaad van de Orde van het Gulden VUes, staande op een 
met vazen versierd terras. 



1703 



537 



*2884 18. Rector Magnificus in Wienn. — Gekleed in eene toga, met een 
kort, met hermelijn omzet manteltje om de schouders en een barret op 
het hoofd. Rechts naast hem een stoel en eene tafel, waarop boeken en 
een staf, die met de Keizerskroon versierd is. 

*2885 ig. Mar CVS Antonivs Imperatoris Orientalium interpres. S. Sepuleri {dl&ai) 
Eques. — In een langen, met hermelijn omzoomden kaftan en de muts in de 
rechterhand. Achtergrond rechts een gebouw met vele vensters en met 
een zeshoekigen toren, bekroond met den Keizerlijken Adelaar. 

*2886 20. Feminae in Aula Imp. Graeco Brumae habitu. — Twee vrouwen, 
in eenerlei met hermelijn omzoomd gewaad; de eene links van voren, 
de andere van achteren gezien, met twee lange tressen. Achtergrond 
een versierd tuinhuis. 

*2887 21. Kaiserliche Edel-Knaben. — Twee pages in gesprek; de eene links, 
van achteren gezien, is voorzien van een korten mantel. Achtergrond 
rechts een buitenverblijf. 

o. 1. O.: P. S. V. Ehrenberg del. 

*2888 22. Kaiserlicher Herold. — In een geborduurd, lang gewaad, waarover- 
heen de wapenrok met den Rijksadelaar; in de rechterhand een dunne 
staf. Achtergrond rechts eene stad. 

^2889 2j. Kaiserliche Kammer-Iungfrau. — Naar rechts gaande, met een 
waaier in de linkerhand en een sleutel op haar gewaad bevestigd onder 
de rechterhand. Achtergrond een park met geschoren hagen. 

2^^ Staat in de 3«ï« uitgave. 

Het laatste woord uitgeslepen en vervangen door: Frdulin. 

*2890 24. Kaiserlicher Cammer-diener. — In een zwart gewaad, versierd met 
zwarte kant. Achtergrond een buitenverblijf en park. 
0. 1. O. : F. S. V. Ehrenberg. del: 

*289i 25. Kaiserlicher Paucker. — Naar links gaande, slaat hij op twee pauken, 
die door een man vóór hem op den rug gedragen worden en waarvan de 
zijde versierd is met den Rijksadelaar en het getal 7Ó. Achtergrond 
een gebouw. 

^2892 2Ö. Kaiserlicher Trompeter, — Van achteren gezien; hij wijst met de 
rechterhand naar den achtergrond en houdt in de linker eene trompet met 
daaraan bevestigde banier, waarop de Rijksadelaar is geborduurd. Achter- 
grond rechts een groot gebouw, door boomen omgeven. 

*2893 27. Ein Kaijserlicher Hatschir. — Naar rechts gaande met eene helle- 
baard over den rechterschouder. Achtergrond rechts eene heuvelachtige 
streek met een gebouw, door een muur omgeven. 

^2894 28. Ein Kaijserlicher Trabant. — Naar links gekeerd, met een korten 
mantel over de schouders en steunende op zijne hellebaard. Links op den 
tweeden grond een evenzoo gekleed persoon, van achteren gezien. Rechts 
een buitenverblijf en park. 



538 



2895 ^O- Leib=Laquaijen ant Kaiserlicken ff of. en daaronder: Ciim Priv: 
Sac: Caes: Maj: — Twee personen op eene stoep, de meest rechtsche van 
achteren gezien en met een korten mantel over de schouders. Achtergrond 
een park met eenige gebouwen. 

2^>^ Staat in de 2^^ uitgave. 

De vijf woorden betreffende het Privilegie uitgeslepen. 

2896 30. Ein Lauffer an den Kaijserlichen ff of. — Een man snel naar rechts 
loopende, een langen stok in de beide handen vóór zich houdende. Achter- 
grond rechts een paleis met park. 

2897 31. Ein Jager, en daaronder: C. P. S. C. M. — Een naar links gaand 
heer, met een wandelstok in de linkerhand, wijst met de andere iets aan 
den naast hem opspringenden hond. Achtergrond een park. 

2<ie Staat in de 2^^ uitgave. 

De vijf letters betreffende het Privilegie uitgeslepen. 

2898 32. Eine Wienerin. — Naar links gekeerd, houdt zij met de linkerhand 
een waaier vóór het gelaat. Achter haar een breed water en aan de over- 
zijde eene stad. 

2899 33- Ei?i Kellner. — Hij neemt al buigende met de hnkerhand de muts 
van het hoofd en houdt in de andere hand een gevulden roemer. Achter- 
grond links een boerenhuis. 

2900 34- ^^^^ Regenspurgische Frau. — Staande op eene kade aan de Donau, 
waartoe links eenige treden toegang verleenen, en gekleed in een wijd, 
donker overgewaad en eene ronde bonten muts. Op den achtergrond eene 
lange brug over de rivier en eene stadspoort. 

2901 35- Niirnbergische Frau im Regentuch. — Naar links gaande, de waaier 
in de linkerhand en het ruime regenkleed los om zich heen waaiende. 

2902 jó. Ein Nürnbergischer Bauer. — Naar rechts gaande met een donker 
bovenkleed over een wit van denzelfden vorm. Op den achtergrond rechts 
eene boerenwoning. 

Vergroote copie van dezelfde zijde naar N°. 2853 door C. Luyken zelf. 

2903 37- Niirnbergische Bdurin. — Naar links gewend met ronde bonten muts 
en linten om het been. Op den achtergrond links een klein boerenhuis. 

Vergroote copie van dezelfde zijde naar N°. 2854 door C. Luyken zelf. 

2904 38. Eine Strassburgerin. — Met een witten doek los om den hals en 
een waaier in de rechterhand, beschut zij hare oogen met de andere hand 
tegen de zon. Achtergrond eene groote stad. 

2905 39- Franckfurther lud und liidin. — Links staat de man, en profil ge- 
nomen, met slappen hoed, puntkraag en korten mantel; rechts de 
vrouw met gepijpten kraag, een net in de hand en met zeer gerafelde 
kleeding. Achtergrond eene vesting. 

2906 40. Ein ffolliifidischer Kauffman. — Met een mantel over de schouders 
leest hij met groote aandacht een brief, welken hij in de linkerhand houdt. 



1703 



539 



Achter hem links eene stadsgracht met boomen, rechts een groot gebouw, 
boven het water opgericht en kennelijk uit het geheugen geteekend naar 
de Oude Beurs te Amsterdam over het Rokin. 

2907 41. Ein Holldndischer Schiffer. — Op eene steenen kade staat een 
schipper met korten wijden broek en buis. Een geheel gelijk gekleede 
kleine jongen houdt een vinger van zijne linkerhand vast. Op den tweeden 
grond links een zeilende botter. Achtergrond links eene stad aan de over- 
zijde van het water, rechts een aantal schepen. 

2908 42. Hollandisches Schiffers- Weib. — Staande op eene duin, met sterk 
geplooiden rok en eene mannenslaapmuts op het hoofd. Een klein meisje, 
dat behalve het hoofddeksel geheel als de moeder gekleed is, houdt 
een vinger van hare rechterhand vast. Achter haar de zee met links 
een brandenden vuurtoren, rechts eene groote vischschuit en eene kleine 
sloep. 

2909 4J. Ein Holldndischer Boots-Knecht. — Staande op de kade met den 
hoed scheef op het hoofd en in de linkerhand een gevulden roemer 
houdende; achter hem zijne scheepskist. Op den voorgrond links eenige 
treden, die omlaag voeren; achter hem de zee met verscheidene groote 
zeilschepen. 

Vergroote copie van dezelfde zijde, door C. Luyken zelf vrij nauwkeurig 
gevolgd naar N°. 2221. 

2910 44. Georgius Pr. Daniae, Dux Cumbriae, Archithalassus Angliae. — In 
het plechtgewaad van Ridder van den Kouseband. Achtergrond een land- 
huis en park. 

291 1 43. Englischer Admiral. zur See. — Naar links gekeerd, met de korte 
sabel in de rechterhand en met ontblooten rechterarm. Achtergrond een 
scheepsgevecht met een aantal brandende vaartuigen. 

2912 46. Parliamenti Superioris Adsessor, Lord s. Dominus in Angliae. — Op 
een terras naar rechts gaande, houdt hij in de rechterhand de beide hand- 
schoenen, in de andere den barret. 

2913 47- Ritter von Jacob in Spanien. — Gehuld in een mantel, waarop 
van voren het S' Jakobskruis geborduurd is en waaronder het harnas 
gezien wordt. Achtergrond een tuin, aangelegd met bloemperken. 

2914 48. Ein Spanischer Officier. — Op eene kade beweegt hij zich snel 
naar links, terwijl hij het lange rapier uit de schede trekt. Achter hem 
links eene galei, rechts eene stad met groote kerk aan de overzijde van 
het water. 

29 1 5 49- Ludovici Eques in Gallia. — In het plechtgewaad der Orde van 
S' Louis, leunt hij links tegen eene tafel met overhangend kleed. Rechts 
op den achtergrond een aangelegde tuin. 

2916 50. Hertzog von Venedig. — De Doge in groot ornaat. Achter hem de 
Yxzzza. San Marco met den Campanile. 



I703 



540 



*29i7 SI- Vcnetischcr Edelmann und Procurator. — Staande op eene kade en 
gekleed in eene toga en een loshangenden geborduurden lap over den linker- 
schouder. Achter hem links eene gondel en verderaf eenige gebouwen; 
rechts twee schepen, die goederen aanbrengen. 

*29i8 52. Ein Venetischer Edelman. — Met de linkerhand houdt hij de 
plooien bijeen van zijne wijde toga, in de andere zijne met bonten rand 
omzette muts. Achtergrond geheel wit. 

*29 1 9 j'j. Eine Griechische Frau. — Naar rechts gaande, houdt zij in de rechter- 
hand een vierkanten waaier op steel. Achtergrond een bergachtig landschap. 

*2920 ^4. Eine'Zigeinerin. — Naar links gekeerd, met loshangende haren en 
blootsvoets en gehuld in een mantel; in een doek draagt zij een klein 
kind op den rug, terwijl naast haar een tweede kind staat, alleen met een 
hemd bekleed. Op den tweeden grond links eene planken hut. 

*292l S5- Ein Hungarischer Herr. en daaronder: C. P. S. C. M. — Jong 
edelman in Hongaarsch kostuum met loshangenden dolman en eene strijd- 
kolf met ronden knop in de rechterhand. Achtergrond een paleis in een park. 

2^^ Staat in de 2^^ uitgave. 

De letters betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

*2922 5Ó. Ein Hungarischer Beamter im Somer-Kleid. — Naar rechts gaande 
met loshangende open mouwen en met de rechterhand steunende op een 
stok. Achtergrond een bergachtig landschap. 

*292 3 57. Eine Hungarische Frau in Somer-Tract. en daaronder: Cum Priv: 
Sac: Caes. Maj: — Naar links gaande, met een klein kapsel op het hoofd 
en handschoenen in de linkerhand. 

Staat in de 2^^ uitgave. 
De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

*2924 ^8. Eifie Hungarische Frau in Winter Tract. en daaronder: Cum Priv: 
Sac: Caes: Maj: — Naar rechts gekeerd, met een kort bovengewaad, met 
bont omzoomd, en een doek, om het hoofd gebonden en afhangende over 
den rug. 

Staat in de 2de uitgave. 
De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

*292 5 sg. Eine vornehme Hungarische Frau. — Naar links gaande met een 
los omgehangen bovenkleed, met hermelijn omzoomd. 

*2926 60. Hussarn Obrister. — Met eene panterhuid over den linkerschouder 
bevestigd aan een bandelier, waarvan op de borst een bolvormig versiersel 
afhangt; in de rechterhand een dunne wandelstok. 

*2927 öi. Ein Hussarn Officier, en daaronder: C. P. S. C. M. — Naar rechts 
gaande, met eene panterhuid omgeknoopt over den rechterschouder en 
met eene strijdkolf in de linkerhand. Achtergrond een boschrijk landschap. 

2de Staat in de 2^^ uitgave. 

De letters betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 



1703 



541 



2928 02. Ein Hussar. en daaronder: Cum. Priv: Sac. Caes Majestatis. — Naar 
links gaande; aan een riem over den rechterschouder hangt eene gebor- 
duurde tasch naast de zware sabel; aan de andere zijde hangt een 
kleine kruithoorn aan den gordel. Achtergrond een bergachtig landschap. 

Staat in de i^^ uitgave. 
De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

2929 63. Ein Heijduck. en daaronder: Cum Priv: Sac: Caes: Maj: — Snel 
naar links gaande met een vuurroer over den schouder gehangen, eene 
strijdbijl in de rechterhand, de sabel in de andere; omhangen met een 
langen mantel. 

2'^^ Staat in de 2^^ uitgave. 

De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

2930 64. Ein Honack. — Staande en bewapend met een vuurroer, over den 
rug hangende, met een korten sabel en eene bijl, vóór in den gordel 
hangende; hij steunt op den stok, dien hij in de rechterhand houdt. 

2931 05". Eine Honakin. en daaronder: Cum Priv. Sac: Caes: Maj: — Naar 
rechts gaande, met een gevulden korf aan den linkerarm en een doek met 
lange slippen om het hoofd gebonden. 

2^*^ Staat in de 2^^ uitgave. 

De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

2932 ö6. Ein Hungarischer Bantzcr-Stecher. — Het hoofd en het bovenlijf 
zijn beschermd door een maliënkolder, daarenboven de rechterhand door 
een ijzeren handschoen; hij houdt daarin den langen stootdegen, terwijl 
de ontbloote linkerhand een rond schild ter verdediging voert. Achter- 
grond een bergachtig landschap. 

2933 <^7- Einer von den Freilbeutern des Carpatischen Gebirgs, die man Co- 
rallen nennt. — Het bovenlijf alleen met een hemd bekleed, loopt hij snel 
naar links; over de schouders hangen aan riemen het vuurroer en de 
kruithoorn ; in de linkerhand houdt hij eene bijl. 

2934 68. Ein Polnisch armirter Edelman. — Naar links gekeerd, gekleed in 
een langen Poolschen rok, de benedenarmen beschermd door ijzeren platen, 
en bewapend met de sabel, den dolk en den boog in een koker aan de 
linkerzijde; met den pijlkoker aan de rechterzijde en een strijdhamer in 
de rechterhand. 

2935 6g. Polnischer Heijduck. — Gekleed in een wijden broek en met een 
gegalloneerd bovengewaad, over den rug hangende, steunt hij met eene 
strijdbijl op een grooten steen rechts. 

2936 70. Ein Polnischer Bauer. en daaronder: C. P. S. C. M. — Hij staat 
blootshoofds en leunt met beide handen op een korten, zwaren jachtspriet. 
Achtergrond links een boerenhuis, rechts een uitgestrekt landschap. 

Staat in de 2^^ uitgave. 
De letters betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 



1703 542 

2937 -^^'^ Polnischer lud. — Bejaard man met zeer grooten hoed en 
kaftan en met een boek onder den linkerarm. Achtergrond eene stad. 

2938 72. Ein Moscovitischer Herr. — Naar links gaande met eene bonten 
muts op het hoofd, eene sabel op zijde, een dolk in den gordel en een 
wandelstok in de rechterhand. Op den achtergrond links een houten huis. 

2939 73- Ein Kosack. en daaronder: Cum Priv. Sac: Caes: Maj: — Hij staat 
blootshoofds, in armoedige kleeding, met het vuurroer over den rug han- 
gende, den kruithoorn aan zijn gordel bevestigd, en in de linkerhand 
eene knots. 

2<ie Staat in de 2*^^ uitgave. 

De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

2940 74. Mvstapha II. Türckischer Kuiser. — In een geborduurd, slepend 
gewaad, een dunne stok in de linkerhand en op het hoofd een met paarlen 
versierde tulband, waarbovenop naast elkaar een kleine vederbos en een 
juweel in den vorm van eene stralende zon. Achtergrond een Turksch paleis 
met vijf minarets in een park. 

2941 7S- Türckische Kaiscrin. — In geborduurd gewaad en met onbedekt 
gelaat; het hoofddeksel eindigt in een punt, waarvan een gazen sluier 
afhangt, waarvan zij het benedeneind in de linkerhand houdt. Achtergrond 
eene reeks buitenverblijven tegen een heuvelrug. 

2942 7Ó. Ein Türckischer Grdnitz-Bassa. en daaronder: C. P. S. C. M. (In het 
Register wordt vermeld: Grdntz Basso). — Van achteren gezien, het hoofd 
en den rug bedekt met een wolfsvel, waaraan op het hoofd drie vederen 
en op den rug eene arendsvlerk bevestigd zijn ; in de linkerhand houdt hij 
een strijdhamer. Achtergrond eene stad aan een haven, waarin eenige 
kleine schepen zich bewegen. 

2<'^ Staat in de uitgave. 

De letters betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

2943 77. Ein Türckischer Grdnitz-Bassa. en daaronder: Cum Priv: Sac: Caes: 
Maj: — Naar links gaande, op het hoofd eene muts met drie vederen en 
voorzien van een mantel, waaroverheen aan de linkerzijde een pantervel 
hangt, en met eene strijdbijl in de linkerhand. Achtergrond eene stad aan 
den zeeoever, zich uitstrekkende tot aan eene zeer steile rots. 

2de Staat in de 2^^ uitgave. 

De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

'2944 78. Eine Tanzende Tiirkin. — Met niet omsluierd gelaat, dansend op 
een grasveld, dat omgeven is door geschoren hagen, waarboven de verder 
afstaande boomen en de bovenverdieping van een paleis uitkomen. 

^2945 79. Ein Türck den Alcoran tragend. en daaronder: Cum. Priv: Sac: Caes: 
Maj: — Naar links gaande, houdt hij met beide handen op het hoofd een 
lezenaar, waarbovenop het Heilige Boek ligt. 

2^^^ Staat in de 2<^« uitgave. 

De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 



1703 



543 



*294^ So. Ein Türkischer Laquaij. en daaronder: Cum Priv: Sac: Caes: 
Maj: — Naar links gaande, met eene Janitzarenmuts op het hoofd en 
verder m geborduurde kleeding; in de rechterhand eene strijdbijl. Op den 
achtergrond rechts een buitenverblijf met park en een muur. 

Staat in de uitgave. 
De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

*2947 81. Ein Türkischer Stummer. — Naar rechts gaande met een valk op 
de rechtervuist. 

*2948 S2. Ein Verse hnittener. en daaronder: C. F. S. CM. — Op een terras 
staat een neger in fraai Turksch gewaad, met den linker elleboog steunende 
op een muur, die ter afsluiting van een terras dient, en eene bloem met 
aandacht beschouwende. Op den achtergrond links een zomerblijf met park. 

2<^e Staat in de 2^^ uitgave. 

De letters betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

"^'2949 8j. Zdhend oder Tribui Kind. en daaronder: C. P. S. C. M. — Twee 
jongelieden naar rechts gaande, beide met een zak over den schouder 
gehangen. Op den achtergrond rechts vijf palmboomen. 

2*^6 Staat in de 2^'"= uitgave. 

De letters betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

*2950 84. Ein Janitschar. — Met de Janitscharenmuts op het hoofd, het 
vuurroer over den linkerschouder en de kruithoorn aan de rechterzijde 
van den gordel hangende. Op den achtergrond een boomrijk landschap, 
waaronder rechts een palmboom en daarbij een dikke vestingtoren. 

*295l 8s. Ein Janitschar. — Met eene ronde muts op het hoofd, het vuur- 
roer over den linkerschouder en een yatagan in den gordel gestoken. Achter- 
grond eenige boomen en daarachter gebouwen ; rechts twee palmboomen. 

^2952 86. Ein Schütz auf den Türkischen Galeeren. en daaronder: C. P. S. C. M. 
Naar links gekeerd, op het hoofd eene muts met ééne veder, en bewapend 
met sabel, boog en pijlkoker. Op den achtergrond eene havenstad tegen 
een heuvelrug gelegen; links de zee met twee galeien. 

2de Staat in de 2^^ uitgave. 

De letters betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

*2953 Sy. Eine Tilrkin im Haus. — Staande op een terras, waarvan de muur 
versierd is met eene groote bloemenvaas rechts; zij is ongesluierd, houdt 
in de rechterhand een vierkanten waaier op langen steel en heeft onder 
de voeten losse zolen bevestigd op zeer hooge steunsels. Op den achter- 
grond links een gebouw in een park. 

*2954 88. Eine Tilrkin ins Bad gehend. en daaronder: Cum Priv: Sac: Caes: 
Maj — Naar links gaande, het gelaat bijna geheel bedekt, houdt zij 
onder den linkerarm een pak en houdt met de rechterhand op het hoofd 
in evenwicht een voorwerp, dat door een rijk geborduurd omhulsel met 
afhangende kwasten bedekt is. Achtergrond eene heuvelachtige streek. 



544 



Staat in de 2^^ uitgave. 
De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

*2955 ^9. Eine Türkin auf der strasse gekend, en daaronder: Cum Priv: Sac: 
Caes: Maj. — Naar rechts gaande met geheel bedekt gelaat, ook nog met 
eene zwarte klep over de oogen. Op den achtergrond links een heuvel- 
achtig terrein met twee palmboomen; rechts een huis, waarheen een brug 
toegang verleent. 

2^^ Staat in de 2^^ uitgave. 

De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

*2956 go. Eiti Tartar. en daaronder: Cum Priv: Sac: Caes Majestatis. — Naar 
rechts gekeerd en omziende is hij bezig een pijl te leggen op den boog, 
dien hij in de linkerhand houdt. Achtergrond een heuvelachtig terrein. 

Staat in de 2*^^ uitgave. 
De woorden betreffende het Privilegie zijn uitgeslepen. 

*2957 gi. Ein Armenischer Kaïiffman. — In gedachten verzonken leunende 
tegen den muur van een terras; in de linkerhand houdt hij een stok met 
sierlijken knop. Achtergrond rechts een bergachtig landschap met eene 
breede rivier. 

*2958 92. Ein Persianischer Fürst. — In een rijk geborduurden kaftan en 
steunende met de rechterhand op een stok, beweegt hij zich naar links. 

*2959 gj. Ein Persianischer Edelman. — Jonge man naar links gekeerd, met 
den boog over den linkerschouder en den pijlkoker naast de sabel aan 
de linkerzijde. 

*296o g4. Ein König der Mohren in Oriënt. — Met vederen versierd op het 
hoofd, om den hals en aan den gordel, de linkerarm verborgen onder een 
mantel en in de rechterhand een langen pijl houdende. Achtergrond een 
heuvelachtig terrein met verscheidene palmboomen. 

*2g6l 95. Ein Indianischer Abgesander von Bantham an den Englischen Hof. 
Naar links gewend, met eene kleine muts op het hoofd, gekleed in Sikapan 
en Tjelana en met een stok in de linkerhand. Achter hem loopt zijn 
bediende, met zeer lang hoofdhaar, die een pajong boven zijn hoofd houdt. 
Achtergrond geheel wit. 

2de Staat in de 2^^ uitgave. 

Op den achtergrond is een heuvelachtig terrein met palmboomen 
aangebracht door C. Luyken zelf. 

*2962 gö. Ein Frau in Marocco. — Naar rechts gaande met eene bloem in 
de rechterhand, en een achter het hoofd wapperenden sluier. 

*2963 97. Ein Vornehmer Herr in Ethiopien. — Geene donkere huidkleur 
aangegeven. Het bovenlijf ontbloot, verder gekleed in een langen rok, 
waarover een versierd schort van pantervellen; gewapend met boog, pijl- 
koker en zwaard. 



1703 



545 



*2g64 g8. Eine Vornehme Frait in Ethiopien. — Geene donkere huidkleur 
aangegeven. Naar rechts gewend; alleen gekleed met een doek om de 
heupen, terwijl zij haar kind op den rug draagt. Achtergrond eene vlakte, 
rechts eene aloëplant. 

'*2g6$ gg. Ein West-Indianischer König. — Versierd met vederen op het 
hoofd, om de armen en om het midden, en omhangen met een gebloemden 
mantel, heft hij in de linkerhand dreigend een pijl op. Achtergrond 
een landschap met verscheidene palmboomen; links eene hut. 

*2966 100. Tanzende West-Indianische Kónigin. — Naar links gekeerd, het 
hoofd versierd met vederen, om het midden een doek en omhangen 
met een gestreepten mantel; aan de rechterhand heeft zij castagnetten, 
in de linkerhand een voorwerp, gevormd door een stok, die door eene 
kalebas gestoken is. Op den achtergrond links eene aloë, rechts een 
palmboom. 

Van dit werk bestaan vijf uitgaven, kenbaar aan de volgende verschillen : 
De i^'e uitgave vermeldt op den titel het jaar lyoj; het vierde woord 

daarvan is gespeld zvorinen, de achterzijde van den titel is onbedrukt; 

daarop volgt de Eingang der Galleria op 2 bladzijden gedrukt, eindelijk 

de opdracht aan den Roomsch-Koning Jozef I op 2 bladzijden. Achter 

in het boek: Verzeichnus der Trachten. 
Hierin alle prenten in den i^'^" Staat. 

De 2^^^ uitgave heeft het vierde woord op den titel worinnen gespeld en 
vermeldt daarop geen jaartal. Deze schijnt zeer spoedig na de i^'^ te zijn 
verschenen en onderscheidt zich van deze overigens alleen, doordat N°. 2961 
met den achtergrond voorkomt, terwijl de onderschriften, die betrekking 
hebben op een waarschijnlijk verwacht, doch niet verkregen Keizerlijk 
Privilegie zijn uitgeslepen op N°. 2895, 2897, 2921, 2923, 2924, 2927, 2928, 
2929, 2931, 2936, 2939, 2942, 2943, 2945, 2946, 2948, 2949, 2952, 2954, 
2955, 2956. 

De 3de uitgave heeft weder denzelfden titel als de i^'e met het jaar //oj; 
daarbij is echter de Emgang Der Galleria op i bladzijde gedrukt op den 
achterkant van den titel. Verder is hierin N°. 2871 vervangen door N°. 2872 
en komt N°. 2889 in den 2^^^ Staat voor. 

De 4'J« uitgave heeft denzelfden titel en de Eingang Der Galleria 
evenzoo gedrukt als de 3'^'=. Daar hierin echter N°. 2870, 2874 en 
2880 in den 2^^"^ Staat voorkomen, terwijl N°. 2872 weder is vervangen 
door het portret van Karei VI, als Keizer van Duitschland, kan het 
jaartal 1703 niet goed zijn en is deze uitgave vermoedelijk omstreeks 
1712 geschied. 

De 5*^^ uitgave is weder zonder vermelding van jaartal op den titel. 
De prenten zijn in den rechter benedenhoek der marge voorzien van 
volgnummers / — 100, waarbij echter de hiervóór opgegeven volgorde in 
zooverre is veranderd, dat het portret van Keizer Karei VI als j", vooraf- 
gaat aan N°. 2870, dat ö is gemerkt, terwijl N°. 2881 als 14 is omgewisseld 
met N°. 2880 als 75. Daar in deze uitgave N°. 2866 voorkomt in den 



1703 



546 



Staat, moet deze geschied zijn tusschen 1721 en 1724. Van laatst- 
genoemd portret van Paus Innocentius XIII bestaan ook exemplaren zonder 
volgnummer. 

382 

Eerbewijzing door den Roonisch-Koning Jozef I aan het 
H, Sacrament. 

*2967 Afzonderlijk uitgegeven prent door Casper Luyken. 

Rechts een huis met vijf ramen en eene deur met een steenen boog, 
waarboven een uithangbord met een Ooievaar zich vertoont. Daarvóór staat 
een priester met den monstrans, omgeven door zijne begeleiders met bal- 
dakijn, lantaarn, twee kerkvaandels en twee toortsen. Achter hen ver- 
scheidene personen, meest vrouwen ; op den voorgrond rechts twee groote 
hondên. In het midden knielt Jozef I neder vóór het Sacrament ; achter 
hem zijn gevolg, allen met groote krulpruiken, terwijl geheel links de 
door den vorst verlaten jachtwagen staat. Op den achtergrond paarden 
en ruiters en daarachter de stad Weenen. Daarboven links op eene wolk 
eene groep gevormd door een Paus, die een hostiekelk in de hand 
houdt, en vier engelen; van deze draagt een de Koningskroon, de tweede 
de Keizerskroon, de derde eene afbeelding van Rudolf von Habsburg 
met den priester, terwijl de vierde op eene bazuin blaast en een lint 
in de hand houdt, waarop staat: Pietas Augusta trioinphet. — i. d, m. : 
Turbatmn Pietas olim pacaret ut orbefn, Firniavit manibus sceptra Rudolphe 
tuis. Rex Proavum pietate refert. Furor omnia vertat. Austriacam evertet 
non tarnen ille Domum. en daaronder: Augustus Germ: Hungariaeq: Rex 
losephus I. die ij. lulij e venatione redux, cum S. Eucharistiam defe- 
rentem Sacerdotem obuium haberet eundem ad pauperis infirtnae hospitium 
secutus, aegrae inopiam largo, elemosynd solat(us) reducemq: Sacerdotem longo 
rursus itineris spatio pedes comitatus est Istud Pietatis Austriacae exem- 
plum exhibet haec imago, simul adiungit non vanae fiduciae argumentum 
fore, ut tam insignis Rudolphi I. imitatio felicitatem Rudolphi et gloriam h 
coelo obtineat, et victorijs, coronis, sobole numerosa Regnatricem Domum 
firtnet, exornet, amplificet losephus I. vere Augustus. 
o. r. O. : C. Luyken fecit. — H. 265, B. 356 mm. 

Van deze prent bestaan twee drukken, de eene zonder randlijnen, de 
andere met dubbele randlijnen benevens nog eene enkele randlijn om 
het onderschrift i. d. m. 

De vaststelling van het jaar, waarin deze prent is vervaardigd, kan 
slechts bij benadering geschieden, daar het hier voorgestelde feit, voor- 
zooveel ik heb kunnen nagaan, alleen wordt vermeld in: (Eucharias Gott- 
Heb RinckJ Josephs des Sieghafften Röm Kaysers Leben und Thaten. In 
zwey theile abgefasset und mit bildniszen gezieret. Cölln, im jahr 1712. 
8°. Deel I. pag. 49. Aldaar wordt het tijdstip omschreven als: Einige 
■wenig jahre vor Kayser Leopolds todte. Leopold stierf 5 Mei 1705, en waar 
Juli 1702 niet de datum kan zijn, omdat Jozef I zich toen buiten Weenen 
bij het beleg van Landau bevond, is de bepaling op 1703 zeer waarschijnlijk, 




T..r(>ai-uin Tjeta-vS olim pacavcr ux uiwi.u, 

Fiijuavir muiiil.u^ ^ccptiit BirdoIpllC tu^s 

e^dern a^d paut^^i.^ if^fcrnu/ hc^iUum ^^^^^^^^^^ ctc/ixr- ^n^m^^r Lj.,ya. c/<'em 
J.ttZ^PietattjAu^tTia^-o'c.rt^miJum e^hibrt kctc inixtt^o,^'i7nvLLa.diwn^iC non ra, 



Itjn 



CASPER LUYKEN 1703. N= 2967. 




^n. n.rn^rn Jrrrn.t. ^^onr^t . ^^mp/cfa-./j.xr^y./^ 



1703 



547 



te meer daar er met het oog op de prent N°. 2968 en op Abr. a S. C/ara, 
Weltgallerie veel reden is tot de onderstelling, dat C. Luyken zich toen 
tijdelijk te Weenen ophield. 

Hoogstvermoedelijk heeft hem bij de vervaardiging dezer prent eene 
afbeelding voor den geest gestaan, waarop Romeyn de Hooghe een soort- 
gelijk voorval uit het leven van Karei II, Koning van Spanje, afbeeldde. 
De groep beneden, waar de knielende Koning den priester schijnt uit te 
noodigen plaats te nemen in zijne met muilezels bespannen karos is geheel 
anders dan op de prent van Luyken, doch de groep in de wolken, van 
den Paus met vier engelen, biedt in beide prenten groote overeenkomst aan. 

383 

Eedaflegging door Aartshertog Karei wegens de Spaansche 
Successie op 12 September 1703. 

*2968 Afzonderlijk uitgegeven prent door Casper Luyken, voorstellende een 
groot en rijk versierd vertrek in de Keizerlijke Burg te Weenen. Aan de 
achterzijde tusschen twee vensters is een troonhemel aangebracht; daar- 
onder staat Keizer Leopold II, hebbende aan zijne rechterhand zijn zoon, 
den Roomsch-Koning Jozef I, beide met den hoed op het hoofd, en aan 
zijne linkerhand zijn zoon Aartshertog Karei, die den eed aflegt; achter 
dezen eene tafel, waarop een crucifix, vier brandende kaarsen en een 
boek. Aan beide zijden tegen den muur geschaard, staan een aantal 
Raadsheeren, alle met allongepruiken op het hoofd, behalve de naast 
Jozef I geplaatste geestelijke. 

De geheele voorstelling is omgeven door eene lijst van samengevlochte 
bladeren. — H. 270, B. 355 mm. 

384 

Historie des Ouden en Nieuwen Testaments, Verrykt met 
ontrent vierhonderd Printverbeeldingen .... t' Amsterdam, 
By Pieter Mortier, Boekverkooper. MDCCIII. 2 dln. kl. fol. 
Deel II draagt het jaartal MDCCII. 

In dezen zoogenaamden Kleinen Bijbel van Mortier zijn 151 prenten 
door Jan Luyken, waaronder 119 nieuwe. Zij zijn tusschen den tekst ge- 
drukt en daardoor van achteren bedrukt; i. d. m. de aanwijzing der teksten 
tot verklaring der voorstellingen. Oorspronkelijk zijn zij vier aan vier op 
op ééne koperplaat gegraveerd en is deze daarna doorgesneden. — H. 98— 
104, B. 146 — 150 mm. 

De titelprent N°. 3029 is van achteren onbedrukt. — H. 290, B. 190 mm. 

Deel I. 

2969 /. pag. 8. Gen: IV. v\ 8. — Abel door Kaïn gedood. 

2970 2. pag. 9. Gen: V. v\ 5. — Adams sterfbed onder eene tent, waarheen 
van verschillende zijden zijne nakomelingen toesnellen. 



1703 548 

297 ^ 3- P^S- ^3- ~ Noach beschouwt de plannen 

voor de ark, die op den tweeden grond rechts wordt gebouwd. 

2972 4. pag. 14. Gen: VII. 7 g. — De dieren trekken paarsgewijze 

in de ark. 

2973 5. pag. 16. Ge/i. VII. v{ 10 24. — De Zondvloed; de menschen 

trachten te vergeefs eene toevlucht te vinden op den berg rechts. 

2974 6. pag. 22. Gen: XI. v\ i 4. — Het maken van steenen voor den 

torenbouw van Babel. 

-975 7- P^g- 26. Gen XII II v\ 8. 12. — De Koning van Sodom en zijne 
bondgenooten verslagen door den Koning van Babel in het dal der 
lijmputten. 

2976 8. pag. 27. Gen: XIIII. 7>{ 18. IQ. — Ontmoeting van Abram en 
Melchizedek. 

2977 9. pag. 35. Gen: XXI. v\ 13 18. — Hagar uit eene wolk toege- 
sproken door den Engel. 

2978 10. pag. 36. Gen: XXII. g ij. — Abraham offert Izak. 

2979 //. pag. 38. Genesis XXIII, v\ ig. — Sara begraven in de spelonk 
van Machpela. 

2980 12. pag. 39. Gen: XXIIII. v\ 17. 18. — Rebekka geeft Eliëzer te 
drinken. 

2981 IJ- pag. 40. Gen: XXV. v\ 30 34. — Ezau met een jachthond in 

Jakobs tent gekomen, verkoopt zijn eerstgeboorterecht. 

2982 14' pag. 41. Gen: XXVII. i. 2. — Izak zegent Jakob. 

2983 IS- pag. 43. Gen: XXVIII. v', 12 13. — Jakobs droom. 

2984 16. pag. 46. Gen: XXXI. 17 21. — Jakob verlaat Laban met 

zijne op ezels gezeten vrouwen en zijne kudden. 

2985 17' pag. 43 (drukfout voor 47). Gen: XXXII. v\ 24. — Jakobs worste- 
ling; links aan de overzijde van den Jabbok staat zijn gezin. 

2986 18. pag. 49. Gen: XXXIII. v\ 2 4. — Ontmoeting van Jakob en 

Ezau, die elkaar om den hals vallen. 

2987 ig. pag. 50. Gen: XXXII II. v\ 23. — Moord te Sichem. 

2988 20. pag. 52. Gen: XXXVII. v\ 20. — Jozef door zijne broeders in 
den kuil geworpen. 

2989 21. pag. 55. Gen. XL. v\ 20. — Farao rechts onder een troonhemel 
aan tafel zittende, herstelt den vóór hem buigenden schenker in zijn ambt. 

2990 22. pag. 56. Gen XLI. v\ 2. (op de treden van den troon). — Jozef 
legt Farao's droomen uit. 

2991 23. pag. 58. Gen: XLI II. v\ 26 29. — Jozefs broeders knielen vóór 

hem en bieden hem geschenken aan. 



1703 549 

2992 24- pag. 60. Gen: XLIIII. — Jozefs beker gevonden in den graanzak 
van Benjamin. De zak is gemerkt B, gelijk de daarnaast staande zakken 
met S, R, I en A. 

2993 pag. 61. Gen: XLV. — Jozef maakt zich bekend aan zijne rondom 
hem knielende broeders. 

26. pag. 63. N°. 2991 wederom gebruikt. 

2994 27. pag. 68. Genesis L. v{ 7. — Het als mummie ingepakte lijk van 
Jakob door zijne zonen in de spelonk van Machpela begraven, 

2995 28. pag. 69. Exod. I. v^. IJ. — De Israëlieten maken tichelsteenen in 
Egypte. 

2996 2Q. pag. 84. Exod: IX. 22 2Ö. — De plaag van den hagel en 

het onweder. 

2997 -3^- P'^S- 85. Exod: X. v^. 13 — 15. — De plaag van de sprinkhanen. 

2998 31. pag. 87. Exod: X v^. 22 — Farao en zijne hovelingen gedurende 
de plaag der duisternis. 

2999 32. pag. 88. Exod. XII 2g . . . .33. — Het sterven van Farao's oudsten 
zoon. Op den tweeden grond spreekt de Koning tot het weeklagende volk. 

3000 33. pag. 89. Exod: XII. v'. 34 3g. — Uittocht der Israëlieten uit 

Egypte. 

3001 34. pag. 90. Exod. XIII I. 27. 28. — Ondergang van Farao en zijn 
leger in de Roode Zee. 

3002 35- pag. 91. Exod: XV. v\ i 20. — Lofzang der Israëlieten na het 

doortrekken van de Roode Zee. Rechts op den tweeden grond Mirjam en 
de vrouwen met tamboerijns. 

3003 36. pag. 95. Exod: XVII. v\ 9. — Mozes op den bergtop met Aaron 
en Hur tijdens den strijd tegen de Amalekiten. 

3004 37- pag. 97. Exod: XVIII. 3 7. — Mozes ontvangt het bezoek 

van Jethro, met Zippora en hare twee zonen. 

3005 38. pag. 98. Exod. XIX. 17 21. — De wetgeving op Sinaï. 

3006 39- pag. 102. Exod: XXXII II. v\ 2g 32. — Mozes met zijn schit- 
terend gelaat van den berg komende, wordt door de Israëlieten begroet met 
gebaren van ontsteltenis. 

3007 40. pag. 103. Exod: XXXV. v\ 21 2g. — De Israëlieten brengen 

geschenken voor den bouw van den Tabernakel. 

3008 41. pag. 104. Exod: XXXVI. — Voorbereiding van den bouw van 
den Tabernakel. Rechts onder eene tent worden de sieraden vervaardigd, 
links op den tweeden grond de balken bekapt. 

3009 42. pag. 117. Levit: VIII. v\ 6 13. — Aaron in den Voorhof van 

den Tabernakel tot Hoogepriester gezalfd. 



1703 550 

3010 43- P^o- 119- Exod. XXXIX en XL. — Aaron en zijne zonen met 
het offervee in den Voorhof van den Tabernakel. 

301 1 44. pag. 124. Niimeri. V. v\ 16. — Het IJverwater. 

3012 4S. pag. 126. Nunieri. XI. v\ 31. — Het kamp der Israëlieten, waar 
Mozes wijst naar de opkomende menigte kwakkelen. 

3013 46. pag. 127. Numeri. XIII. v\ 26. — De teruggekeerde verspieders 
vertoonen aan Mozes de medegebrachte vruchten. 

3014 47. pag. 131. Numeri. XXI. v\ 6. 8. — Mozes toont den Israëlieten de 
Koperen Slang. 

3015 48. pag. 132. Numeri XXII. v\ 20 28. — Bileam door den Engel 

belet verder te rijden. 

3016 4g. pag. 139. Josua III. — De Israëlieten trekken door de drooge 
bedding van den Jordaan. 

3017 50. pag. 140. Josua: VII. 24. — Achan en zijn gezin worden 
gesteenigd. 

3018 51. pag. 141. Josua. X. v\ 12. — Josua beveelt de zon stil te staan. 

3019 52. pag, 145. Josua: XXI III. — Josua richt een gedenksteen op bij 
de vernieuwing van het verbond van het volk Israël met God. 

3020 5j. pag. 147. Judicum I. 6 — Aan Adoni-Bezek worden de 

duimen van handen en voeten afgehouwen. 

3021 ^4. pag. 151. Judicum. VI. v\ 3Ö 40. — Gideon vindt het vlies 

geheel nat van den dauw. 

3022 55. pag. 152. Judicu7n. VII. v\ I 8. (op den voorgrond rechts). — 

Gideon doet zijne manschappen bij een water drinken. 

3023 56. pag. 212. / Konin VI v\ i. — Salomo doet den tempel bouwen. 
Grootendeels gevolgd naar N°. 2631. 

3024 57. pag. 216. /. Koninge VIII. v\ 3 . .. . — Inwijding van den Tempel. 
Geheel gevolgd naar N°. 2633. 

3025 58. pag. 221. /. Konin. VIII. v^, ój. — Het Loofhuttenfeest. Geheel 
gevolgd naar N°. 2634. 

3026 jrp. pag. 257. //. Konin. XXV. v\ g. — Wegvoering van Juda uit het 
brandende Jeruzalem. Gevolgd naar N°. 2637. 

3027 60. pag. 288. Jona. III. v\ 4. — Prediking van Jona te Ninive te 
midden der zich verootmoedigende bevolking. 

3028 öi. pag. 314. ///. Machab. VI. v^, 13. — De Joden verlost in de Arena, 
doordat de op hen aanvallende olifanten door de verschijning van twee 
engelen worden op de vlucht gejaagd. Grootendeels gevolgd naar N°. 2641. 



551 



Deel II. 

3029 62. Titelprent. 

Christus, naar links gewend en staande op een kleinen heuvel tot ont- 
vangst van een langen stoet personen, die van den achtergrond af tot 
hem komen met hunne zieken en lijdenden. Achter hem rechts de disci- 
pelen en de in hem geloovende vrouwen. Op den voorgrond links de vier 
Evangelisten met hunne attributen, waaronder Markus, zittende op een grooten 
steen, die hier zonder opschrift is; rechts staat Johannes de Dooper, die 
op Jezus wijst, en zit Paulus met het zwaard naast zich. In de wolken 
rechts engelen en cherubijnen. — i. d. m. : Historie des Nieuwen Tes- 
taments. 

Staat. 

De prent is in de breedte iets, in de hoogte vrij belangrijk ingekort, 
zoodat de afmeting is geworden: H. 260, B. 188 mm. Het onderschrift 
i. d. m. is verdwenen en in plaats daarvan is op den steen links op den 
voorgrond aangebracht: Histoire du Nouveau Testament, A Amsterdajn 
Chez Martin Schagen. 

Deze heeft gediend voor de Fransche vertaling door D. Martin. 1724. 

Staat. 

Bovenvermeld opschrift weder gewijzigd in: Figuuren van '/ O. en N. 
Testament, te Amsterdam by Marten Schagen. 

Deze heeft gediend voor eene mij niet bekende uitgaaf. 

4<i<= Staat. 

Het opschrift wederom veranderd in : Leeven van den Grootsten en Besten 
aller Menschen Jezus. 

Deze heeft als opgevouwen Titelprent gediend in : Johan, Jacob Hesz, 
Het Leven van den grootsten en besten aller Menschen Jezus, waarvan de 
i^te druk verscheen te Haarlem bij J. Bosch in 1775 en de 2^^ aan het- 
zelfde adres z. j. 

6j. Boven de Voorreede. N°. 2662 wederom gebruikt. De Voorloopers 
van Christus. 

3030 Ö4. pag. 6. Luc. I. v\ 8 15. — De engel verschijnt aan Zacharias 

bij het altaar, waarvan de voorzijde versierd is met de symbolen der 
Evangelisten. 

303 1 05. pag. 7. Luc. I. v\ 21. 22. — Zacharias komt stom uit den Tempel 
tot het in het Voorhof nederknielende volk. 

3032 66. pag. 8, Luc. I. v^ 26 jS. — De Aankondiging aan Maria. 

3033 ^7- pag- 12. Matth. I. v^ 20 24. — De Engel verschijnt aan Jozef, 

die in zijne timmermanswerkplaats te bed ligt. 

3034 68. pag. 13. Luc: ILv\ l ^. — Jozef en Maria komen te Bethlehem 

voor de beschrijving bij de ambtenaren. 

36 



1703 552 

3035 (>9- pag. 16. Liic. II. Q 72. — De Aankondiging aan de Herders. 

3036 70. pag. 22. Matih. II. v\ 16 18. — De Kindermoord te Bethlehem. 

3037 7^- pag. 25. Matth. III. v\ i 12. — Johannes de Dooper predikt, 

staande onder een boom, voor eene aandachtig luisterende menigte aan 
den oever der Jordaan. 

3038 72. pag. 29. Joan. II. v'. 2 9. — Jezus op de Bruiloft te Kana 

beveelt den dienaren de watervaten te vullen. 

3039 73' pag. 30. Joan. II. v\ 14 lö — Jezus verjaag't de handelaars 

uit den Tempel. 

3040 74. pag. 34. Matth IV. v\ 2j. 24. — Jezus staande rechts op een groot 
plein, terwijl van alle zijden zieken en bezetenen tot hem worden gebracht. 

3041 7S- pag. 35. Matth. V. VI. VII. — De Bergrede. Jezus op den tweeden 
grond; de toehoorders op den voorgrond. 

3042 76. pag. 41. Mare. II. 3 4. — De geraakte wordt door het 

dak vóór Jezus nedergelaten. 

3043 77. pag. 42. Matth. IX. v\ g. — Jezus, links voorbij het tolhuis van 
Levi gaande, wenkt hem om mede te gaan. 

3044 7c?. pag. 43. Liic. VII vers ii 15. — Jezus wekt den jongeling te 

Naïn op, wiens begrafenisstoet van rechts uit de stadspoort komt. 

3045 79. pag. 44. Matth. IX. v\ 20. 22. — Jezus, te midden der schare, 
spreekt tot de vóór hem nederknielende, gezond geworden vrouw. 

3046 80. pag. 46. Matth. X. vi 2. 4. — Jezus, staande op een heuvel, kiest 
de twaalf apostelen uit. 

3047 81. pag. 47. Matth. XI. v\ 2 7. — Johannes de Dooper, in de 

gevangenis met den voet vastgeketend, zendt twee van zijne discipelen uit. 

3048 82. pag. 49. Lue. VII v\ 36 38. — Maaltijd bij Simon den Pari- 
zeer. Links ligt Jezus op eene rustbank, terwijl aan zijne voeten de boet- 
vaardige zondares staat. 

3049 83. pag. 50. Matth. XIII v\ 3 8. — De Zaaier. Links op den voor- 
grond een doornstruik; rechts op den tweeden grond de vogels, die het 
zaad oppikken. 

3050 84. pag. 52. Matth. XIV. v\ 8 //. — Op den voorgrond links 

reikt een krijgsman het hoofd van Johannes den Dooper op een schotel 
aan de dochter van Herodias. Rechts op den achtergrond Herodes aan 
het feestmaal. 

305 1 85. pag. 54. Joan. V. v^, 2 8. —■ Het Badwater van Bethesda. Rechts 

op den voorgrond ligt de zieke, die achtendertig jaren krank geweest was 
en tot wien Jezus en zijne discipelen toetreden. 



553 



3052 86. pag. 55. Joan VJ. v\ 10 7j. — Spijziging der schare. Jezus 

op den tweeden grond rechts zittende op een heuvel. 

3053 ^7' P3^g- 57- Matth. XIV. 24. ji. — Rechts Jezus wandelende op 
de zee. Tegenover hem de zinkende Petrus; achter dezen het vaartuig. 

3054 <?c?. pag. 58. Matth. XV. v\ 22. 28. — De Kananeesche vrouw knielt 
vóór Jezus. Achter haar een hond. 

205 5 8g. pag. 59. Matth. XVII. v\ i 7. — De Verheerlijking op den 

Berg. Rechts op den voorgrond de drie discipelen. 

3056 go. pag. 65. Matth. XIX. v\ 13 15. — Rechts zit Jezus, omgeven 

door zijne discipelen, en zegent de kinderen, die tot hem gebracht worden. 

3057 gi. pag. 66. Matth. XIX. v\ 16. 22. — De Rijke Jongeling. 
Geheel gevolgd naar N°. 2644. 

3058 g2. pag. 67. Joan. VII. v\ 14 75". — Links staat Jezus en predikt 

in het Voorhof van den Tempel. 

Grootendeels gevolgd naar N°. 2645. 

3059 gs- pag. 76. Luc. XV. 16. — De Verloren Zoon als varkenshoeder 
staande bij de trog, waaruit de dieren hun voedsel nemen. 

3060 g4. pag. 77. Luc XVI. v^, ig 24. — Lazarus, door de honden belekt, 

ligt rechts aan de deur van den Rijken Man, wiens feestmaal op den 
tweeden grond afgebeeld is. 

3061 g^. pag. 78. Luc. XVII. 12 77. — Rechts staat Jezus met zijne 

discipelen. Tegenover hem op den tweeden grond de luid roepende tien 
melaatschen. 

3062 gó. pag. 80. Matth. XX. v'. i c?. — De Arbeiders in den Wijngaard 

ontvangen na volbrachten arbeid hun loon. 

3063 97. pag. 81. Matth. XXI. v\ i g. — Jezus' intocht te Jerusalem 

over de uitgespreide kleederen en onder het gewuif der palmen. Rechts 
op den achtergrond de stadsmuren. 

3064 g8. pag. 82. Matth. XXI. v\ ig. — De Onvruchtbare Vijgeboom. 
Grootendeels gevolgd naar N°. 2647. 

3065 gg. pag. 84. Matth. XXI. v\ 33 3g. — De Booze Landlieden werpen 

den Zoon van den Eigenaar buiteneden Wijngaard. 

Grootendeels gevolgd naar N°. 2647. 

3066 100. pag. 85. Matth. XXII. v\ 2 13. — Rechts op den voorgrond 

de Gast zonder Bruiloftskleed, die gebonden wordt. Tegenover hem de 
Koning; achter hem het feestmaal. 

3067 707. pag. 90. Matth. XXV. v\ l. 12. — Rechts op den voorgrond de 
Wijze en de Dwaze Maagden. Links op den achtergrond de naderende, 
fel verlichte bruiloftsstoet. 

3068 102. pag. 92. Matth XXV. 31 4b. — Het Laatste Oordeel. 

Links de gezaligden, rechts de vervloekten. 



1703 



554 



3069 loj. pag. 95. Joa?!. XIII. v\ 4 ó. — De Voetwassching van Petrus. 

Hij zit rechts op den voorgrond en wijst naar zijn hoofd. 

3070 104. pag. 99. Luc. XXII. 7>^, 42. — Jezus, naar links gekeerd, knielt 
in Gethsemané. Vóór hem daalt een engel neder; op den achtergrond 
rechts de slapende discipelen. 

3071 /OJ". pag. 100. /oan. XVIII. v\ 4 8. — Jezus, rechts staande, terwijl 

zijne discipelen zich achter hem bevinden, doet door één woord zijne 
gewapende aanvallers ter aarde storten. 

3072 106. pag. III. Joan. XIX v\ 4. 5. — Op den achtergrond rechts het 
Podium vóór het paleis van Pilatus, waar deze Jezus vertoont aan het op 
den voorgrond zich verdringende volk. 

3073 107. pag. 112. Matth. XXVII. v\ 24. — Rechts zit Pilatus vóór den 
ingang van zijn paleis en wascht zijne handen. Op den tweeden grond staat 
Jezus gebonden ; op den achtergrond ziet men de hoofden van het volk, 

3074 70c?. pag. 113. Joan. XIX. v\ 17. — Jezus van rechts uit de stadspoort 
komende, valt neder onder het gewicht van zijn kruis. 

Deze prent is geplakt over eene andere niet door Luyken, voorstellende 
de Graflegging, die voorkomt op pag. 119 en die hier waarschijnlijk bij 
vergissing gedrukt was. 

3075 log. pag. 116. Mare. XV. vi 27 — De Kruisiging. Op den tweeden 
grond rechts de drie kruisen, op den voorgrond de toeschouwers. 

3076 iio. pag. 117. Luc. XXIII. v\ 45. — In het Heilige in den Tempel, 
waar links de Zevenarmige Kandelaar, in het midden het altaar, en 
rechts de Tafel der Toonbrooden staan, zien vijf priesters met ontzetting 
het door midden gescheurde gordijn, dat het Heilige der Heiligen 
afscheidde. 

3077 ///. pag. 123. Joan. XX. v\ 14 lö. — Rechts knielt Maria Mag- 

dalena vóór den verrezen Jezus in den hof. 

3078 112. pag. 124. Luc. XXII II. v\ IJ IQ. — Jezus met de twee 

Emmaüsgangers ^ich naar links begevende. 

3079 iij. pag. 136. Actor. VIII. v\ 38. — Philippus doopt den Moorschen 
Kamerling. Achter hen de met vier paarden bespannen staatsiewagen en 
het gevolg van den laatste, 

3080 114. pag. 137. Actor IX. v\ 4. 5. — Saulus en zijne krijgsHeden, door 
hemelsch licht beschenen, storten ter aarde. 

3081 775. pag. 142. Actor XII. ifi. 4. 10. — Petrus door den Engel naar 
links uit de gevangenis geleid, rechts de slapende wachters. 

3082 116. pag. 143. Actor XII. v^. 21. 2j. — Op den tweeden grond zit 
Herodes op den troon, luide toegejuicht door het rondom staande volk, 
op het oogenblik, dat hij, getroffen door den Engel, die zich hnks in de 
lucht vertoont, achteroverzinkt. 



1703 



555 



3083 117- pag- 146. Actor. XIV. v\ 8. 10. — Paulus geneest den kreupele te 
Lystre. 

Grootendeels gevolgd naar N°. 2652. 

3084 118. pag. 147. Actor XIV. ii. ij. — De offerstieren te Lystre tot 
Paulus en Barnabas gebracht. 

Gedeeltelijk gevolgd naar N°. 2653. 

3085 iig. pag, 151. Actor XVII. v\ 22. - Paulus, staande op den Areopagus, 
predikt voor de rondom hem zittende Grieken. 

3086 120. pag. 154. Actor. XXV. v\ 2j. — Rechts zitten Agrippa en Berenice 
op den troonzetel, iets lager Festus; tegenover hen staat Paulus met ge- 
ketende handen. 

3087 121. pag. 155. Actor XXVII. v{ 41. 44. — Links op den voorgrond 
een groot vuur, waarbij de geredde schipbreukelingen op Melite zich 
warmen en waarin Paulus den adder afschudt. Rechts op den achtergrond 
naderen andere geredden. 

122. pag. 178. N°. 2661 wederom gebruikt. Geloof, Hoop en Liefde. 

Op de volgende bladzijden zijn de andere 29 vignetten weder aange- 
bracht, die oorspronkelijk waren vervaardigd voor den Grooten Bijbel van 
Mortier. 1700. Zij zijn hier echter in eene geheel andere volgorde gesteld 
en behalve N°. 2662 telkens twee aan twee boven elkander afgedrukt; 
onder elke voorstelling staat de verklaring, met eenige regels ter verdere 
uitlegging. Hierdoor is elk der prenten N°. 2662 — 2688 van achteren be- 
drukt met een ander vignet, terwijl N°. 2689 en 2690 van achteren met 
tekst bedrukt zijn. 



123. 


pag. 


179 boven: 


N°. 


2662. 


De Voorloopers van Christus. (Voor 
de 2de maal in dit boek). 


124. 


pag. 


180 boven: 


N°. 


2664. 


De Geboorte van Jezus. 


125- 




beneden : 


N°. 


2665. 


De Wijzen uit het Oosten. 


126. 


pag. 


181 boven: 


N°. 


2667. 


Jezus op de tinne des Tempels. 


127. 




beneden : 


N°. 


2675. 


Het Badwater van Bethesda. 


128. 


pag. 


182 boven: 


N°. 


2677. 


De Barmhartige Samaritaan. 


I2Q. 




beneden : 


N°. 


2678. 


Jezus te Bethanië. 


IJO. 


pag. 


183 boven: 


N°. 


2670. 


De Rijke Dwaas. 


IJl- 




beneden : 


N°. 


2671. 


Jezus geneest den Waterzuchtige. 


132. 


pag. 


184 boven: 


N°. 


2673. 


De Bruiloftsgasten genoodigd. 


133- 




beneden : 


N°. 


2679. 


De Verloren Zoon. 


134- 


pag. 


185 boven: 


N°. 


2672. 


De Parizeer en de Tollenaar. 


135' 




beneden : 


N°. 


2681. 


Zacheüs in den vijgeboom. 


13^- 


pag. 


186 boven: 


N°. 


2674. 


De Penning der Weduwe. 


137- 




beneden : 


N°. 


2663. 


De Hongerigen gespijsd. 


138. 


pag. 


187 boven: 


N°. 


2666. 


De Dorstigen gelaafd. 


139- 




beneden: 


N°. 


2668. 


De Vreemdelingen geherbergd. 


140. 


pag. 


188 boven: 


N°. 


2669. 


De Naakten gekleed. 


141. 




beneden 


N° 


2676. 


De Zieken getroost. 



1703 



556 



142. 


pag. 


189 boven: 


N°. 


2680. 


De Gevangenen bezocht. 


143' 




beneden : 


N°. 


2682. 


Jezus in Gethsemané. 


144- 


pag. 


190 boven: 


N°. 


2685. 


Jezus door de krijgsknechten mis- 












handeld. 


145- 




beneden : 


N°. 


2683. 


Het berouw van Petrus. 


146. 


pag. 


187, drukfout 


voor 191 








boven : 


N°. 


2684. 


Zelfmoord van Judas. 


147- 




beneden : 


N°. 


2686. 


Dood van Eutychus. 


148. 


pag. 


192 boven: 


N°. 


2687. 


Paulus en Agabus. 


149. 




beneden : 


N°. 


2688. 


De Draak en de door de zon om- 












ringde Vrouw. 


ISO. 


pag. 


193 boven: 


N°. 


2689, 


De Vrouw door den Draak achtervolgd. 


15I' 




beneden : 


N°. 


2690. 


De zevenkoppige Draak en zijne be- 



rijdster. 



Bovendien bevinden zich in dit werk de navolgende copiën naar prenten 
door Luyken: 

Deel I. 

1. pag. 109. Van de tegenzijde naar N°. 451 en naar een gedeelte van 
N°. 452: de Tafel der Toonbrooden. 

2. pag. II O. Van de tegenzijde naar N*^. 448 en 449: het Reukaltaar 
en de Zevenarmige Kandelaar. 

3. pag. 112. Van de tegenzijde naar 453 en 454: het Brandaltaar 
en het Koperen Waschvat. 

4. pag. 262. Van dezelfde zijde naar N°. 2639: Mordechai geëerd. 
Deze copie is kenbaar aan de tekstaanwijzing i. d. m. : Esther. VI. v^. 6. 

en verder daaraan, dat boven den hals van het paard van Mordechai de 
speer van een zijner begeleiders zichtbaar is. Behalve in dezen i^ten druk van 
den Kiemen Bijbel van Mortier, 1703, is deze copie nog gebruikt in de beide 
eerste drukken van: Flavius Josephus, Alle de Werken, 1704 en 1722. folio. 

Er bestaat eene tweede copie naar dezelfde prent ; deze is zonder tekst- 
aanduiding i. d. m., terwijl ook de speer boven het paard is weggelaten. 
Deze copie komt voor in den 2^^^ druk van den Kleinen Bijbel van 
Mortier bij Antoni Schoonenburg c.s. 1722, en in de Fransche vertaling 
daarvan door D. Martin, 1724. 

Deel II. 

5. pag. 89. Van dezelfde zijde naar N°. 2650: Jezus beschouwt den 
Tempel. 

6. pag. 148. Van dezelfde zijde naar N°. 2654: Paulus drijft den waar- 
zeggenden geest uit te Philippi. 

7. pag. 171. Van dezelfde zijde naar N°. 2655: de Aanbidding van 
het Lam. 

8. pag. 172. Van dezelfde zijde naar N°. 2656: de Fiolen van Gods 
toorn. 



1703 



557 



Niet in den i^'^n^ maar alleen in den hierachter beschreven 2<^«" druk 
bij Antoni Schoonenburg c.s. 1722 komt op pag. 305 voor eene prent, 
voorstellende den dood van Eleazar, verpletterd onder den door hem ge- 
dooden olifant, en met het onderschrift i. d. m. : /. Machab: VI. v^. 43. 

Deze prent is de copie van twee andere door J. Luyken, n.L de linker- 
zijde van dezelfde zijde genomen naar de ruiterbende op N°. 1927 en de 
andere helft van de tegenzijde naar N°. igoo, welke beide origineelen 
voorkomen in: Al de Werken van Flavius Josephus. i6g8. 8°. 

Deze copie is ook nog gebruikt in de Fransche vertaling van den Kleinen 
Bijbel van Mortier door D. Martin en verder in de drie edities van Alle 
de Werken van Flavius Josephus. 1704, 1722, 1732. folio. 

De 2de druk van den Kleinen Bijbel van Mortier verscheen in 1722 te 
Amsterdam bij Antoni Schoonenburg, Pieter Visser, Evert & Jan Visscher, 
en Gerard onder de Linden. 

Deze verschilt van de i^'^ uitgave daarin, dat verscheidene prenten opge- 
graveerd zijn ; verder, dat op pag. 46 niet de prent door Luyken, doch eene 
andere voorkomt, terwijl eerstgenoemde is afgedrukt op pag. 63 op de 
plaats van het ten tweeden male gebruikte N°. 2991, en dan voorstelt de 
Komst van Jakob in Egypte, terwijl eindelijk de vignetten alle copiën zijn. 

Er bestaan echter ook exemplaren, die al deze bizonderheden vertoonen 
en waar toch de oorspronkelijke titel van Pieter Mortier 1703, is vóór- 
geplaatst. 

pag. 178. Naar N°. 2661: Geloof, Hoop en Liefde. Copie van dezelfde 
zijde; op het origineel is de uitstraling van het licht achter het Geloof 
aangeduid door lijnen, op de copie door onbetint gehouden stralen. 

pag. 179 (en evenzoo boven de Voorreede). Naar N°. 2662: De Voor- 
loopers van Christus. Van dezelfde zijde; op het origineel staan cijfers 
aan de voeten der voornaamste personen en is de mantel over den rechter- 
schouder en arm van Jozef bedekt met schuine lijnen ; op de copie ont- 
breken de cijfers en is bovenbedoeld gewaad bijna geheel onbetint. 

pag. 180 boven. Naar N°. 2664: Geboorte van Jezus. Van de tegenzijde; 
de opening der grot rechts. 

pag. 180 beneden. Naar N°. 2665: De Wijzen uit het Oosten. Van de 
tegenzijde; de personen staan links. 

pag. 181 boven. Naar N°. 2667: Jezus op de tinne des Tempels. Van 
de tegenzijde; de personen staan links. 

pag. 181 beneden. Naar N°. 2075: Het Badwater van Bethesda. Van 
de tegenzijde; de man op krukken staat links. 

pag. 182 boven. Naar N° 2677: De Barmhartige Samaritaan, Van de 
tegenzijde; de gewonde ligt links. 

pag. 182 beneden. Naar N°. 2678: Jezus te Bethanië. Van de tegenzijde; 
het keukenvuur rechts. 



1703 



558 



pag. 183 boven. Naar N°. 2670: De Rijke Dwaas. Van de tegenzijde; 
de man zit links. 

pag. 183 beneden. Naar N^. 2671: Jezus geneest den Waterzuchtige. Van 
de tegenzijde; de zieke zit links. 

pag. 184 boven. Naar N°. 2673: De Bruiloftsgasten genoodigd. Van de 
tegenzijde; de bode wijst naar rechts. 

pag. 184 beneden. Naar N®. 2679: De Verloren Zoon. Van de tegenzijde; 
de persoon staat rechts. 

pag. 185 boven. Naar N°. 2672: De Farizeër en de Tollenaar. Van de 
tegenzijde; de Tollenaar staat rechts. 

pag. 185 beneden. Naar N". 2681: Zacheüs op den vijgeboom. Van de 
tegenzijde; Jezus beweegt zich naar links. 

pag. 186 boven. Naar N°. 2674: De Penning der Weduwe. Van de 
tegenzijde; Jezus zit links. 

pag. 186 beneden. Naar N°. 2663: De Hongerigen gespijsd. Van de 
tegenzijde; het huis staat links. 

pag. 187 boven. Naar N°. 2666: De Dorstigen gelaafd. Van de tegen- 
zijde; het huis staat rechts. 

pag. 187 beneden. Naar N°. 2668: De Vreemdelingen geherbergd. Van 
de tegenzijde; het huis staat links. 

pag. 188 boven. Naar N°. 2669: De Naakten gekleed. Van de tegen- 
zijde; het huis staat rechts. 

pag. 188 beneden. Naar N°. 2676: De Zieken getroost. Van de tegen- 
zijde; de kranke ligt links. 

pag. 189 boven. Naar N°. 2680: De Gevangenen bezocht. Van de 
tegenzijde; de vastgeketenden zitten links. 

pag. 189 beneden. Naar N°. 2682: Jezus in Gethsemané. Van de tegen- 
zijde; de slapende discipelen links. 

pag. 190 boven. Naar N°, 2685: Jezus door de krijgsknechten mis- 
handeld. Van de tegenzijde; de hoofdgroep links. 

pag. 190 beneden. Naar N°. 2683: Berouw van Petrus. Van de tegen- 
zijde; hij gaat naar links, 

pag. 187 (drukfout voor 191) boven. Naar N°. 2684: Zelfmoord van 
Judas. Van de tegenzijde; de stad Jerusalem is rechts. 

pag. 187 (drukfout voor 191) beneden. Naar N°. 2686: Dood van Euty- 
chus. Van de tegenzijde; de man met de fakkel staat rechts. 

pag. 188 (drukfout voor 192) boven. Naar N°. 2687: Paulus en Agabus. 
Van de tegenzijde; Paulus staat links. 



559 



pag. i88 (drukfout voor 192) beneden. Naar N°. 2688: De Draak en de 
door de zon omringde Vrouw. Van de tegenzijde; het monster staat rechts. 

pag. 193 boven. Naar N°. 2689: De Vrouw door den Draak achtervolgd. 
Van de tegenzijde; zij vliegt naar links. 

pag. 193 beneden. Naar N°. 2690: De Zevenkoppige Draak en zijne 
berijdster. Van de tegenzijde; Johannes en de engel staan rechts. 

Deze copie-vignetten met uitzondering van N°. 2661 en 2662 zijn 
wederom gebruikt in : CL Bnnn, Veertig Samen- en AUeenspraaken uit het 
Nieuwe Verbond, f Amsterdam, By Marten Schagen, Boekverkooper op den 
Nieuwendyk, schuin over de St Niklaesstraat. MDCCXXIX. 8°. 

Zij zijn aangevuld door twaalf nieuwe copiën, op dezelfde wijze omgeven 
door festoenen en i. r. b. voorzien van volgnummers in Romeinsche cijfers. 



/. pag. I. Nieuwe copie niet naar Luyken. De ontmoeting van 

Maria en Elisabeth. 

//. pag. II. Copie naar N°. 2664: De Geboorte van Jezus. 

///. pag. 17. Nieuwe copie van de tegenzijde naar N°. 3035: De 

Aankondiging aan de Herders. 

IV. pag. 32. Copie naar N°. 2665: De Wijzen uit het Oosten. 

V. pag. 39. Nieuwe copie van dezelfde zijde naar N°. 3036: De 

Kindermoord te Bethlehem. 

VI. pag. 48. Copie naar N°. 2667 : Jezus op de tinne des Tempels. 

VII. pag. 55. Copie naar N°. 2675: Het Badwater te Bethesda. 

VIII. pag. 61. Copie naar N°. 2677: De Barmhartige Samaritaan. 

IX. pag. 69. Copie naar N°. 2678: Jezus te Bethanië. 

X. pag. 76. Copie naar N°. 2670: De Rijke Dwaas. 

XI. pag. 84. Copie naar N°. 2671: Jezus geneest den Water- 

zuchtige. 

XII. pag. 92. Copie naar N°. 2673: De Bruiloftsgasten genoodigd. 

XIII. pag. 99. Copie naar N°. 2679: De Verloren Zoon. 

XIV. pag, 108. Nieuwe copie van de tegenzijde naar N°. 3057: De 

Rijke Jongeling. 

XV. pag. 115. Copie naar N°. 2672: De Farizeër en de Tollenaar. 

XVI. pag. 124. Copie naar N°. 2681: Zacheüs in den vijgeboom. 
XVII pag. 132. Nieuwe copie van de tegenzijde naar N°. 3063: De 

intocht te Jerusalem. 

XVIII. pag. 146. Copie naar N°. 2674: De Penning der Weduwe. 

XIX. pag. 155. Nieuwe copie van de tegenzijde naar N°. 3067: De 

Wijze en Dwaze Maagden. 

XX. pag. 179. Copie naar N°. 2663: De Hongerigen gespijsd. 

XXI. pag. 184. Copie naar N°. 2666: De Dorstigen gelaafd. 

XXII. pag. 191. Copie naar N°. 2668: De Vreemdelingen geherbergd. 

XXIII. pag. 199. Copie naar N°. 2669: De Naakten gekleed. 

XXIV. pag. 206. Copie naar N°. 2676: De Zieken getroost. 

XXV. pag. 216. Copie naar N°. 2680: De Gevangenen bezocht. 

XXVI. pag. 225. Copie naar N°. 2682: Jezus in Gethsemané. 

XXVII. pag. 233. Nieuwe copievandetegenzijdenaarN°.3o7i:Jezusdoet 

zijne aanvallers terugdeinzen. 



1703 






5ÓO 


XXVIII. 


pag. 


244. 


Copie naar N°. 2685 : Jezus door de krijgsknechten 








mishandeld. 


XXIX. 


pag. 


250. 


Copie naar N°. 2683: Het berouw van Petrus. 


XXX. 


pag. 


258. 


Nieuwe copie van de tegenzijde naar N°. 3073: Pilatus 








wascht zich de handen. 


XXXI. 


pag. 


269. 


Nieuwe copie van de tegenzijde naar N°. 3077: Jezus 








verschijnt aan Maria Magdalena. 


XXXII. 


pag. 


279. 


Copie naar N°. 2684: Zelfmoord van Judas. 


XXXIII. 


pag. 


287. 


Nieuwe copie van dezelfde zijde naar N°. 3085: Paulus 








te Athene. 


XXXIV. 


pag. 


297. 


Copie naar N°. 2686: De dood van Eutychus. 


XXXV. 


pag. 


303- 


Copie naar N°. 2687: Paulus en Agabus. 


XXXVI. 


pag. 


312. 


Nieuwe copie van dezelfde zijde naar N°. 3086: Paulus 








vóór Agrippa. 


XXXVII. 


pag. 


326. 


Nieuwe copie van dezelfde zijde naar N°. 3087: Paulus 








te Melite. 


XXXVIII. 


pag. 


335- 


Copie naar N°. 2688: De Draak en de door de zon 








omringde Vrouw. 


XXXIX. 


pag. 


340- 


Copie naar N°. 2689: De Vrouw door den Draak 








achtervolgd. 


XL. 


pag. 


345- 


Copie naar N°. 2690: De Zevenkoppige Draak en 



zijne berijdster. 

Van de bovenvermelde serie zijn wederom gebruikt in : J. van Lodesteyn, 
Gedigten En Gezangen Over het H. Evangelium van Lukas. V Amsterdam 
by Marten Schagen, 1732. 8°. 



pag. 


20. 


N°. 


VI 


pag. 


94. 


N^ 


XIII 


pag. 


118. 


N°. 


XIV 


pag. 


164. 


N°. 


XVI 


pag. 


172. 


N°. 


XXVII 


pag. 


176. 


N°. 


XXVIII 


pag. 


182. 


N°. 


XXX 



Eene Fransche vertaling van den Kleinen Bijbel van Mortier verscheen 
in 1724 te Amsterdam bij Marten Schagen, onder den titel: D. Martin, 
Histoire de la Bible contenant Ie vieux et Ie nouveau Testament. 

Daarin komen weder voor alle prenten N°. 2969 — 3087, sterk opgesneden, 
ongeveer op dezelfde pagina's als in de Hollandsche editie, doch sommige 
daarvan iets afwijkend, doordat enkele van de prenten, welke niet door 
Jan Luyken zijn vervaardigd, weggelaten zijn. Ook zijn enkele verande- 
ringen aangebracht in de tekstaanwijzingen i. d. m. 

Deel I. 

De tekstaanwijzing is geheel uitgeslepen bij N°. 3004, 301 1, 3013, 3015, 
3016, 3017, 3018, 3019, 3020 en 3023, terwijl die gewijzigd is op de 
volgende prenten: 



1703 



56i 



pag. 117. N°. 3010. Aaron en zijne zonen bij het offervee. — Het 
onderschrift uitgeslepen en vervangen door: Levit VIII. 14 — 24. 

pag. 148. N°. 3021. Gideon en het vlies. — pag. 149. N°. 3022. 
Gideon kiest zijne manschappen. — Bij deze beide prenten is het eerste 
woord: Judicum. gedeeltelijk uitgeslepen en veranderd in: Juges. 

pag. 217. N°. 3025. Het Loofhuttenfeest. — Na uitslijping van: /. Konin. 
is dit veranderd in : I ou III des Rois. 

pag. 253. N°. 3026. De Wegvoering uit Jerusalem. — Het geheele onder- 
schrift is uitgeslepen en vervangen door: // ou IV des Rois XXV. v\ i 7. 

Deel II. 

pag. 6—31. N°. 3030 — 3039. — Bij deze 9 prenten is vóór den naam 
van den Evangelist bij gegraveerd: S. of S^, terwijl daarenboven bij 
N°. 3038 en 3039 Joan is veranderd in Jean. 

Bij de andere prenten van het Nieuwe Testament is deze wijziging niet 
doorgevoerd. 

De Titelprent N°. 3029 is in den 2den staat. 

De vignetten op den gedrukten titel en boven de Pré/ace zijn beide 
copiën: 

de eerste naar N°. 2661: Geloof, Hoop en Liefde; 

de tweede naar N°. 2662: De Voorloopers van Christus. 

27 Prenten uit den Kleinen Bijbel van Mortier zijn weder gebruikt in: 
Flavius Josephus, Alle de Werken. Amsterdam, By Pieter Mortier 1704. 
folio, n.L: N°. 2969, 2971, 2974, 2976—2978, 2980 — 2982, 2985 — 2988, 2990— 
2993, 3000, 3001, 3003, 3011, 3013, 3015, 3016, 3018, 3020, 3024. 

In den 3«ïen druk van dat werk bij Marten Schagen, 1732, zijn dezelfde 
prenten wederom gebruikt met uitzondering van N°. 2971 en 3003, doch 
zijn 15 andere prenten uit den Kleinen Bijbel van Mortier opnieuw afge- 
drukt, n.1. N°. 2972, 2975, 2984, 2989, 2994, 2995, 3004, 3007, 3008, 3017, 
3019, 3022, 3023, 3027 en 3075. 

In: Basnage, Histoire du vieux et du nouveau Testament. 170S, zijn 
wederom gebruikt i vignet en 45 prenten, n.1.: N°. 2662, 2969, 2971, 2973, 
2974, 2978, 2983, 2993, 3001, 3003, 3005, 3007, 3012— 3016, 3018, 3022, 3025, 
3026, 3030, 3032, 3033, 3035—3037» 3039, 3047, 3050, 3052, 3053. 3055. 3063, 
3064, 3069, 3070, 3075, 3078—3082, 3084, 3086 en 3087. 

De meeste afbeeldingen van dezen Bijbel hebben verder ook nog gediend 
om, twee aan twee boven elkaar op één blad afgedrukt, te strekken tot 
versiering van folio-Bijbels; zij zijn dan van achteren onbedrukt. 

Zoo is in de verzameling Van Eeghen een Statenbijbel, uitgegeven bij 
Samuel en Johannes Luchtmans te Leiden, 1757, folio, waarin op die 
wijze weder gebruikt zijn, doch in zeer onregelmatige volgorde: N°. 2970, 
2971» 2973, 2974, 2976—2980, 2983, 2996—2999, 3002, 3003, 3005, 3006, 3009, 
3010, 3012, 3014, 3021, 3025, 3026, 3030—3035, 3037—3087; benevens de 
copiën naar de vignetten N°. 2661 en 2662. Van den Triomf van Mor- 
dechai komt de 2'^^ copie voor. 



1703 



502 



385 

Histoire de Guillaume III. Roi d'Angleterre, d'Ecosse, de 

France, & d'Irlande, Prince d'Orange, &c. &c &c A 

Amsterdam, Chez Pierre Mortier, Libraire sur Ie Vygen- 
dam. M.D.CCIII. 3 din. 8°. 

Hierin 20 prenten door Jan Luyken, waaronder 4 nieuwe. 

Deel II. 

3088 I. b. r. b. : Tom. 2. Pag. jj. — Slag bij Fleurus. Op den voorgrond 
een hevig gevecht man tegen man; op den achtergrond rechts staan de 
piekeniers gereed een aanval af te wachten, terwijl de ruiterij het Fransche 
leger aanvalt, te midden waarvan links eene kmitontploffing plaats vindt. 
— H. 147, B. 132 mm. 

3089 2. b. r. b. : Tom. 2. Pag. 78. — Zeeslag bij Bevczier. In het midden 
de hevige strijd der Hollandsche en Fransche vloten; op den voorgrond 
de wrakgeschoten Fransche schepen ; op den achtergrond links de Engelsche 
vloot, die blijft stil liggen zonder hulp te bieden. — H. 147, B. 131 mm. 

3090 j. b. r. b. : / j. Tom. 2. Pag. 84. — Slag bij de Boyne. Op den voor- 
grond links Willem III te paard op het oogenblik, dat, tot schrik van zijne 
omgeving, zijne laars geraakt wordt door den kanonskogel, die het naast 
hem staande paard van den rechterpoot berooft. Op den tweeden grond 
rechts het afdalen der ruiterij langs de plaats, waar eene kruitontplofifing 
geschiedt, naar de rivier, welke midden door het landschap loopt en welke 
meer naar achteren door eene afdeeling ruiterij en door twee afdeelingen 
voetvolk op drie plaatsen wordt doorwaad, ten einde het leger van Koning 
Jacobus II aan te vallen. — H. 159, B. 288 mm. 

Staat. 

Na uitslijping der aanwijzing b. r. b. is i. d. m. het onderschrift: Passage 
de Boyne. aangebracht. 

Hoogstwaarschijnlijk is de prent in dezen staat niet in een boek gebruikt, 
maar afzonderlijk uitgegeven. 

Onmiddellijk achter Deel II, doch met afzonderlijke pagineering, is het 
geheele boek: Le Triomphe Royal, (zie boek N°. 204) weder afgedrukt en 
daarmede ook de daarin door J. Luyken vervaardigde prenten. Deze waren 
twee aan twee naast elkaar op ééne koperplaat gegraveerd; voor het gebruik 
in dit boek is bij de rechtsche voorstellingen bovenaan de aanwijzing van 
het Deel, onderaan het volgnummer aangebracht, terwijl de linksche voor- 
stellingen geheel onveranderd bleven. 

4, pag. 29. — b. r. b. : Fig: 17. N°. 1204 wederom gebruikt. 

j). pag. 30. — b. r. b. : Tom. 2. Fig: 18. o. r. o. : g N°. 1205 wederom gebruikt. 
ö. pag. 31. — b. r. b. : Fig: ig. N°. 1206 wederom gebruikt. 

7. pag. 32. — b. r. b. : Tom. 2. Fig: 20. i. r. o. : lo N°. 1207 wederom gebruikt. 
<y. pag. 32. — b. r. b. : Fig: 21. N°. 1208 wederom gebruikt. 



1 J 




5<^3 








9- pag. 33- — 


b. r. b.: 


Tom. 2. Fig: 22. i. r. 


0. 


II N». 


1209 wederom gebruikt. 


lo. pag. 34. — 


b. r. b.: 


Fig: 23. 




N°. 


1210 wederom gebruikt. 


II. pag. 35. — 


b. r. b.: 


Tom. 2. Fig: 24. 0. r. 


0. 


12 N°. 


12 II wederom gebruikt. 


12. pag. 36. — 


b. r. b. : 


Fig: 25. 




N°. 


121 2 wederom gebruikt. 


13- pag. 37- - 


b. r.b.: 


Tom. 2. Fig: 26. 0. r. 


0. 


13 N°. 


1213 wederom gebruikt. 


14. pag. 38. — 


b. r. b. : 


Fig: 27. 




N°. 


1214 wederom gebruikt. 


15- pag. 39- — 


b.r. b.: 


Tom. 2. Fig: 28. 0. r. 


0. 


: 14 N°. 


12 15 wederom gebruikt. 


16. pag. 40. — 


b. r. b. 


Fig: 2g. 




N°. 


12 16 wederom gebruikt. 


17. pag. 41. — 


b. r. b.: 


l'otn. 2. Fig: 30. r. 0. : 


15. N°. 


12 17 wederom gebruikt. 


18. pag. 42. — 


b. r. b. 


Fig: 31. 




N°. 


1218 wederom gebruikt. 


ig. pag. 43. - 


b. r. b. 


Tom. 2. Fig: 32. 0. r. 


0. 


: lö. N° 


12 19 wederom gebruikt. 


Deel III. 













3091 20. Titelprent. 

Voorstelling van een grafmonument, gevormd door een voetstuk, waar- 
van de vóórzijde versierd is met de afbeelding van een ruitergevecht. Op 
dat voetstuk ligt Willem III in volle wapenrusting uitgestrekt, het hoofd 
naar links, terwijl zich achter hem een obelisk verheft, waarvan de vóór- 
zijde het opschrift voert: Histoire du Roi Guillaume Tom. III. Achter 
den obelisk ziet men vier gevangenen en een aantal vaandels en kanonnen ; 
op den voorgrond vóór het voetstuk zit links eene weenende vrouw en 
staat rechts een weenend kind, terwijl tusschen hen het prinselijk wapen is 
aangebracht. — H. 132, B. 84 mm. 

386 

P. C. Hooft, Nederlandsche Historiën .... de vierde 
druk .... 't Amsterdam, By Henrik Wetstein, en Pieter 
Scepérus. tot Leiden, By Daniël van den Dalen, tot 
Utrecht, By Willem vande Water. 1703. 2 dln. folio. 

Hierin 15 prenten door Jan I>uyken, alle eerst gebruikt in: Pieter Bor 
Christiaensz, Oorsprongk, begin, en vervolgh der Nederlandsche Oorlogen. 
Amsterdam, 1679—1684. 

Deel I. 

/. pag. 84. 2d<: Staat N°. 50. Prediking op het veld. 

2. pag. IOC. 2<ie Staat N°. 51. Beeldenstorm. 

3. pag. 228. 3'ie Staat N°. 52. Inneming van Den Briel. 

4. pag. 236. 2de Staat N°. 53. Terechtstelling van Don Pedro Pacieco. 

5. pag. 288. 2^^ Staat N°. 54. Moord te Naarden. 

6. pag. 316. 2de Staat N°. 55. Slag op de Zuiderzee. 

7. pag. 472. 2de Staat N°. 56. Moord te Antwerpen. 

8. pag. 578. 3de Staat N°. 57. Uitleiden der geestelijken te Amsterdam. 

Deel II. 

9. pag. 640. 2^^^ Staat N°. 58. Verovering van Maastricht. 
10. pag. 772. 2'^^ Staat N°. 59. Beleg van Steenwijk. 



564 



II. pag. 794. iste Staat N°. 60. Ontzet van Kamerijk. 

72. pag. 850. Staat N°. 61. Fransche Furie te Antwerpen. 

13- pag. 902. i^te Staat N°. 62. Moord van Willem I. 

14. pag. 908. 2^^ Staat N°. 63. Graf van Willem I. 

15. pag. 1061. 2de Staat N°. 65. Beleg van Grave. 

387 

Beknopte Beschryving van Italien, Behelzende 's Lands 
Oiitheid, Beginselen, Voortgang, Oorlogen, Verwoestingen, 
en tegenwoordige staat .... Te Amsterdam, By Nicolaas 
Ten Hoorn, Boekverkoper over 't Oude Heeren-Loge- 
ment, 1703. 8°. 

3092 Titelprent door Jan Luyken. 

Links een standbeeld van Herkules, aan den voet waarvan eene vrouw 
zit met de pen boven het op haar knieën geopende boek; zij geeft aan- 
wijzingen aan twee aandachtig luisterende personen op de kaart, welke 
door de naast haar staande vrouw wordt ontrold. Achtergrond een uit- 
gebreid landschap met reizigers te voet, te paard en in een reiswagen. 
De kaart ligt uitgespreid op een steen, waarvan de vóórzijde het opschrift 
draagt: Beknopte Beschryvinge van Italien. — i. d. m.: Te Amsterdam by 
Nicolaas teti Hoorn Boekverkoper 1703. — H. 119, B. 71 mm. 

388 

A. Montanus en J. Verwey, Het Leven, Bedryf, en 
Oorlogs-daaden van Wilhem den Derden .... Tot Am- 
sterdam, By Jan ten Hoorn, Boekverkooper, over 't Oude 
Heeren Logement. 1703. 4 dln. 8°. 

Blijkens de titels is Deel I geschreven door Montanus, Deel II of 
Vervolg door G. C, Deel III of Tweede Deel, en Deel IV of Tweede Vervolg 
door Jacobus Verwey. Er bestaan echter ook exemplaren, overigens 
geheel hetzelfde, waar op den titel van Deel I, als schrijver van Deel II 
of Vervolg wordt aangeduid V. W (Verwey). 

Hierin 4 prenten door Jan Luyken en i door Casper Luyken, de eerst- 
genoemde nieuw. Het portret van Willem III, hoewel op dezelfde plaat 
als de titelprent, is niet door J. Luyken vervaardigd. 

Deel I. 

3093 /. Titelprent. 

Willem III in koninklijk ornaat op den troon gezeten in het Parlement. 
Op een velum: Leven en Oorlogs-daden van Wilhem den Derden Koning 
van Engeland, etc. 

Onder de hoofdvoorstelling de afbeelding van een veldslag, omgeven 
door een afzonderlijken rand. — H. 143, B. 82 mm. 



565 



Deel III. 

2. pag. 104. 2de Staat van N°. 1475. Vertrek van Willem III naar 
Engeland. 

Deel IV. 

3094 J. pag. 46. Boven in de lucht : Lyk staatie van Maria Stuart Konin- 
gi?ine van Engeland. — De stoet, geheel te voet, beweegt zich in ver- 
scheidene bochten op een groot plein, over de straatbedekking van zwart 
laken, van Whitehall naar Westminster. Met aanwijzingen N°. 1—13. — H. 
133, B. 191 mm. 

3095 4. pag. 434. Boven in de prent: Sterf bed van Wilhem Hendrik de Derde 
Koning van Engeland — In het midden het ledikant, waarin de stervende 
koning ligt, omgeven door vijf personen ; aan het voeteneind links staat 
de Aartsbisschop van Canterbury bij een tafeltje, waarop de teekenen des 
Avondmaals; achter hem zit Koningin Anna met hare hofdames. Rechts 
van het bed verscheidene heeren; op den voorgrond aan beide zijden 
twee geknielde, biddende personen. — H. 133, B. 191 mm. 

3096 5. pag. 446. Boven in de lucht: Lyk staatie van Wilhem Hendrik De 
Derde Koning van Engeland. — De stoet, hoofdzakelijk bestaande uit 
ruiters en karossen, beweegt zich in verscheidene bochten over een groot 
plein; alleen de toortsdragers, de afdeeling hellebardiers en de Prins van 
Denemarken, als eerste rouwdrager, met zijn gevolg zijn te voet. Met 
aanwijzingen N°. i—g. — H. 149, B. 284 mm. 

Daarenboven bevinden zich in dit werk: 

Deel III, pag. 194. Copie van dezelfde zijde naar N°. 984. Kroning 
van Willem III. 

Deel III, pag. 282. De copie naar N°. 11 75 wederom gebruikt. De Slag 
bij de Boyne. 

Deel IV, pag. 18. De copie naar N°. 983 wederom gebruikt. De Kronings- 
optocht. 

Deel II, pag. 176. De prent door D. de la Feuille naar de teekening van 
J. Luyken uit Sylvius, Leven van Willem III, i6g4 wederom gebruikt. 
Beleg van Grave. 



389 

Théatre de la Guerre en Italië. 

Groot vignet door Casper Luyken, blijkens dè voorstelling na 1701 ver- 
vaardigd, en vormende het linker bovendeel der kaart van Noord-Italië, 
welke i. 1. o. op een klein vignet het opschrift heeft : Le Duché de Milan, 
dans toute san estendue a Amsterdam Par Pierre Mortier. Avec Privilege. 

Van deze kaart is het linker bovendeel afgeknipt en aangevuld door 
het daartegen geplakte nieuwe vignet, voorstellende een zeer stellen 
bergrug, aan den voet waarvan een aantal kanonnen zijn aangebracht, 
die met windassen worden naar boven geheschen en daarna verder 



1703 



566 



gesleept om de hoogste punten te bezetten. Overal tusschen de insnij- 
dingen der rotsen ziet men Keizerlijke troepen ; op den achtergrond rechts 
een aanval van hunne ruiters, die den vijand op de vlucht jagen. Links 
bovenaan Prins Eugenius te paard, die bevelen geeft aan een naast hem 
staanden officier te voet en achter wien men twee vaandels met den 
Dubbelen Adelaar ziet. Onder deze groep het opschrift: Théatre de la 

Guerre en Italië Qui Comprend Ie Duché de Milan ou sont Exactement 

observées les Route des hnperiaiix a Amsterdam Chez Pierre Mortier, 

sur Ie Vygendam. Avec Privilege. — Het vignet is H. 274, B. 507 mm. 

Staat. 

Ongeveer een derde gedeelte van de plaat aan de linkerzijde afgesneden, 
waardoor de groep van Prins Eugenius en het opschrift zijn verdwenen. 
In de lucht boven de windassen leest men: Passage des Imperiaux en 
Italië. — i. r. o.: igo 

Deze staat komt voor in Deel XIV van: Les Farces de VEurope, Asie, 
Afrique et Amerique, dat onder den afzonderlijken titel van: Les Costes 

de France et Espagne Tojne II. a Amsterdam, Chez Pierre Mortier, sur 

Ie Vygendatn. 4°-oblong verscheen. — H. 267, B. 326 mm. 

3de Staat. 

Na uitslijping van het cijfer i. r. o. wordt deze gevonden in: Vander Aa, 
La Galerie agréahle, afdeeling Savoye, Piémo?it, Milanez, enz. 

Le Grand Teatre de la Guerre en Italië. 

*3098 Groot vignet, door Casper Luyken blijkens de voorstelling vervaardigd 
na 1702, en bijna de geheele bovenhelft beslaande van eene uit twee bladen 
bestaande kaart van Noord-Italië. 

Op den voorgrond links Prins Eugenius op een steigerend paard ; achter 
hem Keizerlijke ruiters met twee standaarden en een trompetter. De bevel- 
hebber wijst met den kommandostaf naar den tweeden grond, waar de 
kanonnen op muilezels zijn gebracht tot aan den voet van een steilen 
bergrug, om dan met windassen een eind hooger te worden geheschen. 
Overal tot op de hoogste toppen bevinden zich afdeelingen soldaten, voor 
het meerendeel bezig met het optrekken of ophijschen van het geschut. 
Links op den achtergrond worden andere steile rotsen door de krijgslieden 
beklommen. — i. 1. b. het opschrift : Le Grand Teatre de la Guerre en 
Italië. Dressé sur les Memoires des plus Habiles Ingenieurs Suiva?is les 
Armées. Présenté a san Altesse Serenissime le Prince Eugene de Savoye Par 
son Tres-Humble et Tres-Obeissant Serviteur. Pierre Mortier Libraire A 
Amsterdam — Het vignet H. 315, B. 581 mm. 

Ongeveer in het midden, onmiddellijk onder deze hoofdvoorstelling is 
een tweede, klein vignet aangebracht, voorstellende den gevangen Franschen 
bevelhebber, die, bewaakt door ruiterij en voetvolk, in het voorbijrijden zijn 



1703 56; 

overwinnaar groet. Boven deze voorstelling staat : Mi de Villeroy fait Pri- 
sonnier, Par Ie Prince Eugene de Savoye. en er onder eene drieregelige 

mededeeling : Le Prince Eugene de Savoye entra .... dans Cremone la 

nuit du 31. Janvier au i. Fevrier. 1702. 

Deze kaart komt voor in den i^'^" druk van den Atlas Novum ad Usum 
Serenissimi Burgundiae Ducis, die te Amsterdam bij Pierre Mortier werd 
uitgegeven z. j., doch ontbreekt in den lateren druk, die onder den titel 
Atlas Novus in 1733 bij lean Covens et Corneille Mortier verscheen. 

Staat. 

In het opschrift van de hoofdvoorstelling zijn de 13 laatste woorden 
achter Savoye weggeslepen, terwijl zich i. 1. o. van het bencdenblad der 
kaart een klein vignet vertoont in den vorm van eene omlijsting bestaande 
uit allerlei oorlogstuig en daarbij twee soldaten met vuurroeren gewapend, 
welk vignet met eenige veranderingen gevolgd is naar dat van de kaart 
van Le Duché de Milan, waarop later N°. 3097 is aangebracht. Deze druk 
is bij J. Covens en C. Mortier. 

Daar geen benedenblad der uitgave van Le Gra?id Teatre de la 
Guerre en Italië te mijner beschikking is, kan ik niet nagaan of dit 
kleine vignet ook reeds daarop aanwezig is. 

Eene copie van dezelfde zijde naar het vignet, voorstellende de be- 
groeting van Prins Eugenius door De Villeroy, bevindt zich in het Groot 
Stedeboek van Italië, uitgave 1704 bij Pieter Mortier te Amsterdam, op de 
kaart van Cremona. 

Théatre de la Guerre en Hongarie. 

3099 Vignet door Jan Luyken i. r. b. van de kaart van Hongarije, vervaardigd 
naar aanleiding van den opstand onder Rakoczy in 1703. 

In het midden een breede steen, waarbovenop een adelaar met het 
Keizerlijke wapenschild is geplaatst, terwijl aan den voet allerlei wapentuig 
bijeenligt. Links staat een Hongaarsch bevelhebber, de muts en den rok 
met bont omzoomd, terwijl iets meer achterwaarts nog twee evenzoo ge- 
kleede mannen zijn, de eene zittende, met den strijdhamer over den 
schouder en met het wapenschild van Hongarije in de rechterhand; verder 
twee soldaten met kuras en helm en geheel op den achtergrond een ruiter- 
gevecht. Rechts van den steen staat de Keizerlijke Generaal; achter hem 
eenige officieren en soldaten. De voorzijde van den steen heeft tot op- 
schrift: Théatre de la Guerre en Hongarie Transilvanie a^c Dressé sur les 
Memoires le plus Recens par M^ Sanson. A Amsterdam Chez Pierre Mortier. 
Avec Privilegie. 

De kaart bestaat uit 4 bladen. 

2'^^ Staat. 

Met gedeeltelijk uitgeslepen en veranderd opschrift, dat nu luidt: Thé- 

37 



568 



atre de la Guerre en Hongarie Transilvanie èr'c Dressé sur les Memoires 
Ie plus Recens et des plus habiles Ingenieurs. A Amsterdam Chez I. Covens 
et C. Mortier Avec Privilegie 

Eene copie van dezelfde zijde van de groep links van den steen, met 
weglating van het ruitergevecht, wordt als vignet i. 1. o. gevonden op 
eene kaart, bestaande uit 2 bladen naast elkander. De steen voert aldaar 
het opschrift: Le Royaume de Hongrie, et les Estats, Qui en ont esté 
sujets, et qui sont presentement. Tiré des Memoires les plus Nouveaux par 
le Sanson. A Amsterdam chez P: Mortier Avec Privilege. 

Staat. 

Het adres uitgeslepen en veranderd in: A Amsterdam Chez Covens et 
Mortier Avec privilege, 

Theatre de la Guerre en Espagne et en Portugal. 

3100 Groot vignet door Jan Luyken, blijkens de voorsteUing ongeveer 1703 
vervaardigd en het grootste gedeelte innemende van de rechter beneden- 
helft van de uit 4 bladen bestaande kaart van Spanje en Portugal. 

Rechts zit de Koning te paard en geeft zijne bevelen aan een voor 
hem buigenden Spanjaard; achter hem het gevolg te paard en te voet; 
een der ruiters draagt den standaard, waarop het wapenschild van 
Spanje, omgeven door het Gulden Vlies. Boven hen in de wolken ziet 
men de Faam, die op eene bazuin blaast, en twee engeltjes, die het 
wapenschild met den Keizerlijken adelaar vasthouden. Op den tweeden 
grond en afdalende naar het strand verscheidene reeds gelande krijgslieden 
te paard en te voet; geheel links het strand, waar uit tal van kleine vaar- 
tuigen, de troepen worden geland, overgebracht door de zeer talrijke vloot, 
welke tot aan den gezichteinder de geheele zee bedekt. Geheel op den 
voorgrond rechts liggen een kanon, pauken, een helm en ander oorlogs- 
tuig. Daarboven op de voorzijde van de rots, waarop de Koning zich 
bevindt: Theatre de la Guerre en Espagne et en Portugal. Dressé sur 
les Memoires des plus Habiles Ingenieurs &^c: Presenté a Charles. III. 
Roy d' Espagne, et des Indes. êr-c: ö^c: Par son Tres Humble, et Tres 
Obeissant Servitetir. Pierre Mortier Geograp. et Libraire. a Amsterdam 
Avec Privilege. — Het vignet is H. c» 380, B. 580 mm. 

2'ie Staat. 

De woorden van het opschrift achter ^'c: ér'c: gedeeltelijk uitgeslepen 
en door andere vervangen, zoodat het nu luidt: Par son Tres Humble, et 
Tres Obeissants Serviteurs Jean Covens et Corneille Mortier Geographes a 
Amsterda?n Avec Privilege. 

3^1^ Staat. 

De naam van den Koning uitgeslepen en vervangen door: Philippe V. 
Overigens is zoowel het opschrift van den 2^^^ Staat als de prent geheel 
onveranderd, zoodat zelfs de Keizerlijke Adelaar op het schild in de 
in de wolken nog aanwezig is. 



1703 



569 



Hoogstvermoedelijk is deze staat van ongeveer 17 10, toen Karei III 
Spanje verliet, om de regeering te aanvaarden als Keizer van Duitschland. 

Deze 3'^"= Staat komt voor in den: Atlas Novus ad Usttm Serenissimi 
Burgundiae Ducis in de uitgave bij Jan Covens en Cornelis Mortier. 

Eene verkleinde copie van dezelfde zijde en met eenige kleine verande- 
ringen wordt gevonden als vignet i. r. o. van eene kaart van het Pyreneesche 
Schiereiland. Deze heeft voor opschrift: Hispaniae et Portugalliae Regna 
Felicissimo nuper Adventu classico CaroU III. Austriaci, Hispaniarum 6^ 
Indiarum Regis êrc fortunata. exhibente lo Bapt. Hoftiatw Norimberg. — 
Deze copie is H. c^ 200, B. c^ 270 mm. 

Deze kaart wordt gevonden in den Atlas minor, uitgegeven bij Nicolaas 
Visscher, zonder jaar. 

1704 

393 

P. Abraham a S Clara, Heilsames Gemisch Gemasch, 

das ist: Allerley seltsame und verwunderliche Geschichten 

.... Verlegt durch Christoph Weigel Kupfferstechern in 

Nürnberg, Zu finden aber Bey Jacob Koll, Buchbinder zu 

Wien, bey dem Stock ani Eysen. Würtzburg, Gedruckt 

bey Hiob Hertzen. 1704. 4°. 

Hierin 51 prenten door C. Luyken. Onder de afbeeldingen zijn de op- 
schriften der hoofdstukken gedrukt. N°. 3101, van achteren wit, is H. 147, 
B. 109 mm.; de andere prenten, tusschen den tekst geplaatst en daardoor 
van achteren bedrukt, zijn H. 75—77, B. 104—107 mm. 

*3I0I /. Titelprent. 

Eene zittende vrouw, naar links gekeerd, schrijft in een boek, terwijl zij 
met de linkerhand op een zandlooper steunt. Achter haar links het stand- 
beeld van de Waarheid, met een spiegel in de hand. Op den voorgrond 
rechts knipt een geheel naakt kind aan een vos den staart af. — i. d. m. : 
Die Warheit ohne Fuchs-Scepter. 
i. 1. O. : C. Luyken. del: et f: 

*3I02 2. pag. I. — Schlag drein, es miisz seyn. — Het lijk van Paus Gre- 
gorius VI, met het hoofd naar links op eene draagbaar nedergezet vóór 
de deur der Pieterskerk te Rome, ten einde een godsoordeel uit te lokken, 
of hij daarbinnen mag worden begraven. 

*3I03 S- P3^g- 9- — Mann miisz brauchen ein Manier. — Eene vrouw 
wordt door haar man met stokslagen ontvangen. Rechts de deur der 
woning; links op den achtergrond de Duivel, die zich verwijdert in de 
gedaante van een ruiter. 

*3I04 4. pag. 19. — Pfuy Teufel, wie stinckts. — Eene vrouw, ziek te bed 
liggende, met het hoofd naar rechts, doet op verzoek van haar biecht- 
vader haren minnaar tot zich komen, om hem haar berouw over hunne 



1704 



570 



verhouding mede te deelen, doch strekt bij zijn binnentreden weder als 
van ouds de armen verlangend naar hem uit. Aan het hoofdeinde rechts 
staat de Duivel. 

3105 5' PS-g- 27. — Pagatell führt in die Höll. — In eene kerk ligt op de 
baar het lijk van een jongen man met het hoofd naar rechts. Iets meer 
achterwaarts staat zijne minnares, die zich zelve met een dolk doorsteekt. 

3106 ö. pag. 37. — Geldt stifft alles Ubel in der Welt. — Eene vrouw door- 
steekt een jongen man, die met het hoofd naar rechts te bed ligt, om 
zich van zijn geld meester te maken, terwijl zij nog onbewust is, dat hij 
haar zoon is. 

3 1 07 7. pag. 47. — Ei7i harte Nitsz die Ergernusz. — Het jonge kind van 
zekeren Macarëus, dat getuige was geweest van een door zijn vader ge- 
pleegden moord, en in navolging daarvan zijn kleineren broeder al spelende 
de keel had afgesneden, wordt door de moeder in toorn met hetzelfde mes 
doorstoken. Links door de geopende deur een doorkijk naar eene stad, 
rechts de keukenschouw. 

3108 8. pag. 55. — Du eifi Christ? — Een man, die geweigerd had ver- 
giffenis voor eene ontvangen beleediging te schenken aan zijne tegenpartij, 
toen deze hem daarom gevraagd had, wordt na diens overlijden aange- 
grepen door een Duivel, die met hem in den grond verzinkt. Links op 
den tweeden grond het huis, vóór hetwelk zijne vrienden zitten en getuige 
zijn van dit einde. 

3109 g. pag. 63. — Hollal sag nicht niehr: Hohl mich — Een meisje 
in Saksen, die haren eersten geliefde ontrouw geworden was, wordt op 
hare bruiloft door een Duivel te midden der dansende gasten door de 
lucht weggesleept. Links meer naar achteren twee muzikanten op eene 
stellage, die vóór het groote ledikant is geplaatst. 

31 10 10. pag. 71. — Das Tau, förcht der Wauwau. — Een boer ontvangt 
twee van rechts binnentredende Duivels, welke hij had opgeroepen om te 
zamen met twee andere, die reeds links aan tafel zitten, met hem te 
drinken. 

3 1 1 1 //. pag. 79. — Fort init Fortuna. — Rechts zit een arme schoenmaker 
vóór zijne woning in gesprek met een naast hem staanden rijken Israëliet. 
Tegenover hem links staat het standbeeld van zijn schutspatroon St. 
Nikolaas. 

3 1 1 2 72. pag. 89. — Beheiliget werde dein Nam. — Rechts een monnik, die 
met den vinger aan een zeer toornigen man de letters /. N. R. op het voor- 
hoofd schrijft, waarop deze tot inkeer komt. Op den tweeden grond links 
eene vrouw en een kind. 

3 1 1 3 13. pag. 97. — Du Teuf els- Papier. — Aan eene tafel, door eene kaars 
beschenen, zitten links een Duivel en rechts een jonkman kaart te spelen, 
terwijl de eerste eene aaskaart vertoont. 



1704 



571 



*3II4 ^4- pag- I05- — Beten ist nit allzeit gut. — In eene kerk knielt rechts 
een meisje vóór een altaar, om de H. Catharina te bidden, haar den ge- 
wenschten bruidegom te doen verkrijgen, waarop het beeld ter aarde valt 
en hoofd en voet ervan afbreken. 

*3i 15 ^5- P^g- II 7- — Zanck Zwischen Gott und dem Tetifel. — Op een plein 
vóór eene kerk ligt op den grond eene doodkist, bevattende het lijk van 
een landbouwer, die op Zondag geoogst had; daarnaast staat zijne vrouw, 
die tot straf voor hetzelfde misdrijf de sikkel en de korenaren niet kan 
loslaten. Links op den voorgrond twee mannen onder een boom. 

*3ii6 16. pag. 126. — Der ist wohl ein Tölpel, der ?iit acht ein Tempel. — 
S. Monulphus en S. Gondulphus, uit de dooden opgestaan, opdat Paus 
Leo IV bij de inwijding eener kerk 365 priesters zou bijeenhebben, 
worden door hem met de wijwaterkwast besprenkeld en dalen weder 
in hun graf. Links de omlaag zinkende geest van een der Heiligen; rechts 
achter den Paus de geestelijken met gebaren van ontzetting. 

*3ii7 77. pag. 135. — Rositmcnda, du hertziger Schatz. — Op den voorgrond 
links rijdt een jongeling, die achter zich op zijn paard een vreemdeling 
heeft opgenomen, welken hij heeft afgesneden van de galg, die men rechts 
ziet. Later bleek deze zijn beschermengel te zijn, die hem van een 
dreigend gevaar redde. 

*3ii8 18. pag. 145. — Dem Eins seynd zweylieb. — Op een dorpsplein rijden 
een boer en zijne vrouw op een bok gezeten naar rechts op weg naar 
den heksensabbat. Op den tweeden grond ziet men verscheidene toe- 
schouwers; links een boom, rechts eene woning. 

*3II9 ig. pag. 156. — Lach, Echo, Ach. — Rechts gaat Jacobus, bisschop van 
Nische, in pelgrimsgewaad, terwijl drie meisjes, die bij eene fontein links 
staan te wasschen, hem beschimpen. 

*3I20 20. pag. 165. — Das harteste Handwerck gering zu machen. — Graaf 
Gualterus vraagt Griseldis ten huwelijk. Links achter hem zijn dienaar, 
die zijn paard vasthoudt; rechts kijkt haar vader, de oude Janicula, over de 
half geopende deur. 

*3I2I 21. pag. 177. — Des Teufels sein liebste Speis. — Een jongeling, die op 
aandringen zijner ouders den geestelijken stand vaarwel had gezegd, 
wordt door hen bij zijne thuiskomst begroet, doch valt in zijn eigen 
degen en is onmiddellijk dood. 

*3I22 22. pag. 189. — IVer da? Gut Freund. — In een rotsachtig landschap 
loopt Keizer Maximiliaan naar links, aan de hand van een jongen man 
als boer gekleed, die blijkt zijn beschermengel te zijn. 

*3I23 2j. pag. 200. — Der lobwürdige Gott-Loser. — Rechts zit Joannes 
Columbinus van Siena bij eene kaars te lezen in het verhaal van het 
leven van S. Maria Egyptiaca, terwijl hij wacht op het gereedmaken van 
zijn avondeten in de keuken, die men door de geopende deur links ziet. 



1704 



572 



3124 24- pag. 211. — Der stoltze Feder-Hanns. — Rechts bevindt zich een 
hoogmoedige Koning in een vijver, om te baden ; links achter hem vUegt 
een engel weg met zijne kleederen, door het gemis waarvan niemand hem 
meer als vorst wilde erkennen. Op den achtergrond verscheidene personen 
van het gevolg onder palmboomen. 

3125 25. pag. 222. — Der schlimme Sch, — Een man verkoopt voor twee 
honderd gulden aan een vriend een krekel in een glaasje als bescherm- 
geest. Rechts op den tweeden grond een huis en een put. 

3 1 26 26. pag. 232. — Der wahrsagende Echo. — In eene kerk staat links een 
Duivel op den preekstoel; tegenover hem eene talrijke schare toehoorders. 

3127 27. pag. 243. — Amen, Amen, ein seltsame Waar. — Anthimus, bisschop 
van Nicomedië, onthaalt in zijne woning de vijf krijgslieden, die Keizer 
Diocletianus had afgezonden, om hem gevangen te nemen. Rechts ziet 
men door de geopende deur de keuken, waaruit de spijzen worden 
opgedragen. 

3128 28. pag. 253. — Reiche Bettler. — Op de markt te Memmingen loopt 
een hond, die in zijn bek een voet houdt, welke door een wonder plotseling 
ontnomen was aan een spotter, die de processiegangers naar S. Sigismund 
te Freysing had beschimpt. 

3129 2g. pag. 263. — Wer hat einen guten Sporn, der ist recht atiszerkorn. 
Rechts treedt een jongeling in een klooster, waar hij door een monnik 
wordt ontvangen. Links op den voorgrond twee mannen, die hem schijnen 
te willen weerhouden; op den achtergrond ziet men eene straat door 
een boog. 

3130 30. pag. 273. — Feuer hintern Of en. — De abt Vitalis ontvangt te 
Alexandrië een slag in het aangezicht bij het verlaten van een verkeerd 
huis, waar hij getracht had de bewoonsters te bekeeren. Hij komt van 
rechts; links op den achtergrond een park. 

3 1 3 1 31. pag. 284. — Behüt mich Gott vor der alten Hexen. — Rechts zit 
eene oude vrouw, met wijdgeopenden mond, waarin een monnik kijkt, die 
haar verzekert, dat zij tot de uitverkorenen behoort, daar zij bij geheel 
gemis aan tanden met de verdoemden niet zou kunnen tandeknersen. 

3132 32. pag. 295. — Ein Stuhl von linden Holtz. — Een Keizerlijk soldaat 
wordt door een kogel getroffen, terwijl zijn kameraad, die den grond 
kust als boete voor zijn vloeken, gered wordt. Achtergrond links een 
kampement. 

3^33 33- P^-g- 3°6. — Gute Creditores, seynd grosse Debitores. — Links staat 
Koning Akbar, de Groot-Mogol, met zijn gevolg (alle in Europeesch gewaad) 
en ziet, hoe tegenover hem een aap uit eene bus de papieren haalt, waar 
de namen der verschillende godsdiensten op waren geschreven, ten einde 
daardoor de meerdere voortreffelijkheid van elke dier vormen te onderzoeken. 



I704 



573 



3134 34- pag- 316. — Vorsteher seynd Aussteher. — Een ingebeelde leeke- 
broeder, die zich voorstelt aartsbisschop te zullen worden, steelt bij een 
geestelijke, waar hij geherbergd was, diens paard en beste gewaad en 
rijdt daarmede naar rechts. Op den tweeden grond rechts kijkt zijn gast- 
heer uit het venster. 

3135 35' P^g- 327- — Giite Werck helffen nit allzeit im Himmel. — Een be- 
roemd rechtsgeleerde te Venetië wordt aan tafel bediend door een aap, 
die den wijn inschenkt, terwijl later de Capucijner Matthëus de Bascio open- 
baarde, dat dit eene vermomming van den Duivel was geweest. Links zitten 
de gasten ; op den achtergrond in het midden ziet men een tuin met 
fontein. 

3136 jó. pag. 340. — Der erlaubte Zigeuner. — Eene edelvrouw geleidt een 
armen bedelaar naar rechts op den stoep van hare woning. Later blijkt 
deze de Heer Christus zelf te zijn. Op den achtergrond links een groot 
landhuis. 

3^37 37- pa^g- 353- — ■^^■^ geistliche Krduter-Buch. — De Ridder De Bache- 
ville komt bijna naakt, in slavenkleeding, uit de Turksche gevangenschap 
terug aan zijn huis en spreekt met zijne van rechts toetredende vrouw, 
zonder dat zij hem herkent. 

3138 38. pag. 366. — Der Mensch soU seyn wie der Teufel. — Op een plein 
zit links P. Franciscus a Jesu in armoedige kleeding vruchten te verkoopen, 
waarover hij met eene vrouw onderhandelt; rechts nadert een monnik. 

Deze voorstelling moet een voorval afbeelden in Japan gebeurd, doch 
van die plaatsaanduiding is niets te bemerken noch in de gebouwen, noch 
in de kleeding. 

3139 39- pa-g- 378- — Nit gut, ist gar gut, — Rechts staat de Fransche 
priester Foulques op een plein. Tegenover hem de bekeerde woekeraar, die 
zich als boete voor zijn misdrijf vrijwillig heeft begeven in een vat, vroeger 
gevuld met meel, maar waarvan de inhoud door een wonder was veranderd 
in slangen en wormen. Rondom talrijke toeschouwers. 

3140 40. pag. 392. — Ein Schussel voll guten Willen. — In eene kerk staat 
rechts S. Bernardus bij een graf, dat hij weder had doen openen, ten einde 
zich te vergewissen of de daar begraven priester al dan niet in het kleed 
zijner orde was gehuld. Rondom een aantal toeschouwers. 

3 141 41. pag. 404. — Unterthdniges Bitten. — Rechts zit eene rijke edel- 
vrouw vóór hare woning en ziet toe bij het slachten van een varken, dat 
zij ter voldoening van schuld had ontnomen aan eene arme weduwe. Deze 
staat met haar zoon tegenover haar en vraagt te vergeefs om een stukje 
van het vleesch. 

3142 42. pag. 414. — Mach nichts aus dir, so wird ettvas aus dir. — In eene 
keuken wordt aan de zeer nederige non Berengaria door eene dienstmeid 
een emmer water over het hoofd geworpen. Het fornuis staat links. 



1704 



574 



3143 43- pag. 426. — Was hóren'? wie hóren? Wann hóren? — Links de 
Duivel sprekende tot een arm geworden edelman, dien hij door het over- 
handigen van een koord tot zelfmoord tracht te brengen. 

3 1 44 44- pag. 440. — Das Teufels Freud. — In een gewelf bevinden zich hnks 
de Koningen van Frankrijk en van Engeland te paard, samengekomen om 
vrede te sluiten. Van rechts nadert de Duivel in de gedaante van eene 
groote slang en doet door zijne verschijning den oorlog weder ontbranden. 

3145 45. pag. 453. — Jutig gewohnt, alt gethan. — Ernest, aanvankelijk een 
braaf jongeling, die zich langzamerhand met allerlei schanddaden afge- 
geven had, ligt, naar links gekeerd, geknield en gereed door den beul te 
worden onthoofd. Rechts twee monniken, twee burgers en de beulsknecht, 
de laatste met eene groote hooivork in de hand. 

*3I46 4Ö. pag. 465. — Teufels- Vögel. — In eene kerk staat rechts een priester 
vóór het altaar. Achter hem links staan twee jonge mannen, waarvan de 
eene op hem wijst. 

*3I47 47. pag. 477. — Magister Esel. — Op een veld bukt zich een stal- 
meester over twee gedoode ezels, een witte van S. Nicolaas, en een zwarte 
van diens diaken, en snijdt hunne koppen af. 

*3I48 48. pag. 489. — Gebenedeyt, vermaledeyt. — Aan eene ronde tafel zit 
de oude Joannes Coaxa op luidruchtige manier door hem geleend geld 
te tellen, ten einde zijn beiden dochters, die links achter zijn rug door de 
geopende deur toezien en tusschen welke hij zijn geheele vermogen had 
verdeeld, te doen gelooven, dat hij nog meer bezit, en zich daardoor eene 
meer liefderijke behandeling te verzekeren. 

*3I49 4g. pag. 502. — Die Somt im Zeichen des Schützens. — In eene kerk 
is links een altaar, waarop het beeld van St. Sebastiaan, dat tijdens eene 
hevige pest sterk begint te zweeten. Dit vocht wordt door den priester in 
doeken verzameld, welke daarna dienen als geneesmiddel voor de daarbij 
staande personen, die door de ziekte zijn aangetast, 

^3150 SO- pag. 516. — Ein wunderlicher Fund. — De edelman Frumoldus, 
krankzinnig geworden na een strijd met de monniken van St. Gallen, zet 
zich achterstevoren op zijn paard, dat naar links gaat, ten aanschouwe van 
eenige verwonderde voorbijgangers. 

*3I5I 51- pag- 527. — O tvie böszl ivo keiti Besem. — In eene bibliotheek 
staat rechts een monnik met gebaren van schrik bij het zien van een met 
ketenen omhangen spook. 

In sommige exemplaren van dezen druk is N'^. 3107 vervangen door 
eene andere voorstelling: 

^3152 Een met het hoofd naar rechts te bed liggend man, wiens kleederen 
zijn nedergelegd op twee vóór het bed staande stoelen. Tusschen die 
beide meubelen staat een man, van achteren gezien, die den slaper een 
mes in de keel stoot, hetgeen wordt gezien door twee kinderen op den 
achtergrond. 



1704 



575 



Deze voorstelling sluit geheel met den aanvang van het verhaal, waar- 
van N°. 3107 den afloop vertoont. Met het oog op het feit, dat laatst- 
genoemde afbeelding overgenomen is op de hierachter vermelde copie 
voor de Hollandsche vertaling, komt N°. 3152 vermoedelijk alleen voor in 
de eerste afdrukken van de uitgave van 1704. 

De latere druk : Würtzburg, Gedruckt bey Hiob Hertzen 1724, heeft de- 
zelfde prenten, doch met weglating van N°. 3151, in plaats daarvan, eene 
nieuwe prent, die ook door Casper Luyken is vervaardigd en dus ver- 
moedelijk reeds ter zelfder tijd als de oorspronkelijke serie is ontstaan. 
*3I53 Een achttal jongelieden dansende in de open lucht. Links op eene stel- 
lage een fluitspeler, daarnaast rechts een huis van planken vervaardigd, 
en geheel rechts op den achtergrond een landschap. 

Deze voorstelling past volstrekt niet bij den inhoud van het hoofdstuk, 
waarboven het is aangebracht, doch is vermoedelijk eene in den eersten 
druk niet gebruikte versiering voor het hoofdstuk : Teufels- Vögel, waarin op 
pag. 472 een verhaal voorkomt, dat geheel met deze afbeelding overeenstemt. 

Copiën, met enkele afwijkingen, vooral ten gevolge van het verschil van 
formaat, naar de meeste dezer prenten vindt men in de Hollandsche ver- 
taling van dit werk : F. Abraham van S'. Clara, Nuttelyk Mengelmoes .... 
V Amsterdam, By de Wed Wolters, en J. Pauli, Boekverkoopers. 1718. 8°. 

Daarvan is de titelprent van achteren wit, en H. 128, B. 78 mm. De overige 
prenten zijn tusschen den tekst gedrukt en daardoor van achteren bedrukt. 
H. 82 — 86, B. 71 — 74 mm. 

Titelprent. — Copie van dezelfde zijde naar N°. 3101. In het boek 
schrijft de vrouw: Regt door Zee. Achter haar rug een tablet met het 
opschrift: Nuttelyk Mengelmoes door P. A. S{ Clara. 

pag. I. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3102. De Paus ligt met 
het hoofd naar rechts ; i. r. b. is de afbeelding van den stormwind, die 
de kerkdeur deed openspringen. 

pag. 7. — Copie van dezelfde zijde naar N°. 3103. 

pag. 17. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3104. De vrouw ligt met 
het hoofd naar links; verder is naast het bed de biechtvader afgebeeld, 
terwijl de Duivel op den voorgrond onder het ledikant uit kruipt. 

pag. 26. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3105 met belangrijke 
afwijkingen. De gedoode man ligt ook hier met het hoofd naar rechts, 
doch op den grond. 

pag. 36. — Copie van de tegenzijde naarN°. 3106. De vrouw houdt eene 
kaars in de linkerhand; op den achtergrond rechts ziet men haar man. 

pag. 47. — Copie van dezelfde zijde naar de hoofdgroep van N°. 3107. 

P3-g- 55- — Copie van de tegenzijde naar N°. 3109. De muzikanten 
zitten rechts. 

pag. 63. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3110. De binnentredende 
Duivel komt van links. 



1704 576 

pag. 70. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3111. De schoenmaker 
zit links. 

pag. 77. — Copie van dezelfde zijde naar N°. 31 12. 

pag. 84. — Copie van de tegenzijde naar N°. 31 13. De kaartspelende 
Duivel zit rechts en wordt aangeduid door pooten met een gespleten hoef. 

pag. 92. — Copie van de tegenzijde naar N°. 31 14. Het altaar is links. 

pag. 104. — Copie van de tegenzijde naar N°. 31 15. De zwaar bescha- 
duwde man op den voorgrond is rechts. 

pag. 113. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3116. De Paus staat links 
en houdt den wijwaterkwast in de nederhangende rechterhand; tegenover 
hem zijn de beide Heiligen afgebeeld, die weder in hunne graven afdalen. 

pag. 122. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3117. Het paard beweegt 
zich naar rechts. 

pag. 131. — Copie van de tegenzijde naar de hoofdgroep op N°. 31 18, 
doch zonder de toeschouwers en voorgesteld bij nacht. 

pag. 142. — Copie van de tegenzijde naar N° 31 19. De pelgrim loopt 
naar links. 

pag. 151. — Copie van dezelfde zijde naar N°. 3120. 

pag. 163. — Copie van dezelfde zijde naar N°. 3121. 

pag. 175. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3122. Keizer Maxirailiaan 
beweegt zich naar rechts en heeft eene lange lans in de linkerhand. 

pag. 187. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3123. De lezende man zit links. 

pag. 196. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3124. De badende vorst 
is naar links gewend. 

pag. 208. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3125. De vrouw bij den 
put op den tweeden grond staat links. 

pag. 219. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3126. De preekstoel is rechts. 

pag. 231. — Copie naar N°. 3127 met belangrijke afwijkingen. De krijgs- 
lieden, die op het origineel 1 7d<=-eeuwsche kleeding dragen, zijn hier in 
Romeinsch gewaad; ook de tafel en de zetels zijn geheel veranderd en 
de keuken is hier links. 

pag. 242. — Copie van de tegenzijde naar de hoofdgroep op N''. 3128. 
De hond loopt naar links. 

pag. 253. — Copie van de tegenzijde naar N". 3129. Het klooster is 
links. De man op den voorgrond rechts staat hier rustig toe te zien. 

pag. 263. — Copie van dezelfde zijde naar N°. 3130. 

pag. 273. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3131. De zittende vrouw 
is links, de monnik rechts. 

pag. 284. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3132. De knielende sol- 
daat is met het hoofd naar links. 



1704 577 

pag. 295. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3134. De ruiter begeeft 
zich naar links; de naar hem ziende priester is weggelaten. 

pag. 306. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3135. De aap staat links; 
achter het dier is een geestelijke bijgevoegd. 

pag. 317. — Copie van dezelfde zijde naar N°. 3136. 

pag. 331. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3137. De vrouw komt 
van links uit het huis; achter haar ziet men eene dienares, terwijl op den 
voorgrond rechts een jongen is afgebeeld. 

pag. 343. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3138. De vruchtenverkooper 
zit rechts; de monnik is weggelaten; de koopende vrouw heeft een Japansch 
kapsel gekregen; verder zijn rechts van haar nog twee evenzoo gekleede 
vrouwen en links een Japanees afgebeeld. Op den achtergrond een haven. 

pag. 355. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3139. De bisschop staat 
links; het voorval vindt plaats in eene schuur. De sterk beschaduwde 
persoon op den voorgrond ontbreekt. 

pag. 369. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3140. De H. Benedictus 
is naar rechts gewend. 

pag. 380. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3141. De smeekende vrouw 
staat rechts ; de man naast de onbarmhartige edelvrouw is niet overgenomen. 

pag. 390. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3142. Het fornuis staat rechts. 

pag. 402. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3143. De arme edelman 
staat links; het hem aangeboden koord is niet overgenomen. 

pag. 415. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3144. De beide ruiters 
bevinden zich rechts en hebben de zwaarden ontbloot. 

pag. 428. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3145. De veroordeelde 
is naar rechts gekeerd. De beulsknecht op den voorgrond is weggelaten. 

pag. 439. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3146. Het altaar is links. 

pag. 446. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3147. De stalmeester 
staat rechts; het voorval vindt plaats in een stal. 

pag. 454. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3148. De oude man 
zit naar links gekeerd. 

pag. 467. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3149. Het altaar staat 
rechts. De zieken achter den priester zijn weggelaten. 

pag. 477. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3150. Het paard loopt 
naar rechts. 

De beide andere hierin voorkomende prenten zijn copiën naar: P. Abra- 
ham a S Clara, Wohl angefü liter IVein Keiler. 17 10. 

pag. 493. — Copie van dezelfde zijde naar N°. 3787. 

pag. 505. — Copie van de tegenzijde naar N°. 3791. 



I704 



578 



Een latere druk van deze Hollandsche uitgave is van 1752, bij G. de 
Groot & Zoon, te Amsterdam. 

Verder bestaan er veel verkleinde copiën van de tegenzijde naar N°. 31 12 
en 3123, zonder dat mij bekend is, voor welk boek die hebben gediend, en 
evenmin, of die tot eene meer uitgebreide serie behooren. — H. 60, B. 73 mm. 
met uitgeschulpte hoeken. 

394 

Berooving van een lijk. 

*3I54 Deze prent, door Casper Luyken, is oorspronkelijk hoogstwaarschijnlijk 
bestemd geweest, om in: P. Ab: a S. Clara, Heilsames Gemisch Gemasch, 
te worden geplaatst boven het hoofdstuk: O! wie böszl luo kcin Besetn, 
doch niet gebruikt. Aldaar komt op pag. 537 het verhaal voor, hoe in 
Spanje aan een geestelijke de last wordt gegeven eene hostie te verwijde- 
ren uit den mond van een gestorven en reeds begraven advokaat, die 
wegens zijne slechte daden den Duivel ten prooi was geworden. 

Op de voorstelling ligt in een gewelf het lijk met het hoofd naar 
rechts. Over den doode buigt zich een man, die hem met beide handen 
den mond open drukt en er aandachtig in ziet. — H. 77, B. 107 mm. 

In de plaats daarvan is dan later N°. 3151 vervaardigd. 

395 

Frangois Desseine, Beschryving van 't niew of heden- 

daagsch Rome .... in 't Nederduitsch overgebragt door 

W. V. R. t' Amsterdam, Gedrukt by Frangois Halma, Boek- 

verkooper, in Konstantyn den Grooten, 1704. folio. 

Dit is het 2^6 Deel, met doorgaande pagineering volgende op het 
waarin Oud-Rome wordt behandeld en waarvan de titel een ander vignet 
vertoont. 

*3ï55 Vignet op den titel, door Casper Luyken. 

Rechts staat Minerva; links zit de Faam met eene bazuin, waaromheen 
een lint gewikkeld is; op den voorgrond liggen eenige boeken. Daar- 
tusschen, de voorstelling van het verschijnen van het kruis in de lucht met 
het bijschrift: Jfi hoe sigtio vinces, aan Constantijn den Groote, die met 
zijne ruiterbenden van rechts komt aanrukken. 

Boven deze voorstelling een ovaal schild, vastgehouden door twee 
engeltjes en toonende het naar rechts gekeerde profiel van den Keizer met 
het opschrift: Constantinus Mag: Aug: 

i. 1. o. : CL (dooreengestrengeld en in spiegelschrift.) — H. 84, B. 117 mm. 

Hetzelfde vignet komt voor op den titel van: Basilius Kennet, de Aal- 
oudheden van Rome, vormende het 3*^^ deel van bovenbedoelde serie. 



579 



39^ 

Flavius Josephus, Alle de Werken, Behelzende Twintig 
Boeken van de Joodsche Oudheden, 't Verhaal van zijn 
eygen Leeven, De Histori van de Oorlogen der Jooden 
tegens de Romeynen, Zyne Twee Boeken tegen Apion, 
en zyne beschryving van den Marteldood der Machabeen. 
Waarby komt Het Gezantschap van Philo aan den Keyzer 

Kaligula in 't Nederduytsch overgebragt door W. Sewel. 

Nog zyn daarby gevoegd De Vyf Boeken van Egisippus 
Van de Joodsche Oorlogen, en de verdelging Jerusalems 
.... t' Amsterdam, By Pieter Mortier, Boekverkooper. 
MDCCIV. 2 deelen, i band. folio. 

De eerstgenoemde werken zijn met doorloopende, dat van Egesippus 
met afzonderlijke pagineering. 

Hierin 127 prenten door Jan Luyken, waarvan nieuw de titelprent en 
83 tusschen den tekst ingedrukt en daardoor van achteren bedrukt; bene- 
vens 15 nieuwe prenten op 9 platen buiten den tekst en van achteren 
onbedrukt. — De kleine prenten H. 102 — 106, B. 145 — 154 mm.; de titel- 
prent H. 347, B. 218 mm.; de groote prenten H. 319—324, B. 410 — 424; 
N°. 3244 — 3251 H. 161, B. 206 mm. 

De tusschen den tekst gedrukte prenten zijn gedeeltelijk vroeger gebruikt 
in den Kleinen Bijbel van Mortier, lyoj ; onder deze is de tekst vermeld, 
waarin het voorgestelde feit wordt beschreven, hetgeen niet het geval is 
bij de voor dit werk nieuw vervaardigde prenten. 

De eerst gedrukte exemplaren van deze uitgave zijn daaraan kenbaar, 
dat de prenten op pag. 557 en 587 eerst bij vergissing zijn verwisseld en op 
de verkeerde plaats zijn afgedrukt, terwijl daarna de aldaar behoorende prent 
er overheen is geplakt; verder aan het voorkomen van de prent op pag. 
596 in den i^'^" Staat. 

Deel I. 
3156 /. Titelprent. 

Rechts zit eene geketende vrouw, voorstellende het Joodsche volk, in 
rouwgewaad; naast haar op den grond liggen de Hoogepriesterlijke ge- 
waden. Zij ziet met ontzetting een viertal Romeinsche krijgslieden met 
uitgetrokken zwaarden op zich aankomen, en achter deze den Tempel in 
vlammen opgaan. — i. 1. o. een steen, waarop: Alle de Werken van Flavius 
Josephus. 

Boven deze voorstelling een velum, waartegen drie cirkelvormige me- 
daillons zijn opgehangen, waarvan het grootste middenin voorstelt de 
Aarde, omgeven door de Zon, de Maan en de Sterren. Links de Zondvloed ; 
rechts de Tabernakel met priesters en een offerdier op den voorgrond. 

Onder de hoofdvoorstelling evenzeer drie medaillons: Links een cirkel- 
vormig waarop David, harp spelende op zijn troon; in het midden een 



1704 5^0 

rechthoekig, voorstellende een veldslag; rechts een cirkelvormig,, met 
Salomo op zijn leeuwentroon. 

i. d. m., door eene randlijn omgeven: '(Amsterdam, by Pieter Mortier, 
Met Privilegie. 

JOODSCHE HlSTORl. 

2. pag. 6. Kain en Abel. N°. 2969 wederom gebruikt. 

3. pag. 8. Bouw van de Ark. N°. 2971 wederom gebruikt. 

4. pag. 10. Torenbouw van Babel. N°. 2974 wederom gebruikt. 

5. pag. 16. Abram en Melchizedek. N°. 2976 wederom gebruikt. 

6. pag. 19. Hagar in de Woestijn. N°. 2977 wederom gebruikt. 

7. pag. 20. Abraham offert Izak. N°. 2978 wederom gebruikt. 

8. pag. 22. Rebekka en Eliëzer. N°. 2980 wederom gebruikt. 

9. pag. 24. Izak zegent Jakob. N°. 2982 wederom gebruikt. 

10. pag. 28. Ontmoeting van Jakob en Ezau. N°. 2986 wederom gebruikt. 

//. pag. 28. Jakobs Worsteling. N°. 2985 wederom gebruikt. 

12. pag. 29. Moord te Sichem. N°. 2987 wederom gebruikt. 

IJ. pag. 30. Ezau verkoopt zijn eerstge- 
boorterecht. N°. 2981 wederom gebruikt. 

3157 14. pag. 31. Jozef ligt rechts te slapen. Achter hem zijn in twee cirkel- 
vormige medaillons zijne droomen afgebeeld. 

15. pag. 32. Jozef in den kuil geworpen. N°. 2988 wederom gebruikt. 

3158 ib. pag. 33. Jozef door zijne broeders verkocht. 

3159 17- pag- 36- Jozef legt aan den gevangen Bakker en Schenker hunne 
droomen uit. 

18. pag. 37. Jozef vóór Farao. N°. 2990 wederom gebruikt. 

3160 IQ. pag. 38. Jozef verkoopt koren aan zijne voor hem buigende broeders. 

20. pag. 39. Jozef ontvangt geschenken van zijne broeders. 

N°. 2991 wederom gebruikt. 

3 161 21. pag. 40. Maaltijd van Jozefs broeders. 

22. pag. 41. Jozefs beker gevonden. N°. 2992 wederom gebruikt. 

23. pag. 43. Jozef maakt zich bekend. N°. 2993 wederom gebruikt. 

3 162 24. pag. 46. Onderdrukking der Israëlieten in Egypte. Op den voorgrond 
rechts het maken der tichelsteenen, daarachter het bouwen der Pyramiden ; 
links de Nijl. 



1704 5^1 

31^3 25". pag. 48. Mozes, aan het hof van Farao gebracht als driejarig kind, 
vertreedt de kroon, welke de vorst hem op het hoofd had gezet, ten teeken, 
dat hij hem als zoon aannam. 

3164 26. pag. 50. Mozes verjaagt de slangen, die een deel van Egypte 
onbewoonbaar maakten, door een aantal ibissen op hen los te laten. 

3165 27. pag. 51. Op den voorgrond rechts de dochters van Jethro bij den 
put. Op den tweeden grond links verjaagt Mozes de haar bedreigende 
herders. 

28. pag. 55. Uittocht uit Egypte. N°. 3000 wederom gebruikt. 

29. pag. 56. Farao's ondergang. N°. 3001 wederom gebruikt. 

30. pag. 61. MozeSi bij den strijd tegen de Amalekieten. 

N°. 3003 wederom gebruikt. 

31. pag. 74. Het IJverwater. N°. 301 1 wederom gebruikt. 

32. pag. 70. (drukfout voor 76). Terugkomst der Verspieders. 

N°. 3013 wederom gebruikt. 

3166 33. pag. 82. Mozes, met Aaron staande vóór den Tabernakel, toont 
aan de verzamelde Israëlieten diens bloeienden staf. 

34. pag. 85. Bileam op den weg tegengehouden. 

N°. 3015 wederom gebruikt. 

3167 35- pag. 98. Mozes neemt vóór zijn dood op den berg Nebo afscheid 
van Eleazar en Jozua. 

3Ö. pag. IOC. De Israëlieten trekken door de Jordaan. 

N°. 3016 wederom ge'bruikt. 

3168 J7. pag. 103. De Gibeonieten toonen Jozua hun beschimmeld brood en 
hunne oude kleederen. 

38. pag. 104. Jozua doet de zon stilstaan. N°. 3018 wederom gebruikt. 

3g, pag. 107. Aan Adoni-Bezek worden de duimen afgehouwen. 

N°. 3020 wederom gebruikt. 

3169 40. pag. 124. Boaz ondervraagt zijn opzichter over Ruth, die op den 
tweeden grond bezig is korenaren te zoeken. 

3170 41. pag. 121. (drukfout voor 131). Buiten de stadspoort van Rama wordt 
Saul door Samuël gezalfd. Op den achtergrond links verwijdert zich zijn 
reisgenoot. 

317^ 42. pag. 152. Rechts staat de Tooveres van Endor, tegenover wie de 
geest van Samuël oprijst; daarachter Saul, die zijn gelaat verbergt. 

3172 43. pag. 154. De Amalekieten, feestvierende na de plundering van Ziklag, 
worden door David en zijne manschappen overvallen. 



1704 5^2 

3173 44- P^'g- 174- Joab doorsteekt Amasa verraderlijk, terwijl hij hem met 
de rechterhand bij den baard grijpt, onder schijn hem te willen omhelzen. 

3174 45- pa-g- 180. David, in zijne laatste dagen, op eene rustbank gezeten; 
vóór hem knielt Bathseba om de belangen van haar zoon Salomo te 
bepleiten. Achter hen staat Nathan, 

3175 46. pag. 184. Joab door Benaja gedood, niettegenstaande hij zich vast- 
klemt aan de hoornen van het altaar. 

4^. pag. 190. Inwijding van Salomo's Tempel. 

N°. 3024 wederom gebruikt. 

3 1 76 48. pag. 208. Elia staande in de grot, terwijl vóór hem de bliksem 
voorbijschiet. 

3177 4g. pag. 225. Zacharias in het Voorhof van den Tempel gesteenigd. 

3178 50. pag. 243. Godolia, onder den invloed van een overdadig feestmaal, 
door Isrnaël vermoord. 

3 1 79 5^- P^S- 264. Zerubbabel, de vorst der Joden, vóór den op zijn troon 
gezeten Koning Darius. 

3 180 52. pag. 280. Alexander de Groote knielt vóór den Hoogepriester Jaddus. 

3 181 53- pag. 284. Bijeenkomst der 72 vertalers van de Wet volgens bevel 
van Koning Ptolomeüs Philadelphus. 

3182 54. pag. 291. Rechts zit Koning Ptolomeüs Philadelphus op zijn troon, 
terwijl de Koningin naast hem staat. Tegenover hen Hyrkanus, Josephus' 
zoon, die een geschenk aanbiedt van 100 knapen en 100 jonge dochters. 

3183 55' pag. 309. Demetrius Seleucus, Koning van Syrië, verdedigt zich te 
voet tegen een aantal ruiters, die hem met pijlen doorschieten. 

3184 56. pag. 312. Slag van Joppe, waar de ruiters van Apolonius te vergeefs 
trachten door hunne pijlen schade te doen aan de met schilden bedekte 
troepen van Jonathas. 

3185 57- pag. 314. Het paleis van Koning Demetrius Nikanor te Antiochië 
door de bevolking aangevallen. Op den achtergrond links de brandende 
huizen der stad. 

3 1 86 58. pag. 320. Hyrkanus, Simons zoon, wendt zich af en doet het beleg 
opbreken van het slot Dagon bij het zien der geeseling zijner aldaar 
gevangen moeder en broeders op den muur, 

3187 59, pag, 321. Hyrkanus, Simons zoon, doet het graf van David openen 
en rooft de daar aanwezige kostbaarheden, 

3188 60. pag. 325. Antigonus, zoon van Hyrkanus, in een verwulf vermoord 
door de lijfwacht van zijn broeder Aristobulus. 

3 1 89 6/. pag. 329. Alexander Joannes, vorst der Joden, doet een aantal zijner 
tegen hem gekante onderdanen kruisigen. Links op den achtergrond het 
feestmaal, dat hij inmiddels houdt. 



1704 583 

3190 Ó2. pag. 334. Onias, biddende in het Voorhof van den Tempel, wordt 
door de hem omringende Joden gesteenigd. 

3 191 63. pag. 343, Herodes, zoon van Antipater en landvoogd van Galilea, 
verschijnt vóór den rechterstoel van Hyrkanus. 

3192 64. pag. 347. Malichus aan den zeeoever door een viertal krijgsUeden 
gedood. 

3193 ^5- P^S- 351- Herodes wordt door zijne volgers weerhouden zich zelf 
te dooden. Op den tweeden grond links zijne moeder naast haar omge- 
vallen wagen. 

3194 öö. pag. 352. In de gevangenis wordeh aan den Hoogepriester Hyr- 
kanus, Alexanders zoon, door de Parthen de ooren afgesneden. Op den 
tweeden grond links stoot Phasaël, Antipaters zoon, zijn hoofd tegen den 
muur te pletter. 

3195 Ó7. pag. 359. Antigonus, zoon van Aristobulus, Koning der Joden, te 
Antiochië, op bevel van Antonius onthoofd. 

3196 68. pag. 362. Herodes doet den door hem tot Hoogepriester benoemden 
Aristobulus verdrinken. 

3 197 69. pag. 372. Herodes op zijn rustbed. Links staat zijne vrouw Mariamne; 
rechts zijn schenker, die hem een beker aanbiedt. 

3198 70. pag. 375. Renspelen door Herodes te Jerusalem gegeven. 

3 1 99 7/. pag. 389. Alexander en zijn broeder Aristobulus, zonen van Herodes, 
verantwoorden zich vóór Keizer Augustus. 

3200 72. pag. 393. Het graf van David ten tweeden male op bevel van Herodes 
geopend, waarbij twee zijner soldaten worden verteerd door eene uitslaande 
vlam op het oogenblik, dat zij de kisten van David en Salomo aantasten. 

3201 73. pag, 402. Alexander, zoon van Herodes, wordt gebonden gebracht 
in tegenwoordigheid van zijne gemalin Glasyra, en deze daarop ondervraagd. 

3202 7^. pag. 406. Alexander en Aristobulus in de gevangenis geworgd op 
bevel van hun vader Herodes. 

3203 75. pag. 412. Te midden van eene groote vergadering knielt Antipater 
voor zijn vader Herodes, dien hij had getracht te vergiftigen. 

3204 7Ó. pag. 418. Herodes, te bed liggende, wordt in zijne poging tot zelf- 
moord verhinderd door zijn kleinzoon Achiab, die hem het mes ontneemt. 

3205 77. pag. 422. Archelaüs, zoon van Herodes, knielt te Rome vóór 
Keizer Augustus. 

3206 7c?. pag. 444. Petronius, Romeinsch landvoogd van Egypte, staat rechts 
op een podium vóór zijn paleis te Tiberias, terwijl op de straat de Joden 
in grooten getale nederknielen, om hem te smeeken het bevel in te trekken 
tot plaatsing van het standbeeld des Keizers in den Tempel. 

38 



1704 



584 



3207 79- P^S- 455- 6en gewelf wordt Keizer Caligula door eene gewapende 
bende overvallen en vermoord. 

3208 80. pag. 460. Caesonia, echtgenoote van Caligula, met hare dochter 
door Lupus gedood bij het lijk van den vermoorden Keizer. 

3209 81. pag. 468. Koning Agrippa, door het volk met goddelijke eerbe- 
wijzing verheerlijkt, ziet boven zijn troon een uil zitten, dien hij als 
onheilsbode beschouwt. 

3210 82. pag. 477. De krijgslieden van den Stadhouder Felix vallen op eene 
volksmenigte aan, die door een Egyptischen bedrieger was geleid naar den 
Olijfberg tegenover den Tempel. 

Deel II. 

Oorlog der Jogden tegen de Romevnen. 

32 11 8j. pag. 519. Pompejus verovert den Tempel stormenderhand door 
eene bres. 

3212 84. pag. 532. Herodes, na zijne overwinning op het leger van Anti- 
gonus zich in het bad bevindende, doet door de vrees, die hij inboezemt, 
drie gewapende vijanden op de vlucht gaan. 

3213 8^. pag. 545. Pheroras knielt in een boetekleed vóór zijn broeder 
Herodes, naast wiens troon Archelaüs, Koning van Kappadocië, staat. 

3214 86. pag. 552. De weduwe van Pheroras tracht zelfmoord te plegen door 
zich over de leuning van een bordes op straat te werpen. 

3215 8y. pag. 557. De gouden arend, dien Herodes boven de poort van den 
Tempel had doen plaatsen, door het volk met touwen daar afgerukt. 

In de eerst gedrukte exemplaren is op deze bladzijde bij vergissing 
afgedrukt de prent N°. 3218, die op pag. 587 behoort te staan, en later 
de werkelijk hier behoorende prent daaroverheen geplakt. 

3216 88. pag. 569. Rechts zit Pilatus op een podium vóór zijn paleis. Op 
de straat wordt eene samenscholing der Joden door zijne als burgers ge- 
kleede soldaten met stokslagen uiteengejaagd. 

3217 8g. pag. 576. Hevig gevecht te Caesarea vóór de Synagoge tusschen de 
Joden en de Grieken, die aldaar op straat een soort altaar hadden opge- 
richt en daarop vogels geofferd. 

3218 go. pag. 587. Simon, Saulus' zoon, bestrijder van zijn eigen volk, door 
hen omsingeld, doodt zijne geheele familie en eindelijk zichzelf. 

In de eerst gedrukte exemplaren is op deze bladzijde bij vergissing 
afgedrukt de prent N°. 3215, die op pag. 557 behoort te staan en later 
de werkelijk hier behoorende prent daaroverheen geplakt. 

3219 <)!' pag. 596. Josephus komt met zeven soldaten en een groot aantal 
ledige schepen vóór het tegen de Romeinen opgestane Tiberias en beveelt 
den aan den oever staanden bevelhebber der muitelingen, Klitus, zich- 
zelf de linkerhand af te houwen. " 



1704 



585 



2^'^ Staat. 

In de eerst gedrukte exemplaren is Klitus voorgesteld met het omhoog 
geheven zwaard, dat op het punt is neder te vallen op den uitgestoken 
linkerarm. Daarna werd de prent gedeeltelijk uitgeslepen en veranderd, 
zoodat de pols reeds doorsneden is en de afgehouwen hand ter aarde valt. 

3220 q2. pag. 607. Beleg van Jotapata door de Romeinen onder Vespasianus, 
die de muren met een stormram beuken. Rechts boven op den muur 
staat Simeas, met een aantal pijlen doorschoten, en vertoont den door 
hem veroverden ramskop, die bij dat oorlogswerktuig behoort. 

3221 gj. pag. 613. Josephus, na de verovering van Jotapata met veertig 
metgezellen in eene grot verborgen en door hen bedreigd, spreekt ze toe. 

3222 g4. pag. 623. Het instorten van een toren van den muur van Gamala, 
ondergraven door drie Romeinsche soldaten, die op den voorgrond links 
vluchten. 

3223 95, pag. 635. Oploop en strijd in den Tempel te Jerusalem. Op den 
voorgrond rechts het lijk van den vermoorden Zacharias, Baruchs zoon. 

3224 gö. pag. 647. Josephus door Vespasianus in vrijheid gesteld. Op den 
voorgrond links worden zijne boeien met een hamer stukgeslagen. 

3225 gy. pag. 652. Titus wordt met eenige ruiters van zijne andere volge- 
lingen afgesneden door een uitval der Joden uit Jerusalem. 

3226 g8. pag. 662. Beleg van Jerusalem. Op den voorgrond links Titus te 
paard, die zijne bevelen geeft betreffende den aanval, die door middel 
van twee torens en verscheidene stormrammen wordt ondernomen. 

3227 gg. pag. 672. Uitval der Joden uit Jerusalem, waarbij de aanvalswerk- 
tuigen van de Romeinen door de vlammen worden vernield. 

3228 100. pag. 679. Dapperheid van den Syriër Sabinus, die met elf volge- 
lingen over de bouwvallen van een ingestort gedeelte muur in Jerusalem 
tracht door te dringen. 

3229 loi. pag. 686. Hongersnood binnen Jerusalem. Eene vrouw toont aan 
de binnendringende krijgslieden de overblijfselen van haar kind, dat zij 
had gedood en tot spijze gebruikt. 

3230 102. pag. 691. Jezus, Ananus' zoon, rondgaande door de straten van 
Jerusalem, waarover hij het: Wee! uitroept ten aanhoore der naar hem 
luisterende personen. 

3231 103. pag. 699. Simon, Giora's zoon, komt te voorschijn uit de puin- 
hopen van den Tempel, waaronder hij zich verscheidene dagen had 
verborgen. Links de Romeinsche soldaten, die zich verbazen over zijne 
verschijning, doch door wie hij daarna werd gevangengenomen. 

Egesippus, Joodsche Oorlogen. 

3232 104. pag. 12. Antipater, vóór den rechterstoel van Caesar gesteld, toont 
dezen de in zijn dienst bekomen wonden. 



I704 



586 



3233 ^^5- P^g- 21. Mariamne, de huisvrouw van Herodes, op valsche aan- 
klacht veroordeeld, wordt weggevoerd om gedood te worden en op straat 
door hare moeder Alexandra met verwijten overladen. 

3234 106. pag. 27. Herodes doet Tryfon, zijn barbier, dien hij verdacht door 
Tyro te zijn omgekocht om hem te dooden, met dezen laatste en diens 
zoon door het volk steenigen en doodslaan. 

3235 107. pag. 42. Koning Agrippa door de Joden met steenworpen uit 
Jerusalem gejaagd. 

3236 108. pag. 49. Simon de Toovenaar vliegt te Rome door de lucht, doch 
stort omlaag op het gebed van den apostel Petrus. 

3237 log. pag. 62. De kleine schepen der Joden op het meer Gennezaret 
overwonnen door de Romeinsche vloot. 

3238 iio. pag. 69. Placidus met zijne ruiters verslaat de Joden en drijft het 
meerendeel hunner in de Jordaan. 

3239 III. pag. 86. Tijdens de belegering van Jerusalem wordt een aantal 
gevangen Joden door de Romeinen aan den voet van den muur gekruisigd, 
hetgeen op den stadsmuur wordt beantwoord door dezelfde straf toe te 
passen op de inwoners, die wilden ontvluchten. 

Behalve deze tusschen den tekst gedrukte prenten kom.en in dit boek 
nog 15 groote afbeeldingen buiten den tekst voor. 

Deel 1. 

3240 112. 'i.x.o.-.Fag.g. — i. d. m.: De Sojidvloed. Gen: VII. — i. 1. o. : 
P. Mortier edit. Cum Privileg. — Algemeene vlucht der menschen om onder 
den stortregen met hunne kudden en bezittingen den hoogsten top van 
den berg rechts te bereiken. Links de door de overstrooming verraste 
menigte; op den achtergrond de Ark. 

3241 iij. i. r. O.: Pag. 18. — i. d. m.: Sodom door V Vimr Vergaan. Gen. 
XIX. — i. 1. O. : P. Mortier edit. Cum Privileg. — Wilde vlucht van de 
inwoners der onder den vuuiTegen verwoest wordende stad. 

3242 114. i. r. O. : Pag. 34. — i. d. m. : De Plaag van Hagel en Vtmr over 
Egipte. Exod. IX. — i. 1. o. : P. Mortier, edit cufn Privileg. — De zich 
op het veld bevindende menschen en dieren gedood of op de vlucht 
gejaagd door den hevigen bliksem en hagel. Op den achtergrond links 
eene stad. 

3243 113. i. r. O.: Pag. 63. — i. d. m.: De Wetgeeving op den Berg Sinai. 
Exod. XIX. — i. 1. O. : P. Mortier edit. Cu7n Privileg. — Rechts op den 
tweeden grond het steile rotsgevaarte, waarvan de top verborgen is in 
vlammen en bliksemschietende wolken, terwijl op den voorgrond de Israë- 
lieten met gebaren van ontzetting en vrees toezien. 



I704 



587 



Tegenover pag. 71. Vier voorstellingen op ééne plaat, twee aan twee 
boven elkaar en afgescheiden door 8 mm. breede strooken. 
3 244 116. Boven links. Op de strook : Het opzetten van den Tabernakel. — 
I.inks op den voorgrond zit Mozes in gesprek met drie personen; rechts 
op den tweeden grond wordt de afschutting opgericht rondom den Taber- 
nakel, boven welken de Wolkkolom zweeft. 

3245 iij. Boven rechts op dezelfde plaat als N°. 3244. — b. r. b,: Pag. 71. 
Op de strook : De Gouden Kandelaar, het Reukioerks Altaar, en de Tafel 
der Toonbrooden. — Voorstelling van het Heilige in den Tabernakel. 

3 246 118. Beneden links op dezelfde plaat als N°. 3244. — i, d. m. : De Heer- 
lykheyd des Heeren over de Arke des Verbonds. — Mozes treedt rechts in 
het Heilige der Heiligen vóór de Ark des Verbonds, boven welke zich de 
vuurstralende Wolk bevindt. 

3247 iig. Beneden rechts op dezelfde plaat als N°. 3244. — i. d. m. : Viering 
van het Loofhutten Feest. — Op den voorgrond rechts de eerste aanleg 
van eene loofhut; op den tweeden grond en links zijn er reeds verschei- 
dene gereed en in gebruik genomen. 

Tegenover pag. i8g. Vier voorstellingen als boven omschreven. 

3248 120. Boven links. Op de strook: De binnenhof des Tempels, met het 
altaar, eti de kopere kolommen. — Voorstelling van het Voorhof van Salomo's 
Tempel. Op den voorgrond rechts verscheidene priesters, bezig met de 
toebereidselen voor het offer. 

3249 121. Boven rechts op dezelfde plaat als N°. 3248. — b. r. b.: Pag iSg. 
Op de strook : Inwying van Salomons Tefnpel. — Op den voorgrond rechts 
knielt Salomo op eene verhooging, omgeven door het volk en de bazuin- 
blazende priesters. Tegenover hem het groote altaar, dat ontstoken wordt 
door van den hemel nederdalend vuur; daarachter de Tempel. 

3250 122. Beneden links op dezelfde plaat als N°. 3248. — i. d. m. : De Arke 
des Verbonds in 't Heylige der Heyligen. — De Hoogepriester, die in dat 
gedeelte van den Tempel komt vóór de Ark des Verbonds, naast welke 
de twee reusachtige beelden der Cherubs staan. 

3251 I2J. Beneden rechts op dezelfde plaat als N°. 3248. — i. d. m. : De gegootene 
Zee, of het groot koper waschvat. — Het groote koperen bekken, gedragen 
door twaalf koperen runderen en omgeven door een aantal tempeldienaars. 

3252 124. i. r. O.: Pag. jj»/. — i. d. m.: Pompejus neemt den Tempel te leru- 
salem Stormenderhand in. — i. 1. o. : P. Mortier edit cum Privileg: — Rechts 
op den voorgrond het binnenstormen der Romeinen door de bres in den 
muur. Op den tweeden grond het strijdgewoel, daarachter de Tempel. 

3253 i. r. O.: Pag. j^S- — i- d. m.: Herodes Beoorloogt de Roovers inde 
Rotsen door Soldaaten die in kisten aan yzere kettingen hangende door wind- 
aasen neergelaten worden. — i. 1. o. : P. Mortier edit cum Privileg. — Steile 
rotsstreek, waar de roovers, die zich hadden geborgen in de spelonken op 
de hierboven vermelde wijze, door de krijgslieden van Herodes worden 
bereikt en verjaagd. 



1704 



588 



Deel II. 

3254 126. i. r. O.: Pag. 68g. — i. d. m.: De Uyterste verdelging van de Stad 
Jerusalem en den Tempel. — \. 1. o. : P. Mortier edit Cum Privileg: — Op 
den voorgrond en meer naar achteren het binnenstormen der Romeinen, 
* wadende door het bloed, en het vermoorden der Joden. Op den achter- 
grond de in vlammen opgaande Tempel en verdere gebouwen. 

Eindelijk bevindt zich hierin nog achter het: Bericht Van den Heer 
Arnauld d'Andilly, aan het begin van Deel II: 

127. De Kaart van het Heylige Land. N°. 2660 in den 2den Staat door 
bijvoeging i. r. b. : loseph. 4SQ. 

Op pag. 276 is wederom gebruikt de copie naar N°. 2639, de Triomf 
van Mordechai, welke ook voorkomt in den Kleinen Bijbel van Mortier, 
pag. 262. 



2<ie Staat van N°. 3240—3254. 

De groote prenten zijn in 1708 weder gebruikt als een gedeelte van de 
serie van 61 afbeeldingen in de Icones Biblicae. Zij zijn aldaar voorzien 
o. r. O. van volgnummers : 

N°. 3240 O. r. O. : 3 

N°. 3241 O. r. O. : 6 

N°. 3242 O. r. O.: 77 

N°. 3243 O, r. O. : 22 

N°. 3247 O. r. O. : 23 

N°. 3251 O. r. O.: 30 

N°. 3252 O. r. O.: J9 
3253 O. r. O. : 62 

N°. 3254 O. r. o.:^^. Bij deze prent is tevens i. d. m. rechts 
bijgevoegd: Destruction de Jerusalem du Temple. II des Roys XXV. 



De 2de druk van: Flavius Josephus, Alle de Werken is te Amsterdam 
bij Joannes Oosterwijk in 1722, 

Daarin zijn sommige der tusschen den tekst gedrukte prenten iets op- 
gesneden; de titelprent en de groote prenten hebben het adres van Pieter 
Mortier behouden, doch bij een vijftal is naast de Hollandsche aanduiding 
i. d. m. nog eene Fransche vertaling gevoegd bij de veranderingen van 
den 2den Staat. 

N°. 3240. — Bijgevoegd i. d. m. rechts: Le Déluge. Genese VII. 

N°. 3241. — Bijgevoegd i. d. m. rechts: Sodom consumée par le Feu du 
Ciel. Genese XIX. 

N°. 3242. — Het eerste woord van het Hollandsche onderschrift is uit- 
geslepen en vervangen door: Sevende. — Bijgevoegd i. d. m. rechts: Septiéme 
Playe. Gréle &• Feu. Exode IX. v. 22. 

N°. 3243. — Bijgevoegd i. d. m. rechts: Dieu donne sa Loi sur la Mon- 
tagne de Sinai. Exode XIX. 



1704 



589 



N°. 3252. — Bijgevoegd i. d. m. rechts: Prise du Temple de Jérusalem 
par Pompée prédite par Zacharie. Chap. 14. 

De verwisseling der prenten N°. 3215 en 3218 komt in dezen druk niet 
voor. N°. 3219 is in den 2<^«'i staat. 

De 3^^^ druk is te Amsterdam bij Marten Schagen, 1732, De gedrukte 
titel vermeldt, dat de vertaling door Sewel is nagezien, verbeterd en aan- 
gevuld door Sigebert Haverkamp, Hoogleeraar te Leiden, terwijl daarbij 
de mededeeling is gevoegd: Verciert met Konstplaaten, vati Jan en 
Kaspar Luiken. 

In het Naberigt des Boekverkopers schrijft de uitgever, dat hij alle 
platen, »welke van een slordige hand gemaekt waren, er uitgenomen, en 
ser andere van Jan en Kaspar Luiken ten getale van 74 ingevoegt" heeft. 
Verder heeft hij » dezulke, welke te voren van den vermaerden Luiken 
»daerin, doch afgebezigt waren, naer de eerste en beste drukken, op het 
»allernaeukeurigste, door een zeer bequame hand, laten vernieuwen, zulks 
»er niet meer als 23 Platen van andere Makers ingebleven zijn." 

Geheel juist is deze laatste mededeeling niet, daar er inderdaad in dezen 
druk slechts 21 prenten zijn, die niet door de Luyken's vervaardigd, of 
wel zeer nauwkeurig naar de oorspronkelijke afbeeldingen door Jan Luyken 
gecopiëerd zijn. 

Onder de nieuwe prenten zijn opnieuw gebruikt 38, vervaardigd door 
Jan Luyken, en wel 15 voor den Kiemen Bijbel van Mortier oxi 23 voor de 
Schriftuurlijke Geschiedenissen, 17 12, terwijl de 41, vervaardigd door Casper 
Luyken, alle in laatstgenoemd boek voorkomen. 

Deze vormen te zamen 79 stuks, doch daarentegen komen in dezen 
^den druk niet voor de navolgende 5 prenten, die wel in den i^tcn jruk 
aanwezig zijn: 

volgnummer j. Bouw van de Ark. 

volgnummer 24. Onderdrukking der Israëlieten in Egypte. 

volgnummer jo. Mozes bij den strijd tegen de Amalekieten. 

volgnummer 127. Vignet op de kaart: het Heylige Land. 
terwijl waarschijnlijk ook als van hem is beschouwd de prent voorkomende 
op pag. 276, de Triomf van Mordechai. 

Op deze wijze is »de invoeging van 74 stuks" te verklaren. 

De nieuw ingevoegde prenten, oorspronkelijk gebruikt in de Schriftuur- 
lijke Geschiedenissen, 17 12, bevinden zich op de navolgende pagina's: 
door Jan Luyken: 81, iii, 197, 212, 217, 221, 222, 226, 234, 236, 246, 

247, 248, 250, 252, 261, 265, 266, 291, 426, 740, 744 

en pag. 37 van Egesippus. 
door Casper Luyken: 3, 13, 17, 18, 48, 51, 59, 60, 113, 115, 118, 120, 121, 

122, 124, 126, 127, 135, 140, 141, 143, 145, 146, 148, 

150, 151, 155, 164, 166, 168, 171, 177, 185, 194, 196, 

200, 205, 207, 214, 216. 
Voor de bizonderheden daarvan zie bovenvermeld boek. 



1704 



590 



De prenten, oorspronkelijk vervaardigd voor den Kleinen Bijbel van 
Mortier 170J zijn geplaatst als volgt: 

pag. 8. Intocht in de Ark. N°. 2972 wederom gebruikt, 

pag. 15. Nederlaag van den Koning van Sodom. N°. 2975 wederom gebruikt, 
pag. 27. Jakob verlaat Laban. N°. 2984 wederom gebruikt, 

pag. 36. De Schenker vóór Farao. N°. 2989 wederom gebruikt, 

pag. 45. Jakob begraven. N°. 2994 wederom gebruikt, 

pag. 46. Verdrukking der Israëlieten in Egypte. N°. 2995 wederom gebruikt, 
pag. 62. Jethro komt tot Mozes. N°. 3004 wederom gebruikt, 

pag. 65. Mozes verzamelt bijdragen voor den 

Tabernakel. N°. 3007 wederom gebruikt, 

pag. 65. Bouw van den Tabernakel. N°. 3008 wederom gebruikt, 

pag. 1 01. De straf van Achan. N°. 3017 wederom gebruikt, 

pag. 107. Jozua vernieuwt het Verbond. N°. 3019 wederom gebruikt, 

pag. 114. Gideon kiest zijne manschappen. N°. 3022 wederom gebruikt, 
pag. 188. Salomo's Tempelbouw. N°. 3023 wederom gebruikt, 

pag. 228. Prediking van Jona. N°. 3027 wederom gebruikt, 

pag. 422. Kruisiging van Jezus. N'^. 3075 wederom gebruikt. 

Van de tusschen den tekst gedrukte prenten, die in beide drukken voor- 
komen, zijn sommige in den 3^^" druk op andere pagina's te vinden als 
in den i^ten. 

De mededeeling over het »vernieuwen derzulke, die afgebezigt waren" 
heeft voornamelijk betrekking op de navolgende 17 prenten, welke alle 
oorspronkelijk hebben gediend voor den Kleinen Bijbel van Mortier 170J 
en waarvan sommige hier sterk opgesneden voorkomen, terwijl naar de 
andere zeer nauwkeurige copiën van dezelfde zijde zijn genomen. In beide 
gevallen is de vroeger daaronder geplaatste tekst weggelaten. 

De copiën zijn die naar de navolgende prenten: 

Volgnummer 4. pag. 10. Torenbouw van Babel. — Op de copie raakt 
de linker randlijn het benedendeel van den rug van den voorsten arbeider; 
op het origineel ziet men nog een gedeelte van het lichaam van den 
volgenden werkman. 

Volgnummer 5". pag. 16. Abram en Melchizedek. — Op het origineel 
ziet men aan de buitenzijde van Abrams rechterbeen twee knoppen aan- 
gegeven als versiering van de riemen; op de copie ontbreken die. 

Volgnummer 6. pag. 19. Hagar in de Woestijn. — Op het origineel heeft 
de struik, waaronder Ismaël ligt te zieltogen, twee stammen ; op de copie drie. 

Volgnummer 7. pag. 20. Izak geofferd. — Op het origineel blijft de 
struik rechts achter het altaar verwijderd van de rechter randlijn; op de 
copie wordt deze door een der takken geraakt. 

Volgnummer 8. pag. 22. Eliëzer en Rebekka. — De muur van het 
gebouw op den achtergrond vertoont, onmiddellijk vóór het gelaat van 
Rebekka, op het origineel één venster, op de copie twee. 

De oude koperplaten, doch opgesneden, zijn gebruikt bij: 
Volgnummer J7. pag. 74. Het IJverwater. 
Volgnummer J2. pag. 76. Terugkomst der Verspieders. 



1704 



591 



Volgnummer 34. pag. 85. Bileam tegengehouden. 

Volgnummer j6. pag. 100. Doortocht door de Jordaan. 

Volgnummer j<?. pag. 104. Jozua doet de zon stilstaan. 

Volgnummer jp. pag. 108. Adoni-Bezek gestraft. 

benevens bij de navolgende, niet voorkomende in de i«= uitgave van 1704: 
pag. 62. Bezoek van Jethro bij Mozes. N°. 3004 wederom gebruikt, 

pag. 65. Mozes vraagt bijdragen voor den 



De titelprent heeft in de door randlijnen omgeven marge het adres: 
V Amsterdam, by Mar ten Sc hagen, Met Privilegie. 

Van de groote prenten N°. 3240 — 3254 zijn al de nummers en onder- 
schriften uitgeslepen. De laatste zijn vervangen door ongeveer gelijkluidende 
met die van den i^ten druk, 1704; doch bij N°. 3240 — 3243 is de aanduiding 
van den tekst weggelaten. 

Bovendien hebben N°. 3240 — 3243 en N°. 3252 — 3254 alle o. 1. o. : 
/ Luyken inv. en o. r. o. : M. Schagen Excudit. Eerstgenoemd onderschrift 
vindt men ook o. 1. o. van N°. 3246 en 3250; laatstgenoemd ook o. r. o. 
van N°. 3247 en 3251. 

Verder zijn aanduidingen van pagineering in dezen druk aangebracht 
als volgt: 



N°. 


3240. 


- b. 


1. b.: 


P^^g. 9. 


N°. 


3241. 


— b. 


r. b.: 


Pag. 18. 


N°. 


3242. 


— b. 


r. b.: 


Pag. 54. 


N°. 


3243- 


— b. 


1. b.: 


Pag. 6j. 


W. 


3244- 


— b. 


1. b.: 


Pag. 71. 


N°. 


3248. 


— b. 


1. b.: 


Pag. i8g. 


N°. 


3252. 


— b. 


1. b.: 


Pag. 337- 


N°. 


3253- 


— b. 


1. b.: 


Pag- 355- 


N°. 


3254- 


— b. 


1. b.: 


Pag. 68g 



Eindelijk zijn nog te vermelden twee verkleinde copiën van dezelfde 
zijde naar N°. 3156, de eene als Titelprent voor den 2'i«" druk van de 
Historie der Jooden, 1736. 8°. De steen i. 1. o. heeft tot opschrift : Alle 
de Werken van Flavius Josephus. — i. d. m. : 7 Amsterdam by Marien 
Schagen, met Privilegie — o. 1. o. : /. Luyken inv. — o. r. o. : /. C. Philips 
sculp. dir. — H. 132, B. 77 mm. 

De andere is in 4° formaat, met geheel dezelfde bijschriften als op die 
in 8°, en heeft gediend als Titelprent voor de uitgave van dit werk, welke 
in 1736 en 1737 door Marten Schagen bezorgd werd, in 2 dln. 

Dezelfde Titelprent met onveranderd adres vindt men ook op die 
exemplaren, die een gewijzigden gedrukten titel hebben, z. j., en met het 
adres van Jan Bosch te Haarlem, doch die overigens geheel gelijk zijn 
aan de uitgave bij M. Schagen. — H. 200, B. 150 mm. 



pag. 65. Bouw van den Tabernakel, 

pag. loi. Achan gestraft, 

pag. 107. Jozua vernieuwt het Verbond, 

pag. 188. Salomo bouwt den Tempel. 



Tabernakel. 



N°. 3007 wederom gebruikt. 
N°. 3008 wederom gebruikt. 
N°. 3017 wederom gebruikt. 
N°. 3019 wederom gebruikt. 
N°. 3023 wederom gebruikt. 



I704 



592 



In: The Works of Flavius Josephiis .... translated By Ehcnezer Thompson, 
D.D. and William Charles Frice, L.L.D. London: Printed for Fielding 
and Walker, N". 20 Pater Noster Row. MDCCLXXVIII. 2 dln. 4°, komen 
verscheidene copiën voor naar prenten van de HoUandsche uitgave, zoowel 
van dezelfde als van de tegenzijde. 

Daar mij echter geen compleet exemplaar daarvan ten dienste staat, 
kan de juiste opgave hier niet worden verstrekt. 

In : Fratifois Halma, Bybelsche Mengelzangen Te Leeuwarden, Ge- 
drukt by Franfois Halma, Drukker der Ed: Mog: Staten van Frieslandt, 
lyiS. 4°, bevindt zich over pag. 41 eene verkleinde copie van de tegenzijde 
naar N°. 3241, met onderschrift i. d. m. : Sodoms verbranding door V Vuur 
uit den Hemel. — H, 155, B. 273 mm. 

Naar N°. 3254 bestaat eene verkleinde copie van dezelfde zijde. — i. r. b. : 
Pag. gg2. — i. d. m. : Hierosolyma vna cvm templo a Tito Vespasiano 
capta et incensa. — H. 222, B. 308 mm,, doch het is mij niet bekend, voor 
welk boek deze heeft gediend. Dit moet echter spoedig na 1704 geweest 
zijn, want een 2^^ Staat van deze copie komt voor in: P. van der Aa, 
La Galerie Agréable du Monde {c^ 17 10). Alsdan zijn de pagineering en 
het onderschrift uitgeslepen en vervangen door i. r. b. : Pag. joo. en 
i. d. m. : Het verbranden des Tempels te Jerusalem, en uiterste verivoesting 
der Stadt door Titus Vespasianus. 

Naar de prent N°. 3254 is later nog eene copie van dezelfde zijde ver- 
vaardigd met het onderschrift i. d. m.: De Vertuoesting van Jerusalem; — 
0. 1. o, : C. Ed. Taurel sculps. — o, r. o. : naar J. Luyken. 

Van dezelfde hand is eene copie van dezelfde zijde naar N°. 3240, met 
onderschrift i. d. m. : De Zondvloed. 

Deze twee prenten zijn H. 306 — 310, B. 405 — 412 mm. 

397 

Lodewyk Hennepin, Aanmerkelijke Voijagie gedaan na 
't gedeelte van Noorder America, behelzende een nieuwe 
Ontdekkinge van een zeer groot Land. gelegen tusschen 
Nieuw Mexico en de Ijs Zee .... te Rotterdam bij Barent 
Bos, boekverkooper, 1704 — 4°. 

b. r. b.: Pag ig. N°. 1614 in den a^en Staat. 

b. r. b.: Pag 80. W. 1615 in den 2'ien Staat. 

398 

Basilius Kennet, De Aaloudheden van Rome .... vertaald 
door W. Sewel. t' Amsterdam, Gedrukt by Frangois Halma, 
Boekverkoper, in Konstantyn den Grooten, 1704. folio. 



1704 



593 



Dit werk komt gewoonlijk voor als 3'^»= Deel bij het gelijktijdig ter zelfder 
plaatse uitgegeven boek : F. Desseine, Beschryving van Oud en Nieuw Rome. 

Vignet op den gedrukten titel. N°. 3155 wederom gebruikt. 

Op pag. 251. N°. 1591 in den Staat, tusschen den tekst ingedrukt 
en daardoor van achteren bedrukt. 



399 

Jan Luiken, De Zedelyke en Stichtelyke Gezangen. Ver- 
meerderd met een Byvoegsel, en Den Lof en Oordeel 
van de Werken der Barmhartigheid .... Te Amsteldam, 
By de Wed: P: Arentz, en C: van der Sys, Boekverkoopers, 
in de Beursstraat, in de drie Raapen. 1704. 8°. 

Dit is de 2^^, vermeerderde druk van dit werk, dat reeds, doch toen 
zonder prenten, in 1698 was verschenen : by Willem de Coup, Boekverkooper 
op het Rockin, aen de Valbrug, 

Hierin 23 prenten door Jan Luyken, bovenaan voorzien van een 
Romeinsch cijfer als volgnummer, en van een kort bijschrift; N°. 3255— 
3275 van achteren onbedrukt, N°. 3276 en 3277 tusschen den tekst gedrukt 
en van achteren bedrukt. De prenten hebben bovenaan een volgnummer 
in Romeinsche cijfers en eene korte spreuk; onderaan één of meer teksten. 

N°. 3256 — 3275 beteekend o. 1. o.: / Z — Titelprent H. 131, B. 86 mm.; 
de andere H. 85—89, B. 70—73 mm. 

3255 /. Titelprent. 

In een tuin en bestraald door licht uit eene wolk, waarin zich zes 
cherubijnen vertoonen, bevinden zich eene staande en drie zittende 
vrouwen rondom een steen bedekt met rollen, te midden waarvan zich 
een brandend hart vertoont; twee harer op den voorgrond vertreden de 
Wereld. Achter haar in den tuin nog vier wandelende vrouwen, nevens 
eene, die knielt, en geheel achteraan eene poort. Op de voorzijde van den 
steen : Stichtelyke Gezangen door lan Luiken. — i. d. m. : Te Amsterdam 
by de Wed". P: Arentz en C: vander Sys. 

3256 2. pag. I. — /. — Het is niet dat het schynt. — Eene zwierig gekleede 
vrouw wordt door eene andere in zeer eenvoudig gewaad gewezen op een 
begrafenisstoet op den tweeden grond. 

3257 3- pag. 6. — //. — Otn wel te besteedefi. — Eene vrouw, met eenige 
boeken vóór zich, zit bij het open raam te zien naar den zonsopgang. 

3258 4- pag. 13. — ///. — L>(it telt al af. — Bij een muur, die van een 
\ zonnewijzer voorzien is, beschouwen eene zittende en eene staande vrouw 

den zonsondergang. 

3259 5. pag. 16. — IV. — Om een beter. — Verscheidene pelgrims ontmoeten 
elkaar met teekenen van blijdschap en vervolgen samen hun weg door eene 
bergachtige streek. 



1704 



594 



^26o 6. pag. 28. — V — Ziet op het voorbeeld. — Een pelgrim wijst op een 
vos, die onder een boom vóór zijn hol zit. Op den boomtak een vogelnest. 

3261 7. pag. 32. — VI. — Baa Wereld. — Eene vrouw verbreekt het koord, 
dat haar aan de Wereld bindt en begeeft zich naar links op den Smallen 
Weg, waarboven zich een zestal cherubijnen en engeltjes in eene wolk 
vertoonen. 

3262 8. pag. 35. — VIL — Groot, onder klein aanzien. — Aanbidding der 
Herders. Jezus wordt door Maria vastgehouden naast de kribbe. Daarboven 
eene talrijke engelenschaar in eene wolk. 

Er bestaat eene copie van dezelfde zijde naar het benedengedeelte dezer 
prent zonder de engelen; ook zijn op den achtergrond de nederdalende 
lichtstralen weggelaten. 

0. 1. O. : G van den Eekhout, f. 1813. — H. 67, B. 69 mm. 

3263 9. pag. 42. — VIII. — Om onzent wille. — Links twee vrouwen in 
beschouwing van den gekruisten Christus op den voorgrond rechts. Rondom 
het kruis vertoonen zich in de wolken talrijke engelen, terwijl aan den 
voet een doodshoofd en eene slang liggen en aan de achterzijde eene 
weenende vrouw tegen het kruis zit en eene andere het omhelst. 

3264 10. pag. 61. — IX. — Van hier tot beter. — Sterfbed eener vrouw, 
omringd door zes deelnemende vrieneiinnen. In eene wolk houdt een engel 
haar den palmtak der overwinning voor; daarachter nog verscheidene 
engelen. 

3265 //. pag. 65. — X. — Om een goed heenkomen. — In eene dorre streek 
loopen twee pelgrims naar rechts, elkaar opwekkende. Op den tweeden 
grond links beklimmen twee andere een heuvel. 

3266 12. pag. 78. — XI. — Het roezen geeft de schaduw. — Rechts eene 
vrouw verdiept in de beschouwing der veldbloemen. Op den tweeden 
grond achter haar rechts bijenkorven, links eene sloot. 

3267 13. pag. 100. — XII. — Hoe liefelyk is V licht! — In een donker 
vertrek zit rechts eene vrouw bij eene tafel, waarop een opengeslagen 
boek. Van de andere zijde nadert eene tweede vrouw en plaatst eene 
brandende kaars op een hoogen kandelaar op de tafel. Daarachter een 
doorkijk op een vertrek, waar eene vrouw bezig is bij het haardvuur. 

3268 14. pag. III. — XIII. — Vryheid, Blyheid. — Rechts eene knielende 
vrouw, die het deurtje opent van eene groote teenen kooi en daardoor 
aan den vogel gelegenheid geeft te ontvluchten. 

3269 75. pag. 123. — XIV. — Op dat hy ons hielp. — Jezus in Gethsemané 
naar links geknield en vertroost door een engel vóór hem. Op den achter- 
grond rechts de slapende discipelen. 



1704 



595 



3270 i6. pag. 131. — XV. — Zie op 't einde. — Eene vrouw met het kruis 
op den schouder overziet links beneden haar den Breeden Weg, gevuld met 
een groot aantal personen en uitloopende op de Hel. Rechts voert de 
Smalle Weg, waarop zich slechts twee personen bevinden, omhoog naar 
het Eeuwig Licht. 

3271 //. pag. 133. — XVI. — Die opgestaan is, zal ons ook doen opstaan. — 
Christus toont aan Thomas de wond in zijne zijde, te midden der andere 
discipelen. 

3272 18. pag. 140. — XVII. — De hoop vertroost. — Een eenzame, naar 
links gaande pelgrim in eene met struiken bezette streek. Op den achter- 
grond rechts eene rivier en daarboven in eene wolk twee engeltjes. 

3273 ig. pag. 174. — XVIII. — Door kortheid ofiwaardig. — Een aantal 
kinderen zich verheugend bij een hoog opvlammend stroovuur. Op den 
tweeden grond links twee vrouwen, die ernaar zien. 

3274 20. pag. 181. — XIX. — 't Moet eindelyk doch zyn. — Aan den zee- 
oever staat een man in een lang gewaad gehuld en ziet om naar den 
Dood, die hem oproept hem te volgen naar het gereedliggende schip aan 
de linkerzijde; aan zijne voeten ligt een gebroken zandlooper. Rechts 
boven verscheidene cherubijnen in eene lichtstralende wolk. 

3275 21. pag. 183, — XX. — Grooten ^/ir?^/ — Voorstelling van het Jongste 
Gericht. 

3276 22. pag. 213. — XXI. — Een waardige Boode. — Links ligt Grietje 
Claes van Zaandam, op den arm gesteund, in eene bedstede. Tegenover 
haar staat een engel, uit wiens uitgebreide armen rechts een tak met 
bladeren, links eene lange veder te voorschijn komen. 

Van dit verhaal had Jan Luyken reeds eene andere, grootere afbeelding 
gemaakt in 1678. Zie N°. 2. 

3277 2j. pag. 216. — XXII. — Op Reis belyd men zich. — Een kluizenaar, 
volgens het gedicht Joannes Genuwit (Zie N°. 2746), zit vóór zijne rots- 
woning op eene hoogte en wordt door twee personen opgezocht. 

Met afzonderlijke pagineering is achter dit boek afgedrukt N°. 262: 
Jan Luiken, Lof en Oordeel van de Werken der Barmhartigheid en diSiWc'm 
de prenten N°. 1499 — 1506 wederom gebruikt. De titelprent heeft het 
adres van de Wed: F: Arentz en C. van der Sys. 

Zoowel de druk van i6g8, als die van 1704 zijn zeer zeldzaam. 

De 3de druk is bij dezelfde uitgevers in 1709. Daarin is het aantal 
gedichten zeer uitgebreid, zoodat het boek in plaats van 200 pagina's 
in 1698, en 222 pagina's in 1704, thans 299 pagina's telt; onder de nieuwe 
stukken behoort dat: Op het Overlyden van Casparus Luiken, Geboren 
1672. en gestorven 1708. (pag. 260). 



1704 



596 



In deze uitgave komen wel dezelfde prenten voor als in die van 1704, 
doch in geheel andere volgorde, benevens ééne meer. Zij zijn nu tusschen 
den tekst gedrukt en van achteren bedrukt, behalve de Titelprent. 



Titelprent. 




— N°. 


3255 wederom gebruikt. 


pag. 


I. — 


I. 


— N°. 


3256 wederom gebruikt. 


pag. 


8. — 


II 


— N°. 


3257 wederom gebruikt. 


pag. 


20. — 


III 


— N°. 


3258 wederom gebruikt. 


pag. 


28. — 


IV 


— N°. 


3259 wederom gebruikt. 


pag. 


42. — 


V 


— N°. 


3262 wederom gebruikt. 


pag. 


52. — 


VI 


— N°. 


3260 wederom gebruikt. 


pag. 


66. — 


VII 


- N°. 


3261 wederom gebruikt. 


pag. 


82. 


VIII 


— N°. 


3272 wederom gebruikt. 


pag. 


1 04. — 


IX 


— N°. 


3277 wederom gebruikt. 


pag. 


116. — 


X 


— N°. 


3268 wederom gebruikt. 


pag. 


124. — 


XI 


— N°. 


3266 wederom gebruikt. 


pag. 


134- — 


XII 


— N°. 


3267 wederom gebruikt. 


pag. 


148. — 


XIII 


— N°. 


3273 wederom gebruikt. 


pag. 


158. - 


XIV 


— N°. 


3270 wederom gebruikt. 


pag. 


166. — 


XV 


— N°. 


3265 wederom gebruikt. 


pag. 


193- ~ 


XVI 


- N°. 


3269 wederom gebruikt. 


pag. 


202. — 


XVII 


- N°. 


3263 wederom gebruikt. 


pag. 


216. — 


XVIII 


— N°. 


3271 wederom gebruikt. 


pag. 


225. — 


XIX 


— N°. 


3276 wederom gebruikt. 



3278 24. pag. 233. — XX. — 't Is noch de zelve Macht. — Links zit Jeske 
Claes in hare bedstede en ziet in een visioen een kind in een slepend 
gewaad door het vertrek v/andelen. Rechts meer naar achteren de schouw. 

pag. 242. — XXI. — N°. 3274 wederom gebruikt, 
pag. 248. — XXII. — N°. 3264 wederom gebruikt, 
pag. 289. — XXIII — N°. 3275 wederom gebruikt. 

De: Lof en Oordeel van de Werken der Barmhartigheid, achter dezen 
druk, heeft nog de prenten in den i^ten Staat. 

De volgende drukken zijn van 1734 bij Kornelis van der Sys, Boek- 
verkooper in de Beursstraat, in de drie Raapen, en van 1767 bij Gerrit 
de Groot en Zoon, beide te Amsterdam. In beide is de volgorde der 
prenten dezelfde als in dien van 1709. Het adres op de titelprent i. d. m. 
is veranderd in: Te Amsteldam by Kornelis van der Sys, Boeki^erkoper, 
hetgeen in den druk van 1767 onveranderd is gebleven. 

In beide komen de prenten van : Lof en Oordeel van de Werken der 
Barmhartigheid, voor in den 2^^'^ Staat. De titelprent daarvan, van 1734, 
vermeldt i. d. m. het adres van: Kornelis van der Sys, inde Beursstraat; 
die van 1767 is zonder adres. 

De prent N°. 3275 is onveranderd weder gebruikt als laatste afbeelding 
in: A. Spinniker, De Werken en Vergelding Der Barmhertigheid En On- 
barmhertigheid, 1711. 



1704 



597 



De prent N°. 3276 is later weder gebruikt als middelpunt van een blad 
in plano. Onder het opschrift: £en waardige Boode, Dus verscheenen aan 
eene Wedtiwe, in V Jaar 1672, zijn overgedrukt de omstandige be- 
schrijving van deze verschijning, door Luyken opgeteekend uit den mond 
van Grietje Claes, benevens bovenaan een 12-regelig, en onderaan een 
68-regelig gedicht, alle uit de: Zedekundige en Stichtelyke Gezangen. Het 
geheel is onderteekend: Jan Luyken. Geheel onderaan: Te Amsterdam, 
by Jan Hartig, Boekverkooper op Cingel. 1747. 

De voorstelling van N°. 3278 is vrij nauwkeurig gevolgd, op veel ver- 
kleinde schaal, naar de prent, welke in 1677 werd vervaardigd door 
C. Decker en afzonderlijk uitgegeven. — i. d. m. drie vierregelige strophen 
naast elkaar. Daaronder in boekdruk het opschrift: Het Goddelijck 
Wonder en de omstandige beschrijving van deze verschijning, welke 
tusschen 13 en 16 October 1676 te beurt viel aan leske Claes, huisvrouw 
van Rincke Abbis te Amsterdam en waardoor haar het herstel werd 
aangekondigd van de verlamming, waaraan zij sedert veertien jaar leed. 
Geheel onderaan staat: f Amsterdam, by Jacobus Robyn, in de Nieuwe- 
brugh-Steegh, in de Stuurman, 1677. ~ i. r. o. : C. Decker Fe. — H. 212 
(met de marge 241), B. 280 mm. 

De omstandige beschrijving is onderteekend: Johannes Luyken, en is door 
hem opgeschreven uit den mond der genezen vrouw. Zoowel deze be- 
schrijving, als het 12-regelig gedicht, benevens een vierregelig vers, dat 
geheel onderaan is gedrukt, bevinden zich in de: Zedelyke en Stichtelyke 
Gezangen, als bijschrift bij N°. 3278. 

Er bestaan van deze prent twee drukken van 1677 en eene van 1679, 
alle met hetzelfde adres en denzelfden inhoud, doch onderling verschillend 
in den lettervorm. 

Het geval schijnt ook buitenslands bekend te zijn geworden, tenminste 
er bestaat nog eene uitgave, waar, onder het HoUandsche gedicht, eene 
Engelsche vertaling is gedrukt van de beschrijving van het wonder, onder 
het opschrift: The Divine Miracle, terwijl dan onderaan het adres is 
gesteld: Amsterdam. Printed for Jacob Robyn, Bookseller Living in the 
New Bridge-street, att y Sigul of the Sturemanne where you may befurnisht, 
with all sorts of mapps and Draughts. 

Deze Engelsche uitgave, welke onder het gedicht rechts de woorden 
heeft: Jacobus Robyn Excud., die op den Hollandschen druk van 1677 
nog niet voorkomen en op die van 1679 zeer slordig zijn uitgeslepen, is 
dus waarschijnlijk van 1678, 

400 

de la Neuville, Historie van Holland .... in het Fransch 
beschreven .... Te Amsterdam, By Jan ten Hoorn, 
Boekverkooper, over 't Oude Heeren Logement, 1704. 
3 dln. 8°. 



1704 



598 



3279 Titelprent door Jan Luyken. 

De HoUandsche Maagd zit met den pijlbundel in de rechter-, en de 
vrijheidshoed in de linkerhand; aan hare voeten links een hoorn des 
overvloeds, rechts een brullende leeuw, die naar het zwaard grijpt. Achter 
haar links een gebouw, waarop de bustes der vijf Stadhouders en daarboven 
een stralende zon ; rechts een zeestrijd en daaronder een veldslag. Onmid- 
dellijk links naast den hoofdpersoon staat eene verzegelde doos en daar- 
onder een afhangend papier, met het opschrift: Trouwe Verbo7ide. 

Het benedengedeelte der prent wordt gevuld door de wapenschilden 
der zeven Provinciën, rondom een tablet, waarop: Historie van Holland. 
I Deel. — H, 141, B, 87 mm. 

Dezelfde Titelprent komt voor in de beide andere deelen, alleen met 
verandering van het cijfer op het tablet. 

In 1725 verscheen bij denzelfden uitgever een druk in 4°. Deze heeft 
als vignet op den gedrukten titel de hierboven beschreven prent, doch 
zonder het benedengedeelte en afgesneden onmiddellijk onder de hoofd- 
voorstelling. 

401 

Het nieuw Stedeboek van Italië ofte naauvvkeurige Be- 
schryving van alle deszelfs Steden .... Naar de tekeninge 
van .... Joan Blaeu. Amsterdam, by P' Mortier. 1704 — 1705. 
4 deelen. groot folio. 

Deel IV. Hierin i prent door Jan Luyken. 

3280 Het Forum Romanum te Rome, ziende naar het Coliseum. Het geheele 
plein is vol kudden runderen, schapen en varkens. Op den voorgrond 
verscheidene op den grond zittende of liggende personen, verder « zes 
staande figuren: rechts twee, die de kolommen bewonderen, links twee 
in gesprek en in het midden twee monniken, van achteren gezien. — 
i. d. m. : Campo Vaccino a Rome. Dessinée sur Ie Lieu et Mis au Jour, 
Par Ie Soin de Pierre Mortier Libraire a Amsterdatn. Avec Privilege. — 
O. r. o. : IV. — H. 397, B. 518 mm. 

Deel I, kaart XV : Cremone heeft i. r, b. de copie van het vignet N°. 3098. 

In de 2^^ uitgave, onder den titel van: Nieuw Vermeerderd en Verbeterd 
Groot Stedeboek van geheel Italië, of naaujvkeurige Beschryving 7>an 

alle deszelfs Steden In s Gravenhage, By Rutgert Christoffel Alberts 

MDCCXXIV., komt eene uiterst nauwkeurige copie van N°. 3280 voor, 
met hetzelfde onderschrift en alleen verschillende in de afmeting. — H. 391, 
B. 510 mm. 



1704 



599 



Er bestaat nog eene tweede, minder nauwkeurige copie van dezelfde 
zijde. Daarop zijn de twee monniken op den voorgrond in het midden, 
van voren gezien. Midden in de marge is het wapenschild van Pruisen 
afgebeeld; links daarvan op twee regels het onderschrift: Forum Nervae, 
imp et Boarium in eo Templa lovis Statoris Saturni, et Concordiae. Donat. 
2 lib. IJ, 14, IJ, 2J Cap. Rechts het onderschrift : Campo Vacino waar 
in het overschot en ruinen der Tempelen van lupiter de Staandehouder, 
Saturnus ende Eendragt. Daaronder over de volle breedte der prent : Htmc 
Conspectum a se aeri incisum Serenissimo ac Potentissimo Frederico I. 
Borussorum Regi D. D. Petrus Schenk, Amstel. — H. 450, B. 598 mm. 



Intocht van Jozef I te Neurenberg. 

Afzonderlijk uitgegeven prent door Casper Luyken. 
I Op den vöorgrond een aantal personen te voet en te paard, voor het 
meerendeel diep buigende voor den stoet van den Roomsch-Koning Jozef I, 
die het dorp St. Peter doortrekt naar de stad Neurenberg, welke men, be- 
kroond door den Burg, op den achtergrond links ziet. De Vorst zit in 
een open wagen met twee achterwaarts getrokken kappen, en bespannen 
met vier paarden, terwijl verscheidene open en gesloten rijtuigen, en 
ruiters voorgaan en volgen. — i. d. m. : Prospect der Stadt Nïtrnberg von 
S{ Peter, 7velche Strasse Josephvs 1. als Römischer K'ónig herein gezogen. 
1704. — o. r. O. : Chr: Weigel exc. — H. 304, B. 398 mm. 

In: C. G. Muller, Verzeichnis von Nvrnhergischen Topographisch-His- 
torischen Kupferstichen mid Holzsclmitten. Auf eigene Kosten. Nnrnberg 
gedruckt mit Bielingischen Schriften. lygi. 4°, wordt op pag. 131 ook deze 
prent genoemd met de bijvoeging: »Aus dem Köler Stadt Atlas." 



M"". Basnaofe, Histoire du vieux et du nouveau Testament . . . . 
A Amsterdam, Dans l'Imprimerie de J. Groenewoudt. 



Hierin 46 prenten door Jan Luyken, die eerst hadden gediend voor den 
Kleinen Bijbel van Mortier, 170J, wederom gebruikt. Alle zijn tusschen 
den tikst gedrukt en van achteren bedrukt. 



402 



1705 



MDCCV. 2 dln. 4°. 



Deel I. 



pag. 3. De Voorloopers van Christus, 
pag. 9. Abel door Kaïn gedood. 



N°. 2662. 
N°. 2969. 
39 



1705 



6oo 



pag. 


10. 


Bouw van de Ark. 


Mo 


2971. 


pag- 


II. 


De Zondvloed. 


■\To 


2973- 


pag. 


12. 


uc 1 urcii van xjduci. 


■\r° 

IN . 


2974. 


pag. 


14. 


Izak geofferd. 


MO 
IN . 


297°. 


pag. 


10. 


jaKoub uruuiii. 


IN . 


2983. 


pag. 


lo. 


Jozef maakt zich bekend. 


Mo 
IN . 


2993- 


pag. 


21. 


Ondergang van Farao. 


Mo 
IN . 


3001. 


pag. 


23- 


Mozes tijdens den strijd tegen Amalek. 


MO 
IN . 


3003- 


pag. 


24. 


Wetgeving op Sinai. 


MO 
IN . 


3005- 


pag. 


20. 


De Israëlieten brengen geschenken voor den Taber- 










nakel. 


N°. 


3007. 


pag. 


31- 


Terugkomst der Verspieders. 


N°. 


3013- 


pag. 


32. 


Het opkomen der Kwakkelen. 


N°. 


3012. 


pag. 


34- 


De Koperen Slang. 


N°. 


"^014.. 


pag. 


36. 


Bileam tegengehouden. 


N°. 


3015- 


pag. 


40. 


Overtocht door de Jordaan. 


N°. 


3016. 


pag. 


43- 


Jozua doet de zon stilstaan. 


N°. 


3018. 


pag. 


47- 


Gideon kiest zijne manschappen. 


N°. 


3022. 


pag. 


93- 


Wegvoering van Juda uit Jerusalem. 


N°. 


3026. 


pag. 


97- 


Het Loofhuttenfeest. 


N°. 


3025- 


Deel II 








pag. 


3- 


De Engel verschijnt aan Jozef m den droom. 


MO 
IN . 


3033- 


pag. 


5- 


De Kindermoord te Bethlehem. 


MO 
IN . 


3036- 


pag. 


6. 


Prediking van Johannes den Dooper. 


IN . 


3037- 


pag. 


II. 


Het hoofd van Johannes den Dooper aan de dochter 










van Herodias gegeven. 


IN . 


3050- 


pag. 


12. 


Jezus wandelt op de zee. 


Mo 
IN . 


3053- 


pag. 


13- 


Spijziging der vijfduizend menscheii. 


Mo 
IN . 


3052- 


pag. 


14. 


De Verheerlijking op den Berg. 


Mo 
IN . 


3055- 


pag. 


21, 


De Intocht te Jerusalem. 


MO 
IN . 


3063. 


pag. 


23- 


De Onvruchtbare Vijgeboom. 


Mo 
IN . 


3064. 


pag. 


24. 


Jezus verjaagt de verkoopers uit den Tempel. 


MO 
IN . 


3039- 


pag. 


26. 


Jezus 111 Gethsemané. 


IN . 


3070. 


pag. 


30- 


De Engel verschijnt aan Zacharias. 


MO 
IN . 


3030. 


pag. 


31- 


De Aankondiging aan Maria. 


xro 

IN . 


3032. 


pag. 


32. 


Uc rvanKuiKUgiiig «iciji uc nciucib. 


MO 


3035- 


pag. 


37- 


Johannes de Dooper in de gevangenis. 




3047- 


pag. 


40. 


De Emmaüsgangers. 




30:8. 


pag. 


49. 


De Voetwassching. 


N°. 


3069. 


pag. 


50. 


De Kruisiging. 


N°. 


3o;5- 


pag. 


59- 


Doop van den Moorman. 


N°. 


30:9- 


pag. 


60. 


Saulus bekeerd. 


N°. 


3080. 


pag. 


61. 


De Verlossing van Petrus. 


N°. 


3081. 


pag. 


62. 


Heiodes door den Engel geslagen. 


N°. 


3082. 


pag. 


63- 


Paulus en Barnabas te Lystre. 


N°. 


3084. 



1705 



6oi 



pag. 65. Paulus vóór Agrippa. N°. 3086. 

pag. 66. Paulus op Melite. N°. 3087. 

Daarenboven bevindt zich hier in Deel I pag. 102 wederom de eerste 
copie naar N°. 2639, de Triomf van Mordechai. 



404 

Jacobus Basnage, 't Groot Waerelds Tafereel, Waar in 
de ... . Geschiedenissen .... zedert de Scheppinge des 
Waerelds Tot het Uiteinde van de Openbaaring van 
Johannes, Worden afgemaalt .... Wyders vertaalt .... 
door .... Abraham Alewyn. Tot Amsterdam, By J. Lin- 
denberg, in de Kalverstraat, by de Capel. 3 dln. i bd. 
folio. 

Het Privilegie is van 19 November 1705. De prenten in dit boek zijn door 
Romeyn de Hooghe vervaardigd en waren in 1703 zonder tekst uitgegeven, 
onder den titel: Alle de Voornaamste Historiën Des Ouden en Nieuwen 
Testanmit, Verheeld in uytstekende Konst-platen door den Wyd-beroemden 
Heer en J/c Romeyn de Hooge Tot Amsterdam, By Jacob Lindenberg op V 
Rokkin, 170J. folio. Blijkens de Voorrede »Aan den Godvruchtigen 
Leezer" had Alewijn: «dienstig geoordeelt, de moeite te neemen, om dit 
^roemruchtig Werkstuk met eenige zinnebeelden en cieraaden, op de stoffe 
»toepasselyk, op te toojen, en dezelve als Slotprenten onder eenige Tafe- 
»reelen, daar toe verkooren, te plaatzen; hebbende ten dien einde myn 
«uitvindingen door braave Meesters, waar onder Cornelis Huibertsz en 
»Casper Luiken, twee wakkere Konstenaars, uitmunten, in 't kooper laaten 
»brengen." 

Van de in dit werk voorkomende Slotprenten of culs-de-lampe zijn 
10 vervaardigd door Casper Luyken. Sommige daarvan komen meer dan 
eenmaal voor. De voorstellingen bevinden zich in het midden en zijn 
omgeven door krullen en andere versierselen. 

*3282 Onder prent XXII. — St. Joris te paard, die met zijne speer een duivel 
doorsteekt. 

*3283 Onder prent XXXVI. — Links staat Boaz vóór zijne woning en spreekt 
tot den opzichter; rechts op den voorgrond Ruth met de opgezamelde 
korenaren; daarachter de maaiers aan den arbeid. 

^3284 Onder prent XL VII. — Een naar rechts loopend hert onder een boom 
getroffen door een bliksemstraal. 



*3285 Onder prent LXI. — Eene naar rechts loopende Furie, met twee fakkels 
in de handen, vertreedt de Tafelen der Wet. 



1705 



6o2 



*3286 Onder prent LXX. — Een geleerde, gezeten naast eene tafel, waarop 
eene globe en meetkunstige instrumenten; aan zijne voeten liggen een 
bol, eene kroon en een schepten 

^3287 Onder prent LXXII. — Christus, met een stralenkrans om het hoofd, 
treedt de deur binnen van een tempel, waarboven de Duif, als zinnebeeld 
van den Heiligen Geest, zichtbaar is. 

*3288 Onder prent LXXXII. — Het Geloof, voorgesteld als eene vrouw, hou- 
dende met de eene hand een groot kruis, waarop zij tevens steunt, en in 
de andere een koord, waaraan zij een gemuilbanden leeuw naast zich leidt. 

♦3289 Onder prent XCVII. — Eene hand, uit eene wolk komende, neemt den 
doek weg, die over eene globe was gelegd. 



*3290 Onder prent C. — Twee slangen, met opgeheven kop, belagen eene 
boven hen vliegende duif, die door de zonnestralen beschenen wordt. 



^3291 Onder prent CXIV. — Een afgehouwen stam, waaruit zich eene nieuwe 
loot ontwikkelt, waarboven de Duif, als zinnebeeld van den Heiligen Geest. 
De voorstelling wordt omgeven door vier cherubijnen, wier vleugels elkander 
raken. 



De platen der vignetten zijn H. 106— 117, B. 146 — 158 mm. 

Van dezen i^'^n^ zoowel als van den druk, welke spoedig daarop 
verscheen, werden binnen 13 maanden meer dan 1500 exemplaren verkocht. 
Dit blijkt uit de opdracht van den s^en druk, die z. 3. verscheen bij den- 
zelfden uitgever. Het portret van Basnage, dat zich daarin bevindt, heeft 
het jaartal 1707. 

De i^'^ druk heeft boven de prenten alleen den naam van het Bijbel- 
boek, waaruit de voorstelling genomen is ; de 3^'^ en latere drukken hebben 
daarnevens nog de vermelding van het Folio, waartegenover de afbeelding 
geplaatst is. In deze uitgave is weder gebruik gemaakt van dezelfde culs- 
de-lampe, doch zij zijn veelal onder andere prenten aangebracht, terwijl 
ook de onderlinge vergelijking van verschillende exemplaren aantoont, dat 
die plaatsing niet bij alle dezelfde is. 



Onder prent XCVIII. — N°. 3282 wederom gebruikt. 
Onder prent XCIX. — N°. 3286 wederom gebruikt. 



Onder prent Cl. 
Onder prent CII. 
Onder prent CXII. 
Onder prent CXIII. 



N°. 3288 wederom gebruikt. 
N°. 3285 wederom gebruikt. 
N°. 3287 wederom gebruikt. 
N°. 3287 wederom gebruikt. 



Onder prent CXXXV. — N°. 3288 wederom gebruikt. 
Onder prent CXXXVI. — N°. 3287 wederom gebruikt. 
Onder prent CXL. — N°. 3291 wederom gebruikt. 



1705 








603 






fol. 


44. 


— Onder 


prent 


XXII. 


— N°. 


3282. 


fol. 


45- 


— Onder 


prent 


XXXVI. 


— N°. 


3283. 


fol. 


72. 


— Onder 


prent 


"\7"V"VT 7TTT 

XXXVIII. 


— N°. 


3289. 


fol. 


113- 


— Onder 


prent 


LXI. 


— 


3285. 


fol. 


133- 


— Onder 


prent 


LXX. 


TVTn 

— N°. 


3286. 


fol. 


137- 


— Onder 


prent 


LXXII. 


— N°. 


3283. 


fol. 


149. 


— Onder 


prent 


LXXXII. 


— N°. 


3288. 


fol. 


10. 


— Onder 


prent 


XCIX. 


— N°. 


3286. 


fol. 


II. 


— Onder 


prent 


C. 


— N°. 


3290. 


fol. 


14. 


— Onder 


prent 


CL 


— N°. 


3288. 


fol. 


15- 


— Onder 


prent 


CII. 


— N°. 


3284. 


fol 


29. 


— Onder 


prent 


CVI. 


— N°. 


3290. 


fol. 


46. 


— Onder 


prent 


CXIII. 


— N°. 


3287. 


fol. 


47- 


— Onder 


prent 


CXIV. 


— N°. 


3291. 


fol. 


80. 


— Onder 


prent 


cxxxv. 


— N°. 


3289. 


fol. 


81. 


— Onder 


prent 


CXXXVI. 


— N°. 


3290. 


fol. 


85- 


— Onder 


prent CXXXVIII. 


- N°. 


3291. 



Het werk is herhaaldelijk uitgegeven, o. a. verscheen de lo^^^ druk bij 
J. Lindenbergh, aan de Molsluys, 1721. Ook zijn er drukken in de Fransche 
taal, O. a. de 8^'^ bij hetzelfde adres, 1714. 



Joannes Clericus, Atlas Antiquus, Sacer, Ecclesiasticus et 
Profanus .... Collectus ex Tabulis Geographicis Nic. San- 
sonis .... Amstelodami, Apud Petrum Mortier, folio. 

De Latijnsche Voorrede is gedateerd 1705. 

Hierin 4 prenten door Jan Luyken, waarvan i nieuw. 

ƒ. Titelprent. 

Eene zittende vrouw houdt op de knieën uitgespreid eene kaart, waarop: 
2^erra Sancta. Achter haar links eene schilderij, voorstellende Jezus, die 
een blinde geneest, en daarboven, Aaron en Mozes, die met zijn staf op 
de kaart wijst, en meer naar rechts Abraham en Izak op weg naar Moria. 
Rechts van den hoofdpersoon vier mannen, die de kaart met aandacht 
beschouwen en daarboven twee Koningen en drie Romeinsche krijgslieden, 
van welke de voorste eene speer op de kaart wil werpen. Op den voor- 
grond links een zittende krijgsman, steunende op een ovaal schild, dat 
versierd is met de voorstelling van de vlucht van Aeneas uit Troje; rechts 
staat een Romeinsche Imperator, die een wereldbol vertreedt. Tusschen 
hen, half liggende, een priester met omhuld hoofd, die in de hand eene 
rol, een schepter en een meetsnoer houdt. Geheel op den voorgrond een 
gebroken kapiteel en gedeelten van eene wapenrusting. Onderaan op de 
voorzijde van een steen het opschrift: Atlas Antiquus Sacer et Profanus, 



1705 6o4 

Disposuit CT' Emendavit Tabulas Joannes Clericus. — i. d. m. : Amstelodami 
Apud Petrum Mortier. Cum Privilegio. — H. 440, B. 263 mm. 

2. Kaart 3. Carte de la Situation du Paradis Terrestre. N°. 2657 in 
staat wederom gebruikt. 

j. Kaart 5. Voyage des Enfans d^Israel. N°. 2658 in i^'^" staat 
wederom gebruikt. 

4. Kaart 10. Carte de la Terre Sainte. N°. 2659 in i^'^" staat wederom 
gebruikt. 

In den lateren druk bij J. Covens en C. Mortier is op de Titelprent 
het adres i. d. m. veranderd in : Amstelodami Apud loannem Covens 6^ 
Cornelium Mortier cum Priviligio. De kaarten N°. 2657, 2658 en 2659 zijn 
daarin in den 2^^» staat. 



406 

Jeu des Metamorphoses d'Ovide. Pour apprendre la Fable. 
A Amsterdam, Chez Pierre Mortier, Libraire, a la Ville de 
Paris. 12°. 

Verzameling van 52 speelkaarten, door Casper Luyken waarschijnlijk 
omstreeks 1705 vervaardigd. Zij zijn in de hoogte in tweeën verdeeld: de 
bovenhelft vertoont een persoon of een verhaal uit de Mythologie, de 
onderhelft eene korte omschrijving van het voorgestelde in de Fransche 
taal, aangebracht tusschen twee nederhangende draperiën. Boven aan elke 
der afbeeldingen is de kaartkleur aangebracht en in elke dier figuren ter 
nadere onderscheiding de cijfers 2—10 en de letters P. (Roy), D. (Dame), 
en ter vervanging van Valet en As, P, (Prince) en C. (Chevalier). — H. 45, 
met het onderschrift 81, B. 50 mm. 

In het daarbij behoorende Advertissement Instruction Pour Ic Jeu 
wordt gezegd, dat deze verandering gemaakt werd om toch vooral te voor- 
komen, dat aan gewoon kaartspelen zoude worden gedacht, daar dit spel 
bepaald voor leering bestemd was. Het werd gespeeld door ronddeelen 
der kaarten, die dan beurtelings moesten worden opengelegd, waarop de 
eigenaar het verhaal moest doen van het voorgestelde; werd hij op eene 
fout betrapt, dan verbeurde hij een fiche aan dengene, die hem verbeterde. 
Desnoods was voldoende het in dit Advertissement opgenomen korte ver- 
haal bij elke afbeelding, maar beter was het geheel op de hoogte te zijn 
van de evenzeer bij Pierre Mortier verschenen Metamarphoses d'Ovide en 
j voll. avec les fig. 

Achteraan wordt nog vermeld hoe deze uitgever nog andere spelen had 
doen verschijnen: 

Le Jeu d'Armoiries des Souverains & Etats de l'Europe. 

Le Jeu des quatre Parties du Monde. 





N°. 3321 
C. LUYKEN. 1705. 



N° 3340 



1705 



6o5 



Le Jeu des Rois de France. 
Le Jeu des Hommes Illustres. 
Le Jeu des Reines Renommées. 

*32g3 I- Harten R. Momus links op den voorgrond in narrengewaad; boven 
rechts Jupiter op de wolken. 

*3294 2. Harten D. jupiter met den arend op eene wolk. 

*3295 3. Harten P. Juno met den pauw op eene wolk. 

^3296 4. Harten C. Mercurius zit rechts bij eenige koopwaren; links op den 
achtergrond verscheidene zeilende schepen. 

*3297 5. Harten 10. Mercurius staat links, blazende op de fluit om den vóór 
hem Hggenden Argus te doen insluimeren; tusschen hen de in eene koe 
veranderde lo. Boven rechts Juno op eene wolk. 

*3298 ó. Harten 9. Links daalt Venus van haren door duiven getrokken 
wagen af bij het lijk van Adonis, gedood door het rechts wegsnellend zwijn. 

*3299 7. Harten 8. In een tuin zitten Pomona en de als eene oude vrouw 
zich voordoende Vertumnus in gesprek. 

*3300 8. Harten 7. Links Picus, de zoon van Saturnus, die door de tegen- 
over hem staande Circe in eene ekster wordt veranderd. 

*330i g. Harten 6. Ganimedes op den rug van den adelaar van Jupiter 
ontvoerd. 

*3302 10. Harten 5. Iphis en lante knielen vóór een tempel bij het beeld 
van Venus, om die godin te danken voor de verandering van den eerst- 
genoemde van een meisje in een jongeling. 

*3303 //. Harten 4. Links zit Bibhs onder een boom, de armen uitstrekkend 
naar haren broeder Caunus, die van haar wegvlucht. 

*3304 12. Harten 3. Europa op den stier gezeten en zwemmende ontvoerd. 
Rechts op den achtergrond hare gezellinnen op het strand. 

*3305 IJ. Harten 2. Rechts zit Callisto, die door Jupiter, onder den schijn 
van Diana, wordt omhelsd. 

*33o6 14. Klaveren R. Palemon als zeegod staande op een door twee 
paarden getrokken schelpwagen. 

*3307 ^5- Klaveren D. Neptunus zittende op een door twee paarden ge- 
trokken wagen ; rechts achter hem twee zeegoden. 

*3308 lö. Klaveren P. Thetis, gezeten op den rug van een dolfijn. 



6o6 



3309 ly. Klaveren C. Glaucus, als zeegod, nadert het strand, waar de nimf 
Scylla op eene rots zit. 

3310 18. Klaveren 10. Scylla in het bad aangevallen door honden; links 
in de verte Glaucus. 

3311 ig. Klaveren 9. Op den voorgrond rechts Acis en Galathea, elkaar 
omarmende; links op den tweeden grond Polyphemus, op de pansfluit 
spelende. 

3312 20. Klaveren 8. Links Latona met twee kinderen, de hulp van Jupiter 
inroepende ; rechts een waterplas, waar de haar bedreigende boeren worden 
veranderd in kikvorschen. 

3313 21. Klaveren 7. De nimf Arethusa ontvlucht aan de vervolging van 
den stroomgod Alpheüs. 

3374 22. Klaveren 6. De Sirenen, als gevleugelde vrouwen, bewegen zich 
door de zee; rechts op den achtergrond het schip van Ulysses. 

3315 ^3- Klaveren 5. Hermaphroditus en Salmacis elkaar omhelzende aan 
den oever van het badwater. 

'3316 24. Klaveren 4. Narcissus in bewondering over de terugspiegeling 
van zijn gelaat in het water; rechts naast hem zijn hond. 

'3317 25- Klaveren 3. Op den voorgrond Diana met hare nimfen in het 
bad; links op den tweeden grond Acteon, met pijl en boog in de hand 
en op wiens hoofd zich het hertengewei vertoont. 

'3318 2Ö. Klaveren 2, De nimf Coronis, langs het strand vluchtende voor 
de vervolging van Neptunus, wordt in eene kraai veranderd. 

'33 '9 ^7- Schoppen R. Bacchus gezeten op zijn door twee tijgers getrokken 
wagen; links eene Maenade op een ezel, rechts twee Saters. 

'3320 28, Schoppen D. Mars, staande op een wagen, getrokken door twee 
paarden en versierd met zegeteekenen; rechts achter hem eenige krijgslieden. 

'3321 2g. Schoppen P. Mars te voet en naast hem Bellona gewapend met 
een geesel; rechts achter haar eenige krijgslieden. 

^3322 jo. Schoppen C. Vulcanus met twee Cyclopen in zijne werkplaats 
bezig wapenen te vervaardigen. 

^3323 31. Schoppen 10. Op den voorgrond wordt de nimf Cenis op het 
strand omvat door Neptunus, wiens paarden op den tweeden grond links 
zichtbaar zijn. 

^3324 32. Schoppen 9. Hyacinthus, doodelijk gewond door de werpschijf van 
ApoUo, wordt door dezen bijgestaan. 



1705 



6o7 



*3325 33- Schoppen 8. Rechts ziet de nimf Hyrie met schrik, hoe haar zoon 
zich van eene rots werpt en in een zwaan wordt veranderd, uit droefheid 
over den onvervulden wensch naar het bezit van den stier, die op den 
tweeden grond links zich vertoont. 

*3326 34. Schoppen 7. Rechts onder een baldakijn een troon, waarop JuHus 
Caesar wordt vermoord ; links door eene zuilengang ziet men de stad Rome 
en daarboven eene komeet. 

*3327 35' Schoppen 6. Ulysses en Ajax in woordenstrijd over het bezit van 
de tusschen hen liggende wapenrusting van Achilles; rechts op den 
tweeden grond de Grieken vóór hunne tenten. 

*3328 36. Schoppen 5. In een slaapvertrek valt Tereus, Koning van Thracië, 
met ontbloot zwaard aan op zijne vrouw Progne, die hem het hoofd 
voorhoudt van hunnen door haar gedooden zoon Itys. 

^3329 37- Schoppen 4, Ceres zendt Triptolemus op een met draken bespan- 
nen wagen naar de aarde, om aldaar den akkerbouw te onderwijzen. 

*3330 38- Schoppen 3. Perseus houwt het hoofd af van de vóór hem liggende 
Medusa; rechts op den tweeden grond de steigerende Pegasus. 

*333l 39- Schoppen 2. Rechts Cadmus toeziende, hoe de door hem gezaaide 
drakentanden opschieten als gewapende, elkaar bestrijdende mannen. In 
den linker bovenhoek Minerva op eene wolk. 

*3332 40. Ruiten R. Morpheus, als een bejaard man, uitgestrekt op eene door 
gordijnen omgeven legerstede. 

*3333 41- Ruiten D. Rechts op den voorgrond zit Pluto, met Cerberus aan 
zijne voeten; daarachter links de vlammen van de Onderwereld. 

*3334 42. Ruiten P. Links Proserpina, die geschaakt wordt door Pluto met 
zijn wagen, waarachter zich vlammen vertoonen ; rechts op den voorgrond 
twee dienaressen, die tevergeefs trachten haar te beschermen. 

*3 3 3 5 43- Ruiten C. Charon voert eene ziel in zijne schuit over den Styx. 

*3336 44. Ruiten 10. Iphis hangt zich zelf op aan de deurpost van het huis 
van Anaxarete, die zijne liefde had versmaad. Links tegenover hem eene 
handenwringende vrouw. 

*3337 43. Ruiten 9. Op den voorgrond rechts wordt een herder veranderd 
in een olijfboom wegens het bespotten der nimfen, die op den tweeden 
grond links dansen. 

♦3338 46. Ruiten 8. Links daalt Jupiter met zijn arend op eene wolk neder 
en treft met zijn bliksem de Cercopen, die daardoor in apen veranderen. 

*3339 47. Ruiten 7. Cyparissus vol weemoed staande naast zijn lievelings- 
hert, dat hij bij ongeluk gedood heeft. Links daalt Apollo in eene wolk 
neder, om hem in een cypres te veranderen. 



I705 



6o8 



3340 48. Ruiten 6. Dood der kinderen van Niobe door de pijlen van 
ApoUo en Diana. 

3341 4g. Ruiten 5. In een vertrek staat links Minerva met haar uil; meer 
achterwaarts rechts zit Arachne bij haar weefsel. 

3342 50. Ruiten 4. Ceres, zoekende naar hare ontvoerde dochter Proser- 
pina, spreekt tot eene vrouw, die hare huisdeur half geopend heeft. Links 
op den voorgrond een jongen, die haar had bespot en tot straf in eene 
hagedis wordt veranderd. 

3343 51- Ruiten 3. Ontmoeting van de in eene merrie veranderde Ocyrrhoë 
met haren vader, den Centaur Chiron. 

3344 S2. Ruiten 2. Op den voorgrond de Muzen; op den tweeden grond 
worden de negen dochters van Piërus in eksters veranderd, na door de 
Muzen te zijn overwonnen. 

In: de Gueudeville, Atlas Historique. Deel VII. pL 37 komen de copiën 
van dezelfde zijde voor van N"^. 3293—3344, op i blad tezamengebracht. 
Zij hebben aldaar een eenigszins anderen vorm en missen de aanduiding 
als speelkaarten; tevens is de volgorde geheel gewijzigd. 

Boven beschreven kaartspel is zeer zeldzaam. 

407 

(P. Cunaeus), La Republique des Hebreux A Amster- 
dam, Chez Pierre Mortier, Libraire sur Ie Vygendam, a la 
Ville de Paris, MDCCV. 3 dln. 8°. 

Evenals de HoUandsche uitgave van 1682 (zie Boek-N°. 52) bevat thans 
Deel I de vertaling van het oorspronkelijke Latijnsche werk door Petrus 
Cunaeus, terwijl Deel II en III de bijvoegingen en uitleggingen inhouden 
van W. Goeree. Deze zijn in de Fransche uitgave na diens dood nog 
vermeerderd door zijn zoon G. Goeree, terwijl Deel IV van de HoUandsche 
uitgave niet overgenomen is. 

Hierin 45 prenten door Jan Luyken van dezelfde onderwerpen als in 
de HoUandsche uitgave, N°. 425 — 471. doch daarvan verschillend, doordat 
de eerste waren vervaardigd geheel volgens de aanwijzing van VV. Goeree. 

De prenten hebben b. r. b. de pagineering, i. d. m. de uitlegging. Zij 
zijn H. T26 — 140 mm., de kleine B. 72 — 85 mm., de grootere van zeer 
afwisselende breedte, n.1.: 

129—130 mm.: N°. 3386, 3389. 

165—190 mm.: N°. 3346, 3349, 3352, 3353, 3359, 3362, 3364, 3378, 3379. 
233 mm.: N°. 3376. 
263 mm.: N°. 3354. 

285—307 mm.: N°. 3357, 3373, 3380, 3382, 3383, 3385, 3387, 3388. 
Deel I. 

3345 I- Titelprent. 

In het midden een altaar ; links staat Aaron, die de wetsrol daarop heeft 



^705 



609 



nedergelegd; rechts Mozes, die daarbij eene kroon voegt. Op de voorzijde 
van het altaar staat: La Republiqiie des Hebreux; op het voetstuk in 
Hebreeuwsche karakters : Jehova Nissie (Jehova is mijn banier). — i. d. m. : 
A Amsterdam Chez Pierre Mortier. 

Op N°. 425 staan de beide personen rechts achter het altaar. 

3346 2. b. r. b.: Totn. i. Pag. 68. — i. d. m. : Cérémonie des eaux de Jalousie. 
Hier ontbreekt het groote waterbekken, dat op N°. 426 rechts op den 
voorgrond staat, 

3347 3- b. r. b.: Tom. i. Pag. 130. — i. d. m.: Les Habits d'or du grand 
Prêtre. — Rechts op den achtergrond de Tempel; op N°. 427 een toren 
en stadsmuur. 

3348 4. b. r. b. : Tom. i. Pag. 131. — i. d. m.: Vetejjicns Blancs pour la Fètc 
des Propitiations. — Op N°. 428 heeft de schaal in de rechterhand van 
den Priester een groot handvatsel, hetgeen hier ontbreekt. 

3349 5- b. r. b.: Tom. I. Pag. 132. — i. d. m. : Habits des Prêtrcs mis en 
ordre en s^habillant. — i. r. o. : Bonnet des moindres Prêtres. — Op N°. 429 
zijn de aanduidingen met Romeinsche cijfers, hier met Arabische. 

3350 6. b. r. b.: Tom. I. Pag. 136. — i. d. m.: La Voix de Dien par VUrim 
ér* Ie Thummini. — Op N°. 430 is boven links een gordijn aangebracht, 
dat hier ontbreekt. 

3351 7. b. r. b. : Tom. i. Pag. 137. — o. r. o.: 4. — i. d. m.: Onction, et Con- 
secration, des Prêtres. — Op N°. 431 komt het Brandaltaar tot aan den 
linker randlijn; hier ziet men daartusschen op den voorgrond een groot 
waschvat. 

3352 S. b. r. b. : Tom. i. Pag. lyö. — i. d. m.: Temple de Salomon a Jcru- 
salem. — Op N°. 433 zijn zoowel links als rechts tusschen het eerste en 
het tweede paviljoen twaalf vensters zichtbaar, hier zes. 

3353 9. b. r. b. : Tom. I. Pag. ig8. — i. d. m. : Jériisalem Assicgée par Tite 
Vespasien. — Op N°. 434 ziet men op den voorgrond rechts onder den 
belegeringstoren een hond, die hier ontbreekt. 

3354 ^- ^- ^' P^S- ^00. — i. d. m.: Le Temple de Jcrusalcm 
détruit Par les Romains. — Op N°. 435 brandt alleen de Tempel rechts 
en eene ruine in het midden, hier de stad langs den geheelen achtergrond. 

3355 r. b,: Tom. i. Pag. 203. — i. d. m. : Médailles Romaines apres la 
prise de Judée. — Waarschijnlijk is deze prent ook door J. Luyken ver- 
vaardigd, hoewel de enkele omtrekken geene voldoende zekerheid geven. Op 
W. 436 raakt op de penning rechts bovenaan, het hoofd van den staanden 
man den tak van den palmboom; hier is daartusschen eene ruimte. 

3356 12. Rechts van de afbeelding: Tom. i. Pag. 203. — i. d. b. m.: Pierre 
Antique de PArc de Triomphe de T. Vespasien. — i. d, m. : sur laquelle on 
voit les Saints Ornemens du Temple des Juifs, apportée a Ro?ne. — Op 
N°. 437 raakt de laatste persoon de rechter randlijn, hier is daartusschen 
eene ruimte. 



1705 



6io 



3357 /J- b. r. b.: Tom. i. Pag. 2og. — i. d. m.: Dieux d' Egypte, de Syrië, de 
Babilone, ct de Samarie adorés par les Hébreux et par les luifs — Op 
N°. 438 is de tempel op den achtergrond links, gemerkt G, open en 
slechts afgesloten door twee openhangende gordijnen; hier is dat gebouw 
geheel gesloten. 

3358 14. h. X. b. : Tom. i. Pag. 271. — i. d. m. : Lc Tombeau de David pillé 
par Hyrcan. — Op N°. 440 zijn rechts van het monument twee obelisken 
aangebracht, welke hier ontbreken. 

3359 IS- b. r. b.: Tom. i. Pag. 288. — i. d. m.: Féte deS Tabernacles des 
luifs. — Op N°. 441 ziet men op den achtergrond tegen de linker randlijn 
een groot gebouw, dat hier ontbreekt, terwijl daarentegen de compositie 
der menigte op de straat veel voller is. 

3360 lö. b. r. b.: Tom. i. Pag. 306. — o. r. o.: j. — i. d. m.: Tour de Babel. 
Op N°. 442 spreekt de Koning op den voorgrond links tot den persoon, 
die 'achter hem staat; hier wijst hij naar den toren. 

Verder bevat dit Deel de copie van N°. 432, den plattegrond van 
Jerusalem, thans gemerkt b. r. b.: 7^om. i. Pag. 174. — o. r. o. : 5; en de 
vergroote copie van dezelfde zijde naar het vignet op de kaart N°. 439, 
hier aangebracht boven aan de kaart: l^erre de Canaan. a Present la 
Palestine. (pag. 252). 

Deel II. 

3361 //. Titelprent. 

Drie engelen, die in eerbiedige houding een kleed opheffen, waaronder 
de Tabernakel verborgen is. Daarboven op eene wolk eene vrouw, met de 
zon op de borst en omgeven door verscheidene engelen en cherubijnen, 
welke op een papier, dat haar door één hunner wordt voorgehouden, 
schrijft: La Republique des Hebreux. Tom. II. — i. d. m. : A Amsterdam 
Chez Pierre Mortier. 

De soortgelijke voorstelling op N°. 443 heeft slechts twee engelen be- 
neden en drie boven. 

3362 18. b. r. b.: Tom. 2. Pag. 40. — i. d. m. : Le Tabernacle intérieur avec 
ses meubles Sacrez. — Evenals op N°. 444 is ook hier een opgeplakt papier 
bij wijze van gordijn ter afscheiding van het Heilige der Heiligen. Aldaar 
is op den voorgrond rechts eene zeer groote priesterfiguur, welke hier 
ontbreekt. 

3363 IQ- b. r. b. : Totn. 2. Pag. 64. — i. d. m.: Cherubins et leur diverse Figure. 
Op N°. 445 houdt de cherubijn, welke links op den voorgrond geplaatst is, 
de beenen kruiselings over elkaar; hier degene, die zich rechts bevindt. 

3364 20. b. r. b. : Tom. 2. Pag. 83. — i. d. m.: Le Tabernacle avec son Vesti- 
bule, sa Structure, son usage. — Op N°. 446 ziet men onder den meest 
naar links afgebeelden der drie ingangen van het Voorhof een gedeelte 
van eene priesterfiguur; hier een priester in gesprek met twee personen, 
die een schaap medebrengen. 



1705 6ii 

3365 21. b. r. b. : 2'om. 2. Pag. 112. — i. d. m.: EArche de rAlliancc dans Ie 
S. des Saints. — Op N°. 447 houdt Mozes de hand vóór de oogen, hier niet. 

3366 22. b. r, b.: Tom. 2. Pag. 204. — o. r. o.: 9. — i. d. m.: LAutel d'Or 
des Parfums. — Op N°, 448 zijn naast den Hoogepriester nog twee priesters; 
hier is hij alleen. 

3367 2j. b. r. b.: Tom. 2. Pag. 217. — i. d. m.: Chandelier d' Or. — OpN°.449 
is de staande persoon rechts, hier links. 

3368 24. b. r. b.: Tom. 2. Pag. 2jo. — i. d. m. : Chandelier vü dans vne Visioji 
de Zacharie. — Op N°. 450 heeft de engel op den achtergrond een ontbloot 
linkerbeen, hier een lang gewaad. 

3369 25. b. r. b.: Tom. 2. Pag. 2J2. — i. d. m. : Table d'or, des Pains de 
Proposition. — Op N°. 451 ziet men tusschen de twee stapels toonbrooden 
eene groote en twee kleine schalen, hier slechts ééne schaal. 

3370 2Ö. b. r. b.: Tom. 2. Pag. 241. — i. d. m.: Table des Pains de Proposi- 
tion, selon Ie sentiinent des Jiiifs. — Op N°. 452 bevinden zich beneden 
rechts in het Voorhof van den Tabernakel twee personen, hier vier. 

3371 27. b. r. b.: Tom. 2. Pag. 2^7. — i. d. m.: Bautel d'Airain des Holo- 
catistes. — Op N°. 453 staat links op den voorgrond één priester, hier twee. 

3372 2c?. b. r. b.: Totn. 2. Pag. 2g8. — i. d. m.: Cuve d'Airain. — Op N°. 454 
zijn links van het waschvat twee personen en rechts één, hier juist andersom. 

3373 29. b. r. b.: Tom. 2. Pag. 328. — i. d. m.: Le Tabernacle dressé dans Ie 
Desert par les Lévites. — Met aanwijzingen A — R. — Op N°. 455 wordt 
op den voorgrond rechts aan Mozes een tablet voorgehouden door één 
persoon, hier door twee. 

3374 30- Aan de rechterzijde: Tom. 2. Pag. 330. — i. d. m.: Le dehors du 
Tabernacle. — Met aanwijzingen A—K. — Op N°. 456 is naast het gordijn 
één persoon afgebeeld, hier twee. 

3375 J^- b. r. b.: Tom. 2. Pag. 340. — o. r. o.: 8 — i. d. m.: Zes Dudaim. — 
Op N°. 457 is de tent van Lea op den tweeden grond links zonder om- 
geving, hier onder een boom en met drie tenten er achter. 

3376 32. b. r. b.: Tom. 2. Pag. 344. ~ Bovenaan: Arbre Généalogique des 
Sacrificateurs des Levites. Exod. 6. 16. Nomb. 3. 18. &^c. — Onderaan 
twee vignetten. Op N°. 458 staan op den wagen links twee mannen en 
zijn de runderen niet aangespannen ; hier zijn drie mannen en de runderen 
in het tuig. 

3377 33- b. r. b.: Tojn. 2. Pag. 348. — i. d. m. : Armoiries des Etendarts des 
XII Tribus. — Op N°. 459 raakt de strik van de banier van Gad de 
rechter randlijn ; hier blijft zij daar een eind af. 

3378 J^. b. r. b.: Tom. 2. Pag. 332. — i. d. m.: Campement des XII. Tribus, 
et celui des Levites tout autour du Tabernacle. — Met aanwijzingen A — S. 
Op N°. 460 wordt de vlakte rechts op den achtergrond afgesloten door 
drie ronde bergen, hier door «ene steije rots en eenige kleinere hoogten. 



1705 



6l2 



3379 35' b. r, b.: Tom. 2. Pag. 3^4. — o. r. o. : 10. — i. d. m.: Camp des 
Israëlites selon Ie sentiment des Juifs. — ■ Met aanwijzingen A — M. — Op 
N°. 461 zijn op den voorgrond in het midden een man en drie runderen 
afgebeeld, die hier niet voorkomen. 

3380 jó. b. r. b.: Tom. 2. Pag. 380. — i. d. m. : Marche de PArmée d' Israël 
sous les quatre grandes Banniéres. — Met aanwijzingen 1—31. — Op N°. 462 
is het vooruitstekende hoogland, waar het leger om heen trekt, geheel 
kaal; hier bezet met enkele palmboomen. 

Deel IIL 

3381 37. Titelprent. 

Links een brandend altaar, waarachter zich twee priesters bevinden ; 
een derde knielt op den voorgrond om eene schaal op te nemen en ter 
hand te stellen aan den tegenover hem staanden Hoogepriester. Onder 
diens voeten staat op de voorzijde van een steen: La Republique des 
Hebreux. Tom. III. — i. d. m. : A Amsterdam Chez Pierre Mortier. 

Op N°. 463 staat achter het altaar slechts één priester en is i. 1. b. eene 
figuur in de wolken afgebeeld, 

3382 38. b. r. b. : Tom. 3. Pag. 57. — i. d. m.: Consécration des Lévites lors 
quHls furent installez dans leurs Charges, selon la Loi. Nomb. 8. — Met 
aanwijzingen A — N. — Hier bevinden zich naast den ingang van den 
Tempel links twee groote, vrijstaande pilaren, welke op N°. 464 ontbreken. 

3383 39- b. r. b.: Tom. 3. Pag. Iig. — i. d. m.: Consécration de la Republique 
des Hébreux par les Bénédictiofis et les Malédictio?ts, axiprés des Montagnes 
de Guérizim et d'Hébal. — Met aanwijzingen A—P. — Op N°. 465 heeft 
eene der twee vrouwen bij den put op den voorgrond een grooten zonne- 
hoed op, welke hier is weggelaten. 

3384 40. b. r. b. : Tom. 3. Pag. iig. — i. d. m. : Explication de la Cérétnonie 
de la Consécration de la République des Hebreux. — Drie figuren aan den 
voet van een muur, waarop de uitlegging is vermeld der aanwijzingen 
op N°. 3383. 

Op N°. 466 is de ruimte boven en achter den muur geheel onbetint; hier 
is die gearceerd en gevuld met wolken. 

3385 41. b. r. b. : Tom. 3. Pag. 167. — i. d. m.: Hosanna Rabba, ou Ie Grand 
Hosan?ia les dernier Jour dela feste des Tabernacles. — Met aanwijzingen 
A—O. — De op N°. 467 i. r. o. aangebrachte groep van Christus met zijne 
discipelen is hier weggelaten. 

3386 42. b. r. b. : Tom. 3. Pag. lóg. — i. d. m. : PAutel d'airain selon Mai- 
mo7iides et autres. — Met aanwijzingen A—L. — Twee afbeeldingen van 
het altaar boven elkaar. Op N°. 468 is de opgang van het bovenste naar 
rechts, die van het onderste naar links gekeerd; hier is het juist andersom. 

3387 43. b. r. b. : Tom. 3. Pag. 20I. — i. d. m. : Choix du Dixiérne des Trou- 
peaux. — Op N°. 469 heeft het hooge huis, boven het dak der schaapstal^ 
twee vensters; hier één. 



V 



1705 



6i3 



3388 44. b. r. b. : Tom. j. Pag. 240. — i. d. m. : La Vache rousse brulée hors 
du Cafnp d' Israël. — Met aanwijzingen A—H. — Op N°, 470 staan i. r. o. 
op den voorgrond twee personen, belangrijk grooter dan de andere figuren; 
deze zijn hier weggelaten. 

3389 45- b. r. b. : Tom. 3. Pag. 277. — i. d. m. : Moutons de Syrië. — Op 
N°. 471 loopt het schaap met het wagentje naar links, hier naar rechts. 

Verder komt in dit Deel op bl. 97 nogmaals voor de kaart van Terre 
de Canaan, met copie-vignet naar N°. 439. 

In den 2'i«" druk, die 17 13 verscheen te Amsterdam bij de Gebroeders 
Chatelain, komen dezelfde prenten onveranderd voor, behalve dat op 
N°. 3345 het adres i. d. m. is uitgeslepen en vervangen door: A Amsterdam 
Chez les freres Chatelain. De andere titelprenten hebben het oude adres 
behouden. 

In dezen 2'^^" Staat is N°. 3345 nogmaals gebruikt in : Bas?iage, Antiquitez 
Judaiques. A Amsterdam. Chez les Freres Chatelain, MDCCXIII. 8°. 

408 

Het Leven van J: B: Poquelin de Moljere, Beroemd Frans 
Tooneel-speelder. Uit het Frans in 't Nederduits gebragt. 
Te Amsterdam, By Nicolaas ten Hoorn, Boekverkooper 
over 't Oude-zyds Heeren Logement 1705. 8°. 

Hierin 2 prenten door Casper Luyken, te zamen op ééne koperplaat 
vervaardigd. — H. 125 — 128, B. 66—75 ï"'^- 

*3390 Portret; borstbeeld in ovale omlijsting, met de pruik op het hoofd, 

een om den hals loshangend hemd en omgeslagen mantel. Daaronder op 
een tablet: leaji Baptiste Poquelin de Molière. 

*339i 2. Titelprent. 

Rechts op den voorgrond zit Molière, gekleed met pruik en kamerjapon 
bij eene tafel, en wordt in het schrijven gestoord door een gemaskerd 
persoon, achter wien zich nog eene vrouw vertoont, en die den schrijver 
wijst naar den achtergrond, waar ten aanschouwe van een talrijk publiek 
eene Italiaansche tooneelvoorstelling gegeven wordt. — i. d. m. : Het Leeven 
van Mons''. Molière. 
i. 1. O.: CL 

409 

Les Forces de l'Europe, Asie, Afrique et Amérique, ou 
Description des Principales Villes Avec leurs Fortifications. 
. . . . A Amsterdam. Chez Pierre Mortier, sur Ie Vijgen- 
dam. 4° oblong. 



1705 



6i4 



Deel XIIII, onder den afzonderlijken titel: Les Costes de France et 

(f Espagne, sur r Ocean 6^ sur la nier Méditerranée ör'c Tom. //bevat: 

N°. 3097 in den 2«Jen Staat: Passage des Imperiaux en Italië. 

410 

Afzonderlijk uitgegeven prent ter herdenking van de 
verovering van Barcelona door Karei III in 1705. 

Zinnebeeldige voorstelling. Rechts komt Koning Karei III in Romeinsch 
gewaad, doch met de pruik op het hoofd, te paard uit eene poort, vooraf- 
gegaan door de Voorzichtigheid en de Godsvrucht, die het portret van 
Keizer Leopold I draagt, en gevolgd door de Wijsheid, de Gerechtigheid, 
de Dapperheid, de Zuiverheid en andere Deugden. Hij wordt ontvangen 
door de buigende en toejuichende bewoners van Barcelona, welke stad 
links op den achtergrond is afgebeeld, In het midden daalt uit de wolken 
eene godin met den hoorn des overvloeds en verscheidene engeltjes, die 
den Koning zegepalmen, kroonen en het symbool der Eeuwigheid aan- 
bieden. — i. d. b. m. met drukletters: Jupiter auxilium pits semper. 

O. r. O. : C: Luiken fecit. 

Onder de prent in boekdruk: Zeegepraal Van Karei de Derde, Koning 
van Spanjen en beyde de Indieës, en een 72-regelig gedicht op 2 kolommen 
door W. van der Hoeven. — H. 210, met het onderschrift 515, B. 298 mm. 

2^1^ Staat, uitgegeven in 17 10. 

Het vóór den Koning gedragen portret van Keizer Leopold I is uitge- 
slepen en vervangen door een schild, waar liet juweel en de keten van 
het Gulden Vhes over heen hangen. De beteekening o. r. o. is uitgeslepen ; 
daarentegen zijn onder de figuren aangebracht de aanduidingen / — 18, waar- 
van de uitlegging wordt gegeven in het gedicht. — i. d. b. m. : De Ooster 
Zon doorhreekende door de Bourbonse Nevelen bij de Praal-ryke Intrede v 
Kg. Karei III te Saragossa e?i Optogt na Madrid. 

Onder de prent links: Praalryke Intrede van Z. M. Kg Karei II/, te 
Saragossa, enz. En deszelfs optogt naar Madrid, 17 10, Neffens een Tyd- 
-verhaal der voornaamste Krygs-Gevallen van Spafije, van ijoi af tot nu toe. 
Daaronder een gedicht in 3 kolommen en onderaan: Te Amsterdam by 
Abraham Allard, op den Dam met Privilegie. Rechts de vertaling van een 
en ander in het Fransch. 

3'i« Staat, uitgegeven in 1714. 

Het vóór den Koning gedragen Gulden Vlies en de stad op den achter- 
grond links uitgeslepen en vervangen door het wapenschild van Engeland 
en door eene rivier met schepen en een daarbij gelegen kasteel. Bij de 
figuren aanwijzingen / — /jr. 

Het bovengedeelte der prent is weggeslepen, zoodat zij slechts 195 mm. 
hoog is, en in die ruimte het opschrift aangebracht : Deugdenpraal ter In- 
trede V Z. K. M. George I, Kons v. Gr: Brittanje, èr'c in London ; i October 
1714. Daaronder een gedicht in 6 kolommen ter uitlegging der aan- 
wijzingen; eindelijk: t' Amsterdam bij A. Allard aan den Dam. 



I705 



6i5 



Aan de onderzijde is evenzoo een gedeelte van den grond weggeslepen, 
van den hond af naar rechts toe; in die ruimte is gedrukt de vertaUng 
van het opschrift en een iets korter gedicht in het Fransch. 

1706 

411 

Herkules Bouman, Waereld vol Stryd, of Algemeen Wor- 
stelperk van 't rampspoedig menschdom. t' Amsterdam, 
By Jacob van Royen, Boekverkooper in de Kalverstraat, 
by de Kapel. 1706. 8°. 

Hierin 4 prenten door Jan Luyken. — H. 120 — 124, B. 76 — 80 mm. 

3393 7. Titelprent. 

In het midden de wereldbol, waar een papier overheen hangt met het 
opschrift: de Waereld vol Stryd. Links leunt daartegen eene weenende 
vrouw, aan wier voeten eene gebroken kolom en eene kroon liggen ; rechts 
zitten twee weenende kinderen, achter wie de Oude en de Nieuwe Tijd, 
voorgesteld door een grijsaard en een jongeling, beide gevleugeld, de 
wereldbol met geesel en roede kastijden. In de lucht vertoonen zich eene 
komeet, bliksemstralen en de personificatie van den Stormwind. — i. d, m. : 
tot Amsterdam by Jacob van Royen. 

3394 2. b. r. b.: 2. — In het midden staat het Geweld, als een gewapend 
man, met zwaard en geesel in de handen, en met eene kroon, waaruit 
vlammen opstijgen, op het hoofd ; hij vertreedt de overwonnen en gebonden 
personen. Op den voorgrond links eene vrouw, wijzende op de afbeelding 
van een doorboord hart; rechts een gewonde landman naast zijne werk- 
tuigen. Op den achtergrond links eene brandende stad, rechts eene over- 
strooming. — i. d. m. : 

Daar bloed dorst en Geweld htm Kling en Sweep Vertoond. 
Ziet men Paleis, noch Vorst, fioh (sic) arbeits-man Verschootid. 

3395 S- b. r. b.: 120 — Links staat de Dwingeland, met schepter en boei in 
de handen, en met een leeuw, die een schaap verscheurt, achter zich, en 
ziet toe, hoe door twee beulen de personificatie van de Wet onder een 
juk wordt nedergedrukt, en de personificatie van het Evangelie met geesel- 
slagen wordt verjaagd. Op den voorgrond zit links eene vrouw in diep 
neerslachtige houding naast een lijk in eene kist. — i. d. m.: 

Hier doed de Aarts Dwingeland, de Wet en V heilbond Drukken ! 
maar 't Zielloos Lichaam weet van ramp ?ioch Ongelukken. 

3396 4. b. r. b. : 18^ — Eene vrouw, met haar hart in de handen, zit tusschen 
de Wereld en den Wellust, die haar beide hunne bekoringen aanbieden; 
op den voorgrond ligt de Satan, die zijne pijlen op dat hart richt. In de 
wolken drie cherubijnen. — i. d. m. : 

Ziet hier hoe s'menschen hart, door 5' Waerelds Dartelheen : 
Door 't Vleesch, en Satans pyl, ver Zogt word en bestreen. 

40 



6i6 



412 

Michel Ange de la Chausse, Le grand Cabinet Romain 
OU Recueil d'Antiquitez Romaines .... A Amsterdam, 
Chez Frangois L'Honoré, & Zacharie Chastelain le Fils. 
MDCCVI. folio. 

*3397 Titelprent door Casper Luyken. 

Rechts zit Rome, omgeven door verschillende personen en kinderen, 
die toepasselijke attributen vasthouden. Zij wordt begroet door den Tijd, 
boven wien de Faam de bazuin blaast bij een monument, dat bovenop 
een feniks draagt, en verder op de voorzijde verschillende portret-medaillons 
heeft, benevens het opschrift : Le grand Cabinet Romain. — i. d. m., door 
randlijnen omgeven: A Amsterdam, chez Francais L'Honoré, pres la Bourse, 
et chez Zacharie Chatelaifi, le Fils derrière la Maison de Ville. 
o. r. O.: C. Luijken in. et. f — H. 316, B. 218 mm. 

Aug: Herman Franken, Schriftmaatige Overweeging van 
Genade en Waarheid .... Uit het Hoogduits vertaald. Te 
Amsteldam, By de Wed: P: Arentz en K: van der Sys, 
Boekverkoopers, in de Beursstraat, in de drie Raapen, 
1706. En te bekomen by Doctor Welner, op de Stoele- 
markt, het 2"^^ Huis van de Molsteeg. 8". 

3398 Titelprent door Jan Luyken. 

In het midden Christus aan het kruis, aan welks voet twee mannen zitten, 
die eene banderol vasthouden, waarop: en de Waarheid is door Jesus 
Christus getvorden. Joh. I. v. 17. Achter deze mannen links Jeruzalem, 
rechts de Berg Sinaï. Aan weerszijden van het kruis houden engelen een 
ontrold blad vast; op het linksche staan voluit de woorden van: Rom. VIII. 
JI.J2., op het rechtsche die van: Johan. III. v. 16. 

Boven deze voorstelling over de volle breedte Salomo's Eerste Gericht, 
omgeven door eene banderol, waarop: Waar geen Waarheid is, daar is 
ook geen Liefde en Genade. Waar Liefde cn Genade is, daar is ook 
Waarheid. I. Koning. III. v. 16. 28. 

Onder de hoofdvoorstelling Abrahams Offer, omgeven door eene banderol, 
waarop in het midden : Genade en Waarheid., links voluit de woorden van : 
Rom. XII. V. /., rechts: Ik sterf alle dage I. Cor. XV. v. 33. 

O. r. O.: J. Lttyken f. — H. 121, B. 84 mm. 

414 

Kornelis van Hoek, De vernederde en verhoogde Kristus 
.... Te Rotterdam, By Barent Bos 1706. 8°. 



1706 



6i7 



Links 



Rechts 



3 399 Titelprent door Jan Luyken. 

In het midden het opschrift: De vernederde en verhoogde Kristus. Door 
Kornelis van Hoek, omgeven door 10 voorsteUingen, die van elkaar zijn 
afgescheiden door 4 mm. breede strooken. 
Boven links: de Opstanding. 

in het midden: het Laatste Oordeel, 
rechts: de Hemelvaart, 

boven: Jezus vóór Kajafas. 

daaronder: de Bergrede. 

de Kruisiging, 
de Kananeesche vrouw, 
de Aankondiging aan Maria, 
in het midden: de Geboorte van Jezus, 
rechts: de Aankondiging aan de Herders, 

i. d. m. : Te Rotterdam by Barent Bos. 

De druk is bij denzelfden uitgever in 17 16; daarin komt 

N°. 3399 onveranderd voor, behalve dat achter het adres i. d. m. is 
bijgevoegd: 17 16. 

De 3de druk is te Amsterdam bij Jacob ter Beek in 1725. Aldaar is het 
adres i. d. m. geheel uitgeslepen, doch is lager in drukletters geplaatst : 
Te Amsterdam, By Jacob ter Beek, Boekverkooper bezuyden de Beurs. 1725. 
— H. 123, B. 86 mm. 



boven : 
daaronder ; 
Beneden links: 



Salomon van Rusting, Nieuw-gebouw der Genees-konst. 
Gegrondvest op Reeden en Ervarentheid .... t' Am- 
sterdam, By Jan ten Hoorn, Boekverkooper over 't Heere 
Logement. 1706. 8°. 

3400 Titelprent door Jan Luyken. 

Een jong man staande vóór eene tafel, rondom welke zeven aandachtig 
naar hem luisterende heeren zijn gezeten. De achtergrond vertoont eene 
groote ziekenzaal met verscheidene door gordijnen omgeven bedden en 
een aantal patiënten en verplegers. 

Daaronder eene kleinere afbeelding, waarop rechts eene tent, waar een 
chirurg een gewonde verbindt, terwijl een andere wordt aangedragen uit 
den hevigen ruiterstrijd, die op den achtergrond links wordt gevoerd. 

Boven de hoofdvoorstelling op een velum: Nieuw-Gebouw der Genees- 
-konst. Gegrondvest op Reeden en Ervarentheid. Door Salomon van Rusting. 
Med. Doctor. — i. d. m.: t' Amsterdam, By Tan ten Hoorn. 1706. — H. 132, 
B. 82 mm. 

In den 2^'^" druk bij denzelfden uitgever is dezelfde titelprent gebruikt, 
alleen met verandering van het jaai'tal i. d. m. in : 172Ö. 



1706 



6i8 



416 

Jan Philipsz. Schabaalje, De vermeerderde Lust-hof Des 
Gemoeds, Met de Zaamenspraaken der Wandelende Ziele 
met Adam, Noach, en Simon Cleophas .... t'Amsteldam, 
By J. Riewertsz. in de Beurs-straat, en B. Visscher, in de 
Dirk van Hasseltsteeg. 1706. 8°. 

Hierin 25 prenten door Jan Luyken. In de voorrede wordt gezegd, 
dat de prenten in den voorgaanden druk niet voldeden en thans vervangen 
zijn door andere van den skonstigen" Joannes Luyken, die daarbij tevens 
zesregelige bijschriften heeft gemaakt. N°. 3402 — 3425 zijn tusschen den 
tekst gedrukt en van achteren bedrukt. — N°. 3401 H. 126, B. 82 mm.; 
de andere H. 84 — 87, B. 72 — 76 mm. 

3401 /. Titelprent. 

Op den voorgrond zit Hnks Adam met een appel en eene spade in de 
handen, rechts Noach met het model van de Ark in de hand en een 
dooden vos aan zijne voeten; daarachter staat links de Wandelende Ziele 
in pelgrimsgewaad onder een palmboom en luisterende naar Simon Cleophas, 
die twee rollen vóór zich uitgespreid heeft op een steen, op de voorzijde 
waarvan men leest: Lust-hof des Gemoets door I. P. Schabaelie. — i. d. ra.: 
f Amsierdam by I: Rieuwertsz, en B: Visscher. 

3402 2. pag. 49. — Links zit de Wandelende Ziele in gesprek met Adam. 
Op den achtergrond eene hut van boomtakken. 

3403 3- pag. 61. — Adam en de naast hem nederknielende Eva vinden het 
lijk van Abel bij zijne kudde. 

3404 4. pag. 83. — De Wandelende Ziele ontmoet Noach. Op den tweeden 
grond verschillende dieren ; op den achtergrond de berg Ararat, met de 
Ark op zijn top. 

3405 5. pag. 105. — Noach geeft aan zijne werklieden bevelen over den 
bouw der ark. 

3406 6. pag. 120. — De Zondvloed. Op den achtergrond de drijvende Ark. 

3407 7. pag. 145. — De wandelende Ziele vindt Simon Cleophas op den 
top van een berg. 

3408 8. pag. 157. — Ezau verkoopt zijn recht van eerstgeboorte. Achter hem 
links twee honden aan den ingang der tent. 

3409 9. pag. 168. — Op den voorgrond rechts bevinden zich de zonen van 
Jakob bij hunne kudden en wijzen elkaar den in de verte naderenden 
Jozef aan. 

3410 10. pag. 187. — Op den voorgrond links knielen de zonen van Jakob 
vóór Jozef, die op den tweeden grond rechts zit, omgeven door zijne 
trawanten ; verder achterwaarts links een plein. 



1706 6ig 

341 1 II. pag. 201. — Mozes, met den herdersstaf onder den linkerarm, staat 
te midden zijner kudde in de woestijn van Midian. 

3412 72. pag. 211. — Op den voorgrond het inzamelen van het manna; 
daarachter de tenten der Israëlieten en Mozes, die het volk wijst op de 
Wolkkolom. 

3413 IJ. pag. 231. — Rechts Elia knielende bij zijn altaar, dat door hemelsch 
vuur wordt ontstoken; links op den tweeden grond het knielende en toe- 
ziende volk, en daarachter op eene hoogte het altaar der Baaispriesters. 

3414 14. pag. 245. — Hizkia met eenige ruiters vindt het leger van Sanherib 
geheel gedood ter aarde liggen. 

3415 IS- pag. 260. — Wegvoering der Israëlieten uit Jeruzalem, dat op den 
achtergrond in vlammen opgaat. 

3416 16. pag. 277. — Lange optocht der Israëlieten, die onder trompetgeschal 
uit de Babylonische Gevangenschap terugkeeren. 

3417 //. pag. 323. — In een verwulf bevinden zich links de herders, rechts 
Maria en Jozef, rondom de kribbe. 

3418 /<?. pag. 346. — Rechts staat Johannes de Dooper en predikt aan den 
oever der Jordaan voor eene talrijke, aandachtig luisterende menigte. 

3419 ig. pag. 361. — Op den voorgrond de schare, aan wie de apostelen 
brood uitdeden ; op den achtergrond rechts Jezus, zittende op eene hoogte. 

3420 20. pag. 374. — Rechts staat Jezus en beveelt Lazarus uit het graf te 
komen, waaraan deze gehoorzaamt. Hij wordt door de omstanders met 
gebaren van groote verwondering begroet. 

3421 21. pag. 387. — Jezus in Gethsemané door de krijgsknechten gevangen- 
genomen. 

3422 22. pag. 401. — Terugkeer der Joden van den heuvel Golgotha, waarop 
zich de drie kruisen verheffen. 

3423 2j. pag. 423. — Rechts staat Petrus met eenige volgelingen op de stoep 
van eene woning en predikt voor de bijeengekomen menigte. Op den 
achtergrond links eene stad, waarbij een hooge toren. 

3424 24. pag. 447. — In een verwulf slapen rechts op den voorgrond twee 
krijgslieden, terwijl Petrus door een engel uit de gevangenis wordt verlost. 

3425 2S. pag. 499. — Op den voorgrond het dooden der Joden door de 
Romeinen, terwijl daarachter de Tempel door de vlammen wordt vernield. 

De volgende drukken zijn alle te Amsterdam: 

van 1724 bij de Wed: B. Visscher, Boekverkoopster in de Dirk van 
Hasselt-steeg. 

van 1742 bij Jacob ter Beek, Boekverkoper bezyden de Beurs, in de 

Gekroonde Bybel. 
van 1768 by Kornelis de Veer. 



1706 



620 



In eene door den verzamelaar Van der Mark te Leiden omstreeks 1760 
geschreven lijst van boeken, welke zich bevindt op het Stedelijk Archief 
te Leiden, wordt behalve de uitgave van 1706 nog eene bij dezelfde uit- 
gevers van 1708 opgegeven. Ook de Heer J. Ph. van der Keilen heeft deze 
nimmer gezien. 

De drukken van 1706 en 1724 zijn met gothische, de latere met latijnsche 
letters gedrukt. 

De i^te druk is van den 2<ïen te onderkennen^ doordat achter N°. 3402 in 
den gedrukten tekst het door Adam gesprokene aanvangt met eene kapitale 
O, terwijl die later is veranderd in eene kleine letter. Verder is op pag. 83 
boven de prent N°. 3403 het cijfer: loyy in den i^'^" druk op het eind 
van den tweeden regel, in den lateren druk op het begin van den 
derden regel. 

In alle deze drukken komen de prenten onveranderd voor behalve de 
verandering van het adres i. d. m. van N°. 3401, zijnde in den druk van: 
1724 f Amsterdam hy de Wedmve Barent Visscher. 
1742 f Amsterdam by Jacob Ter Beek, Boekverkoper. 
1768 f Amsterdam by Kornelis de Veer, Boekverkoper. 

In : Eusebius Pamfilus, Kerkelyke Geschiedenissen vertaald door 

Abraham Ar ent vander Meersch Te Amsterdam, By F. Houttuyn, Boek- 

verkooper op het Water over de Papen Brug I74g. 4°, komt op pag. 17 
de copie van de tegenzijde voor naar N°. 3417. De voorstelling is aldaar 
in de breedte grooter gemaakt, tusschen den tekst gedrukt en van 
achteren bedrukt. 

Deze copie is weder gebruikt in : Het Leven de Leer en '/ Lyden van den 

Zaligmaker; verhandeld volgens Hesz Te Atnsterdam, bij J. B. Ehve, 181 2. 

ï2°. Zij heeft dan b. r. b. : 10, en is van achteren onbedrukt. 

Adreskaart van Abraham van Wylick te Amsterdam. 

*3426 Door Casper Luyken vervaardigd, vermoedelijk omstreeks 1706. 

In een lokaal, dat van links door twee vensters wordt verlicht, zijn vijf 
werklieden bezig met het vervaardigen en opwinden van gouddraad. Door 
eene open gelaten ruimte in den achterwand ziet men een tweede vertrek 
met weefstoel, waar de stofifen worden gereed gemaakt door twee arbeiders. 
Onder aan de prent, op den vloer van het eerstgenoemde lokaal : Fabriek 
van Abraham van Wylick, tot Amsterdam. Die ook Fabriceert allerhande 
Goude Zilvere, en Zyde Stoffen. — H. 176, B. 279 mm. 

Van deze prent is mij slechts i exemplaar bekend. Daarop ziet men 
onder de marge het bovengedeelte van een viertal hoofdletters, die blijk- 
baar behoord hebben tot een onderschrift, dat vroeger daaronder was ge- 
graveerd, en daar slechts de bovengedeelten der letters meer zichtbaar zijn 
en de ondermarge van dit exemplaar geheel intact is, blijkt daaruit, dat 
de eerste Staat of vroegere staten grooter marge hadden en derhalve 
voor den hierboven beschreven staat het koper verkleind is geworden. 



1706 



621 



4i8 

Johan Lodewyk Gottfried, De Aanmerkenswaardigste en 
Alomberoemde Zee- en Landreizen der Portiigeezen, Span- 
jaarden, Engelsen en Allerhande Natiën .... tot Ondekking 
van de Oost- en Westindiën .... in het Nederduits ge- 
Irouwelyk overgezet .... 's Gravenhage, by De Wed. 
Boucquet en Zoonen. Te Leyden by Jan van der Deyster, 
en De Janssoons van der Aa 1706 — 1727. 8 dln. folio. 

Naaukeurige Versameling der Gedenk-waardigste Zee en 
Land-Reysen na Oost en West-Indiën .... In het ligt ge- 
geven te Leyden, Door Pieter van der Aa, Boekverkoper 
in de St. Pieters Koor-steeg, in Plato. 1706 — 1708. 28 deelen, 
29 banden. 8°. 

De verschillende reisbeschrijvingen, die Pieter van der Aa had doen ver- 
talen, werden door hem in 1706 gelijktijdig uitgegeven in folio- en in octavo- 
formaat, iedere reis met eigene pagineering. De bedoeling was de folio-uitgave 
te doen inbinden met bijeenvoeging der verschillende reizen gedaan door 
ééne zelfde natie, terwijl in de octavo-uitgave alle reizen door elkaar werden 
opgenomen in chronologische volgorde. Aanvankelijk was de bedoeling in 
de verzameling ook op te nemen de reizen der Hollanders, doch spoedig 
werd daarvan afgezien, met het plan daarover een afzonderlijk werk uit 
te geven. Tengevolge echter van het snelle uitgeven der 8°-editie, werd 
de folio-uitgave spoedig gestaakt en eerst later weder opgevat en ten 
einde gebracht. 

Het gevolg van een en ander is, dat sommige prenten voor de eerste 
maal gevonden worden in de folio-, andere in de octavo-uitgave. In het 
algemeen is de inhoud van beide dezelfde; enkele prenten komen alleen 
in ééne uitgave voor. 

Hierin i vignet door Jan Luyken en 20 prenten door Casper Luyken. 
Deze laatste zijn in de 8°-uitgave van achteren wit en hebben o. r. o. eene 
aanwijzing; in de folio-editie zijn zij tusschen den tekst gedrukt en daar- 
door van achteren bedrukt, terwijl de aanwijzingen o. r. o. nog niet aan- 
wezig, of uitgeslepen zijn. — H. 120 — 126, B. 172 — i8t mm. 

Folio-uitgave. Deel I van de Reizen der Spanjaarden. 
i^te Reis van Christoffel Kolumbus. (1706). 

/. pag. 43. — Landing van Columbus op Hispaniola, waar de inwoners 
hem gouden voorwerpen aanbieden. Links op den tweeden grond het 
oprichten van een kruis aan den zeeoever; daarachter de drie schepen. (1492). 

2'^" Staat: 8°-uitgave, Deel II, pag. 72, met bijvoeging o. r. o. : A j 



1706 



022 



Reis van Diego de Lepe. (i 706). 

*3428 2. pag. 19. — Op den voorgrond Francisco de Bovadilla, die Columbus 
in boeien doet slaan. Op den achtergrond links de landing van den Ad- 
miraal op S. Domingo; rechts zijne inscheping als gevangene, om naar 
Spanje gevoerd te worden. (1500). 

Staat: 8°-uitgave, Deel III, pag. 25, met bijvoeging o. r. o.: E 2 

Folio-uitgave. Deel I van de Reizen der Francoisen enz. 
Reis van J. du Plan Carpin. (1706). 

3429 3. b. r. b.: Pag. i. — i. r. o.: Vignet. Een groote steen, waarbij links een 
gewapend, rechts een ongewapend Tartaar staat; vóór deze zit een derde 
met sikkel en korenschoof; op den achtergrond links de achtervolging 
van een leeuw door een Tartaarschen ruiter. Op de voorzijde van den 
steen: Kaart van Tartaryen. Volgens de Voyagien Gedaan door lohan du 
Plan Carpin en Ascelin. Inde laaren I2g6, I2g7, enz. — o. 1. o. : Uytgcvoerd 
tot Leyden Door Pieter vander Aa. Met Privilegie. — o. r. o. : Carpin en 
Ascelin. 

Staat: 8°-uitgave, Deel I, pag. i, na verwijdering der onderschriften 
O. 1. o. en O. r. o. en vervanging daarvan door : Carte de la Tartarie, oii 
les chemins sont marquez, faite suivant les Voyages de Jean du Plan Carpin 
et Ascelin dans ce Pays-la en I2g6. I2gy, etc. conferée avec d'autres plus 
recentes. de nouveau mis au jour par Pierre vander Aa. a Leide. Avec Privilege. 

8°-uitgave, Deel III. Scheepstogten naar West-Indië. (1706). 

*3430 4. pag. 79. — Het vervaardigen van kano's door de Indianen door het 
uitbranden van het inwendige der boomstammen. (1503). — o. r. o. : F 8 

2^^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Spanjaarden, pag. 47. 

3de Staat: in een lateren druk in 8° met bijvoeging i. r. o. : Maniere des 
Indiens sur la construction de leurs Canoes. — o. r. o. : F. 4. 

8°-uitgave, Deel IV. Togt van de Porras. (1706). 

*343i 5. pag. 26. — Op den tweeden grond een hevig gevecht tusschen den 
Landvoogd Bartholomëus Columbus en Francisco de Porras; op den voor- 
grond links eene kano met drie Indianen. (1504). — o. r. o. : G 2 

2<ï« Staat: folio-uitgave, Deel I. Spanjaarden, pag. 18. 

8°-uitgave, Deel XV. Reis van Jan Staden. (1706). 

*3432 6. pag. 80. — Dorp der Tuppin-Imbas-Indianen. Verscheidene woningen 
omgeven door een staketsel; aan den ingang ziet men acht hoofden op 
staken en in het midden eene ruimte, waar een gevangene wordt gedood. 
(1547). — O. r. O.: / 

Deze prent is in de folio-uitgave niet overgenomen. 

*3433 7- P^S- 99- — Een gevangene der Tuppin-Imbas-Indianen staat gebonden 
te midden zijner vijanden, waarvan één zich gereed maakt, hem het hoofd 
te verbrijzelen. (1547). — o. r. o. : .r 

2^6 Staat: folio-uitgave. Deel I. Francoisen enz. pag. 70. 



1706 623 

8°-uiTGAVE, Deel XV. Reis van Lerius. (1706). 

*3434 S. pag. 69. — Het braden op een rooster van de deelen van een lijk 
en het verslinden daarvan door de menscheneters in Brazilië. (1556). — 
O. X. O.: c 2 

2'^« Staat: folio-uitgave, Deel I. Francoisen enz. pag. 38. 

*3435 9. pag. 155. — Rouwbetoon en begrafenis bij de Indianen in Brazilië. 
Op den voorgrond de nederhurkende vrouwen. (1556). — o. r. o. : t 5 

2''<= Staat: folio-uitgave. Deel I. Francoisen enz. pag. 84. 

8°-uiTGAVE, Deel XX. Reis van Candisch. (1706). 

*3436 P^-g- 5- — Ontmoeting met zeeleeuwen in Port Desiré in Brazilië. 

(1586). — O.X.O.: P I 

2^^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Efigelsen. pag. 3. 

*3437 P^g- ^2. — Woningen en kano's der Indianen te Moremoreno. Links 

op den achtergrond de Engelsche schepen. (1587). — o. r. o. : F 2 

2'^^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Engelsen, pag. 7. 

*3438 12. pag. 25. — Aankomst van Candish aan de Ladrones Eilanden, 
waar de inboorlingen hem met kano's te gemoet komen. (1587). — 
O. r. o. : F j 

2''^ Staat: folio-uitgave. Deel I. Engelsen, pag. 15. 

*3439 ^J- PS-g- 33- — De vrouwen van den Koning van Java doorsteken zich 
na zijn overlijden. Op den tweeden grond wordt het lijk verbrand. (1587). 
— O. r. O. : F 4 

2'^'^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Engelsen, pag. 21. 

8°-uiTGAVE, Deel XXI. Reis van W. Raleigh. (1706). 

*3440 14. pag. 4. — Raleigh verovert de stad S. Joseph op Trinidad op de 
Spanjaarden en neemt den bevelhebber Berreo gevangen. (1595). — o. r. o.: h i 

2^e Staat: folio-uitgave, Deel I. Engelsen, pag. 7. 

*344i IS- pag. 7. — Voorbereidsels voor een drinkgelag met den Koning van 
Guana. (1595). — o.x.o.:h2 

2^^ Staat: folio-uitgave. Deel I. Engelsen, pag. 9. 

*3442 16. pag. 12. — Bewaring der geraamten van de hoofden der Indianen 
aan de Orinoco. Woningen op staken boven het water aldaar. (1595). — 
o. r. o. : h S 

2<^e Staat: folio-uitgave. Deel I. Engelsen, pag. 13. 

*3443 //. pag. 15. — Het verslinden van een neger door eene groote slang 
in de Orinoco. (1595). — o. r. o.: h 4 

2^^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Engelsen, pag. 15. 



1706 



624 



*3444 iS. pag. 21. — Gesprek van Raleigh met den Koning van Aromaya 
vóór zijne tent. (1595). — o. r. o. : h S 

2^*= Staat: folio-uitgave, Deel I. Engelsen, pag. 19. 

8°-uiTGAVE, Deel XXIII. Reis van Johan Smith. (1707). 

*3445 ig. pag. 160. — Jachtvermaak in Virginië. Op den voorgrond links een 
hert met zeer breede horens, op den tweeden grond rechts drie Indianen 
bezig met visschen; aan de overzijde der rivier een aantal anderen, die 
de herten in het water jagen en aldaar afmaken. (1608). — o. r. o. : Y 2 

2<5« Staat: folio-uitgave, Deel I. Engelsen, pag. 85. 

8°-uiïGAvE, Deel XXV. Reis van Johan Smith. (1707). 

*3446 20. pag. 3. — Het zien van eene zeemeermin in Nieuw Engeland. Op 
den achtergrond de kust en de daarbij liggende Engelsche schepen. 
(1614). — O. r. O. : Y I 

2'^^ Staat: folio-uitgave, Deel II. Engelsen, pag. 3. 

*^447 21. pag. 33. — Ontvluchting van Smith uit zijne gevangenschap in een 
roeibootje aan de Fransche kust. (1615). — o. r. o. : Y 8 

2^^ Staat: folio-uitgave, Deel II. Engelsen, pag. 19. 

Daarenboven bevinden zich in dit werk nog verschillende prenten, die 
hoogstwaarschijnlijk naar teekeningen van Casper Luyken door anderen 
zijn vervaardigd. Zonder de teekenigen te kennen is dit zeer bezwaarlijk 
aan te geven, omdat ook J. Goeree voor deze uitgave gewerkt heeft, 
en zijne gravures gemaakt heeft zoowel naar zijne eigene teekeningen, 
als naar die van Luyken, en deze laatste daarbij veel van het kenmerkende 
verloren hebben. 

8°-uiTGAVE, Deel VII. Reis van Pedrarias Davila. (1706). 

1. pag. 121. — Gevecht der Kastilianen onder Gonzales de Badajos 
tegen de Indianen onder den Cacique Parizao Pariba. (1515). — o. r. o. : Z 6. 

2'^'^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Spanjaarden, pag. 70. 

8°-uiTGAVE, Deel VII. Reis van F. H. de Cordua. (1706). 

2. pag. 31. — Onthoofding te Dariën van Vasco Nunez. (15 17). — 
O. r. O. : Ml 

2<'^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Spanjaarden, pag. 19. 

j. pag. 81. — Menschenoffers op het Isla de Sacrificios, bijgewoond door 
Jean de Gryalva. (1518). — o. r. o. : Mj 

2'''= Staat: folio-uitgave. Deel L Spanjaarden, pag. 47. 

8°-uiTGAVE, Deel VIII. Reis van Fernandes Cortes. (1706). 

4. pag 51. — Cortez doet de afgoden omwerpen in den tempel op het 
eiland Cozumel. (1519). — o. r. o. : A i 

2''<= Staat: folio-uitgave, Deel II. Spanjaarden, pag. 27. 



i7o6 625 

8°-uiTGAVE, Deel IX. Reis van Panfilio de Narvaez. (1706). 

S- pag. 77. — Strijd van Narvaëz en Cortez en hunne volgers in een 
huis. (1520), — O. r. O.: C s 

2de Staat: folio-uitgave, Deel II. Spanjaarden, pag. 41. 
8°-uitgave, Deel IX. Reis van Lucas Vasquez d'Ayllon. (1706). 

6. pag. 91. — Aanbidding der afgoden op het eiland Chicora. (1520). — 
O. r. O. : C 

2de Staat: folio-uitgave, Deel II. Spanjaarden, pag. 49. 

8° -uitgave, Deel XI. Reis van Gil Gonzales Davila. (1706). 

7. pag. 6. — Moordaanslag op Christoffel d'Olide door zijne drie ge- 
vangenen, terwijl hij het avondeten gebruikt. (1524). — o. r. o.: G i 

2de Staat: folio-uitgave, Deel II, Spanjaarden, pag. 9. 

8°-uiTGAVE, Deel XI. Reis van Garcia Jofre de Lovasa. (1707). 

8. pag. 41. — Bezwaarlijke tocht van het leger van Cortez door het 
gebergte. (1525). — o. r. o.: ^ j 

2de Staat: folio-uitgave, Deel II. Spanjaarden, pag. 23. 

g. pag. 70. — Strafoefening aan de samenzweerders tegen Alonso 
d'Estrada, die gehangen en verminkt worden. (1525). — o. x. o.: b 4 
2de Staat: folio-uitgave, Deel II. Spanjaarden, pag. 37. 

8°-uiTGAVE, Deel XIII A. Reis van Nuno da Cuntra. (1706). 
10. pag. 319. — Verovering van het kamp van Badur Chan, Koning van 
Guzeratte door den Groot-Mogol Omaum Patxiah. (1535). — o.r. o.: G gg 7 
2de Staat: folio-uitgave, Deel II. Portugysen. pag. 171. 

8°-uitgave, Deel XIII B. Vervolg Reis N. da Cuntra. (1706). 
//. pag. 49. — De Assadachan in Dekan knielt voor den Hidalchan en 
biedt hem 200.000 gouden pardo's aan. (1536). ~ o.x.o.: H hh i 
2de Staat: folio-uitgave, Deel II. Portugysen. pag. 27. 

12. pag. 121. — De Koning van Cambaya bezoekt de vesting Dio en 
wordt ontvangen door Manuel de Souza met zijne troepen, (1536). — 
o. r. O.: H hh 2 

2de Staat: folio-uitgave. Deel II. Portugysen. pag. 65. 

IJ. pag. 142. — Dood van Manuel de Souza te Dio in een scheepstrijd. 
(1537). — O, r. o.: H hhs- 

2de Staat: folio-uitgave. Deel II. Portugysen. pag. 77. 

14. pag. 227. — Martin Alfonso de Souza met de zijnen in hun verblijf 
aangetast door het leger van den Koning van Bengalen. (1538). — i. r. m.: H hh 4 
2d'^ Stacat: folio -uitgave. Deel II. Portugyse?i. pag. 121. 



1706 



626 



IS- pag. 295. — Het lijk van Cachil Daiolo, Koning van Tidore, weg- 
gevoerd uit den strijd tegen Antonio Galvaon. (1538). — o. r. o. : H hh 6 

2<^e Staat: folio-uitgave, Deel II. Portugysen. pag. 159. 

8°-uiTGAVE, Deel XVI. Reis van R. de Laudonniere. (1706). 

16. pag. 81. — Opoffering van den eerstgeboren zoon aan den Koning 
van Florida. (1564). — o. r. o.: 25 

2^^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Francoisen enz. pag. 61. 

8°-uiïGAVE, Deel XVII. Reis van Leendert Rouwolf. (z. j.) 

77. pag. 24. — Badhuis te Tripoli. Op den voorgrond de toepassing 
der verschillende vormen van massage. (1573). — o. r. o. : Rouwolf. Pag. 24. 

2^^ Staat: folio-uitgave. Deel I. Francoisen enz. pag. 13. 

18. pag. 123. — Vestiging der arme Mooren nabij Aleppo in een bosch 
bij eene rivier. (1574). — b. r. b.: Rouwolf. Pag. I2j. 

2^^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Francoisen enz. pag. 63. 

ig. pag. 137. — De Mooren nabij Aleppo komen zwemmende om brood 
bedelen. (1574). — o. r. o.: Roinvolf. Pag. 137. 

2^^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Francoisen enz. pag. 71. 

20. pag. 207. — Strijd van Rouwolf met zijn geleider te midden eener 
hevige sneeuwbui op het Taurische gebergte. (1575). — o. r. o.: Rouwolf. 
Pag. 207. 

2de Staat: folio-uitgave. Deel I. Francoisen enz. pag. 107. 

21. pag. 300. — Het Visbaram-feest in Turkije. (1575). — i. r. o. : Rou- 
wolf. Pag. 300. 

2^6 Staat: folio-uitgave. Deel I. Francoisen enz. pag. 155. — Niet tusschen 
den tekst gedrukt, maar ingevoegd en van achteren onbedrukt. — Bijge- 
voegd i. r. b. : Pag. J55 

8°-uiTGAVE, Deel XVII. Reis van Martin Frobisher. (1706). 

22. pag. 63. — Reparatie der schepen op Beste Blessings Eiland. (1578). 
— i. r. O. : Frobisher. Pag. 6j. 

2^1^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Engelsen, pag. 33. 

8°-uiTGAVE, Deel XVIII. Reis van Casper Balby, (1706). 

^3' pag- 36. — Het oplaten van postduiven van Balsora naar Babel. 
Rechts op den tweeden grond een waterwiel. (1579). — i. r. o.: ^ / 

2^6 Staat: folio-uitgave, Deel II. Francoisen enz. pag. 19. De aanduiding 
i. r. O. is niet uitgeslepen. 

8°-uiTGAVE, Deel XIX. Reis van Michiel Heberer. (1706). 

24. pag. 40. — Gevangenis der Christenslaven te Alexandrië. (1582). — - 
O. r. O. : Heberer. Pag. 40. 

Staat: folio-uitgave, Deel II. Francoisen enz. pag. 23. 



627 



25- pag, 90. — Binnenplein der gevangenis te Alexandrië. Bezoek van 
een Turkschen profeet. (1582). — o. r. 0.: Heberer. Pag. go. 

2de Staat: folio-uitgave, Deel II. Francoisen enz. pag. 39. 

26. pag. 164. — Strafoefening te Constantinopel aan een Griek en eene 
Turkin, die in ongeoorloofde betrekking samen geleefd hadden. Hij wordt 
aan een ijzeren haak gehangen, zij verdronken. (1582). — o. r. o. : Heberer. 
Pag. 164. 

2«ie Staat: folio-uitgave, Deel II. Francoisen enz. pag. 87. 

8°-uiTGAVE, Deel XXII. Reis van Nicolaus Schmidt. (z. j.) 

27. pag. 49. — Strafoefening te Constantinopel aan een bakker, die 
slecht gewicht had geleverd, en aan een nalatigen schuldenaar. De eene 
wordt met een bord om den hals rondgevoerd, de andere moet bedelen, 
terwijl hij een zwaren ketting draagt. (1610). — o. r. o.: N. Schmidt. Pag. 4g. 

2^"^ Staat: folio-uitgave. Deel II. Francoisen e?iz. pag. 27. 

8°-uiTGAVE, Deel XXIII. Reis van Johan Smiïh. (1707). 

28. pag. 156. — Afbeelding van negen personen uit Virginië op twee 
rijen boven elkaar, met aanwijzingen A — / (1609). — o. r. o. : Y. i. 

2^^ Staat: folio-uitgave, Deel I. Engelsen, pag. 8i. 

8°-uiTGAVE, Deel XXVI. Reizen naar de Tarters. (z. j.) 

29. pag. 6. — Nogaïsche Tartaren, hunne woningen, kudden en levens- 
wijze. (1633). — O. r. O.: a. i. 

Staat: folio-uitgave, Deel II. Francoisen enz. pag. 5. 

30. pag. 19. — Huwelijk der Nogaïsche Tartaren, ten overstaan van 
den vader, die te midden der staande leden van het gezin zit. (1633). — 
o. r. O.: a. 2. 

Deze prent is in de foHo-uitgave niet overgenomen. In sommige exem- 
plaren is die ingevoegd en alsdan van achteren onbedrukt. — o. r. o.: Pag. ii. 

ji. pag. 33. — Rooftocht der Tartaren, die groote kudden buit maken, 
terwijl op den achtergrond nog gevochten wordt. (1633). — o. r. o.: a. 3. 

2''"^ Staat: folio-uitgave. Deel II. Francoisen enz. pag. 19. 

J2. pag. 41. — Dadian, Vorst van Mingrelië, verstoot zijne gemalin en 
doet aan zijn Grootvizier den neus afsnijden. (1633). — i. r. o.: a. 4. 
2^^ Staat: folio-uitgave, Deel 11. Francoisen enz. pag. 25. 

33- pag. 47- — Kleeding en feestmaal der Mingreliërs. (1633). — o. r. o.: a.5. 
2^^ Staat: folio-uitgave, Deel II. Fra?icoisen enz. pag. 29. 

34. pag. 51. — Straffen en godsoordeel bij de MingreÜërs. (1633). — 
o. r. o. : a. ö 

2de Staat: folio-uitgave, Deel II. Francoisen enz. pag. 31. 



1706 628 

8°-uiTGAVE, Deel XXVII. Aanteeken: v. Hier: Lobo. (1707). 

35' pag. 48. — Voorstelling van den reusachtigen Condor in Abyssinië 
en van het vangen van apen. (1636). — o. r. o.: Lobo. Pag. 48. 

Staat: folio-uitgave, Deel II. Francoisen enz. pag. 3. 
8°-uiTGAVE, Deel XXVIL Reis van Manuel d'Almeida. (1707). 

36. pag. 25. — Lijkplechtigheden en weeklagen in Abyssinië. (c^ 1640). 

— O. r. O. : Almeida. Pag. 23. 

Deze prent is in de folio-uitgave niet overgenomen. 
8°-uiTGAVE, Deel XXVII. Reis van M« T. S. (1707). 

37. pag. 25. — Landing en mishandeling der gevangenen te Algiers. 
(1648). — o. r. o. : (m) i 

2'''= Staat: folio-uitgave, Deel tl. Engelsen, pag. 7. 

38. pag. 85. — Doodstraffen der Turken te Climsan. (1650). — o. r. o.: (m) 2. 
Staat: folio-uitgave. Deel II. Engelsen, pag. 43. 

8°-uiTGAVE, Deel XXVII. — Reis van Gallonye. (z. j.) 

3g. pag. 39. — Straf van een slaaf, die had pogen te ontvluchten. 
(1670). — O. r. o. : C. 2. 

2^= Staat: folio-uitgave, Deel II. Francoisen enz. pag. 21. 

8°-uiTGAVE, Deel XXVIII. Reis van O. F. v. d. Greuben. (1707). 

40. pag. 15. — Ontvangst van den reiziger in eene negerij op Siërra 
Leona, waar hij de bewoners door fluitspel in verrukking brengt. (1682). 

— O. r. O. : * 7 

2^^ Staat: folio-uitgave, Deel II. Francoisen enz. pag. 9. 

Alvorens in den 2^^^ staat te worden afgedrukt in de folio-uitgave der 
Zee- en Land Reysen, waren na uitslijping der aanduidingen o. r. o. en na 
bijvoeging van Fransche onderschriften reeds gebruikt in: Vander Aa, 
Galerie Agréahle du Monde, 17 lo: N°. 3400, 3432, 3433, 3435~3438, 3441—3443- 

419 

Twee prenten door Casper Luyken, waarschijnlijk bestemd 
geweest voor Boek N°. 418. 

In de verzameling Van Eeghen bevinden zich twee prenten, waarvan 
mij geene andere afdrukken bekend zijn, doch die, geheel in formaat en 
behandeling overeenstemmende met N°. 3427, 3428 en 3431, zeer waar- 
schijnlijk bestemd waren, in : Gottfried, 7.ee- en Land Reizen te worden op- 
genomen. — H. 123. B. 172 — 176 mm. 



1706 



029 



*3448 /. Rechts op den voorgrond Columbus afscheid nemende van den 
Koning en de Koningin van Spanje, die naast elkaar onder een troon- 
hemel staan. Op den tweeden grond rechts de wachthebbende soldaten ; 
links twee ruiters, die zich naar den achtergrond begeven, waar men eene 
versterkte havenstad ziet en de drie schepen, waarheen verscheidene bootjes 
nog personen en voorraden brengen. 

*3449 2. Groote zaal met drie vensters, waar een tiental personen in Spaansch 
kostuum rondom den disch zijn vereenigd en door vier dienaren worden 
bediend. Eén der personen heeft een rond voorwerp vóór zich op tafel. 
Kennelijk is dit de afbeelding van den maaltijd, waarbij Columbus het ei 
op tafel deed staan, doch dit laatstgenoemde feit wordt veel duidelijker 
gezien op de prent, die zich bevindt op pag. 19 van de Reis van 
Christoflfel Columbus, 1492 in de folio-uitgave. Deel I van de Reizen der 
Spanjaarden, en die niet door C. Luyken is vervaardigd. Vermoedelijk is 
die afbeelding toen gebruikt in plaats van N°. 3449. 

420 

Nederlandsche ReLsen tot Bevordering van den Koop- 
handel .... Te Amsterdam bij Petrus Conradi. 1784. 
14 dln. 8°. 

Hierin komen voor de maal voor twee prenten, door Casper Luyken 
blijkens de behandeling ongeveer 1706 vervaardigd en welke zeer mogelijk 
behoorden onder de »veele nieuwe Kopere Konst-platen, die reets in staat 
zijn om gedruckt te worden" volgens het Na-berigt aan den Leser in 
Deel XXVIII van de 8°-uitgave der Zee- en Land Reysen, en die bestemd 
waren tot versiering van de door Pieter van der Aa uit te geven Reys- 
Togten der Hollanders. 

Deel VII. 

*3450 I- pag. 126. — i, d. m. : Schermutzeling tegen eenige Wilden. — Zeekust, 
waar op den voorgrond links eenige naakte inboorlingen met hunne pijlen 
trachten de landing te beletten van eene boot aan het strand op den 
tweeden grond. Verder achterwaarts een viertal groote schepen, welker be- 
manning in verscheidene sloepen naar wal roeit. — H. 123, B. 176 mm. 

Deel XIII. 

♦3451 2. pag. gó. — i. d. m. : Afbeelding van Serinhaim in Brazil. — Heuvel- 
achtig landschap. Op den voorgrond links eene afdeeling militairen, rechts 
een ossekar; meer naar achteren links een gebouw, waarop een kruis; 
verder in het midden een groot kruis voor aanbidding bestemd, en rechts 
eene door staketsels omgeven verzameling huizen. — H. 135, B. 235 mm. 



1707 630 

1707 

421 

Thomas van Kempen, Naavolging van Jesus Christus. 
Naar de Fransche uitbreiding van den Heer Pierre Cor- 
neille, In Nederduitsche dichtmaat gebragt. Te Amsterdam, 
Gedrukt voor het Kunstgenootschap (Nil Volentibus Ar- 
duum) en te bekomen by de Erven van J. Lescaille, enz. 
Met Privilegie. 1707. 8°. 

3452 Titelprent. 

Rechts gaat Jezus aan het hoofd zijner discipelen en wendt zich om, om 
een jongen man toe te spreken, die zich een kruis op den schouder legt en 
met den voet de wereldbol afstoot. Achter hem is een tweede bezig zijn 
kruis op te tillen. — i. d. m., door randlijnen omgeven : Thomas a Kempis, 
Naavolging van Christus. 

i. r. O.: J. Liiyken inv. et fee. — H, 118, B. 94 mm. 

In den 2'ien druk bij denzelfden uitgever, 1716, is dezelfde titelprent 
gebruikt. Aldaar is de door randlijnen omgeven plaats, waar de titel op 
is aangebracht, geheel bedekt met loodrechte lijnen. 

422 

La Sainte Bible, qui contient Ie Vieux et Ie Nouveau 
Testament .... Avec des Préfaces particulieres .... par 
David Martin. A Amsterdam, Chez Henry Desbordes, 
Pierre Mortier, Pierre Brunei, Libraires. MDCCVII. 2 dln. 
folio. 

Hierin 3 kaarten met vignetten door Jan Luyken. 
Deel I. 

3453 I. b. r. b. : Nehemie Chap. III. — i. r. o. : j — Rand van 12 afbeeldingen, 
onderling afgescheiden door 2 — 3 mm. breede strooken, rondom een 
plattegrond van Jerusalem, die door een ander vervaardigd is. De ver- 
melding van het voorgestelde is aangebracht op die strooken. 

Boven links: VArche de rAllia?ice. — De Ark des Verbonds, waar- 
heen de Hoogepriester zich van links begeeft met eene offerschaal in de 
hand. — H. 67, B. 61 mm. 

middenin : Opschrift in de lucht : Le Temple de Salomon — Voorstelling 
van den gevel des Tempels met galerijen aan beide zijden. Oorspronkelijk 
schijnt de bedoeling te zijn geweest, deze afbeelding te doen strekken over 
de volle breedte, immers zoowel i. r. o. van de afbeelding links, als i. 1. o. 



« 



1707 



631 



van die rechts ziet men de niet uitgeslepen voortzetting der galerijen. — 
H. 67, B. 292 mm. 

rechts: Les Bêtes du Sacrifice. — Rechts staat de priester nevens een 
rund en met een korf, waarin zich duiven bevinden, aan den arm. Vóór 
hem een bok en drie schapen; daarachter nog eenige priesters. — H. 67, 
B. 61 mm. 

Links boven: Le Chandelier d'Or. — Naast den zevenarmigen kandelaar 
staat rechts een priester, terwijl een tweede links knielt om de lamp met 
olie te vullen. — H. 79, B. 61 mm. 

Links beneden: Le Roy Salomon. — In koninklijk gewaad naar rechts 
gekeerd, met den schepter in de rechterhand en de linkerhand op de 
borst. — H. 125, B. 61 mm. 

Rechts boven: LAutel d'Or des Parfums. — Rechts staat de Hooge- 
priester en werpt reukwerk op het brandende altaar, waarvan de voorzijde 
de symbolen der vier Evangelisten vertoont. — H. 79, B. 61 mm. 

Rechts beneden: Le Souverain Sacrificateur. — De Hoogepriester naar 
links gekeerd, in groot ornaat en met een wierookvat in de hand. — 
H. 125, B. 61 mm. 

Beneden links: Les Vaisseaux Sacrez. — Op den voorgrond rechts 
reinigen eenige Levieten het vaatwerk des Tempels ; links meer achterwaarts 
het brandaltaar. — H. 73, B. 61 mm. 

daarnaast : La Mer d'Airain. — De Koperen Zee, gedragen door twaalf 
koperen runderen, staande in het Voorhof des Tempels en omgeven door 
tempeldienaars. — H. 73, B. 96 mm. 

in het midden: La Table des Pains de proposition. — Rechts staat een 
priester en wijst op de Tafel der Toonbrooden. — H. 73, B. 100 mm. 

daarnaast: LAutel des holocaustes, 6^ une des Cuves a se laver. — Het 
groote Altaar, waartoe eene trap toegang verleent, in het Voorhof des 
Tempels. — H. 73, B. 96 mm. 

rechts: Les Préparatifs des Sacrifices. — Verscheidene tempeldienaren 
rondom eene tafel, waarop de offers worden in stukken gehakt. — H. 73, 
B. 61 mm. 

De geheele kaart is H. 360, B. 436 mm. 

Nog bevindt zich in dit deel de — Carte de la Situation du Paradis 
Terrestre; — i. r. b. : Genese Chap. UI. — i. r. o. : 2 — welke een vignet 
heeft, dat eene copie is van dezelfde zijde naar N°. 2657. 

Deel II. 

2. i. r. b. : S{ Matthieu Chap. I. — 'x.x.o.-. 4 — i. 1. b. : Vignet, voor- 
stellende een grooten steen, waarvan de voorzijde het opschrift draagt: 
Carte de la Terre Sainte Divisée selon les douze Tribus d^ Israël, oü sont 
Exactement Marquez les Voyages de lesus-Christ. è^c. Links van dien 
steen onder een palmboom staat Jezus, die gevolgd wordt door de 
apostelen en aan wiens voeten eene vrouw knielt. Op den voorgrond ligt 
een zieke, terwijl van rechts andere lijders komen aanloopen of worden 
gedragen, alle biddende om hulp. Bovenop den steen bevinden zich drie 
met aandacht toeziende personen en meer achterwaarts nog een viertal. 

41 



1707 



632 



3455 3- 1- b. : S^. Luc Chap. I. — i. r. o. : 5. — Vignet beneden over de volle 
breedte. Links Matthëus en Markus ter weerszijden van een medaillon 
met voorstelling van de Aanbidding der Herders ; rechts Lukas en Johannes 
evenzoo bij de voorstelling der Kruisiging. In het midden de Opstanding 
uit het graf, waarbij links een engel zit, terwijl aan beide zijden de ver- 
schrikte wachters liggen. Meer achterwaarts links de drie vrouwen, die zich 
naar het graf begeven; rechts de ontmoeting van Jezus met Maria Mag- 
dalena onder een palmboom. Onder het vignet in het midden: Le Pais 
de Canaan traversé par JV. S. lesus Christ, et par ses Apostres. 

Téatre de la Guerre sur le Rhein, Moessele, Mayn, le 
Necker Meuse, et le Pais aux Environ. 

*3456 Groot vignet voor eene kaart door Casper Luyken, waarschijnlijk onge- 
veer 1707 vervaardigd. 

Rechts geeft een bevelhebber te paard zijne bevelen aan drie krijgs- 
lieden te voet; achter deze ziet men twee ruiters en een kampement, 
en daarboven in de lucht vliegende: Mars, de Faam blazende op eene 
bazuin, waarvan het doek voorzien is van den rijksadelaar, en een 
engeltje, dat het symbool der Eeuwigheid vasthoudt. Op den voorgrond 
vóór den bevelhebber ligt een gedoode ruiter met zijn paard; de tweede 
grond naar links vertoont eene batterij in werking en het optrekken 
van troepen te paard en te voet ter bestorming van de kleine vesting, 
welke nog meer achterwaarts is afgebeeld aan den oever van eene sterk 
kronkelende rivier, aan weerszijden waarvan troepen zijn opgesteld. De 
voorstelling wordt beneden afgesloten door eene rechte lijn, voorzien van 
eene nabootsing van franje. Boven in het raidden houden vier engeltjes 
een velum vast, waarop: Téatre de la Guerre Sur le Rhein, Moessele, 
Mayn, le Necker Meuse, et le Pais aux Environ — i. 1. o. : Se vend a 
A?nsterdam Chez Pierre Mortier. Avec Privilege. 
i. r. O. : C Luyken f — H. 288, B. 460 mm. 

Staat. 

Het vignet vergroot door bijvoeging aan de linkerzijde van eene voort- 
zetting der voorstelling. Op den voorgrond een boom en daarachter op 
den tweeden grond achter de twee standaarden der ruiters een trompetter 
en een aantal soldaten ; verder achterwaarts troepen in aansluiting aan die, 
welke zich langs de rivier vertoonen. Op het velum ontbreken de zes 
laatste woorden achter Necker. Vóór den boom staat een groote steen, 
aan den voet waarvan een kanon, kogels, kettingkogels, wisschers en 
een kruitvat zijn afgebeeld, en achter dit laatste eene naar rechts gerichte 
vlaggentropee, door welke het adres i. 1. o. van de oorspronkelijke prent 
wordt bedekt. Op de voorzijde van den steen : Heroï Virtute et Fortuna cla- 
rissimo Gallon/ m Debellatori timendo: cui Candide et Constanter agere, est 
perpetuo tf-iimipharc, Carolo Primo, Landgr. Hassiae, Pri^ic Hersfeldiae, &^c. 
é^c. hunc Marlis Ca?npum Danubio atque Rhetio Nobilissimis Fluviis Prae- 



\ 



1707 



633 



cinctum Submisse dicat atque consecrat Petrus Mortier. — Daaronder op 
het voetstuk: Amstelaedami Apud Petrum Mortier Cum Privileg. Ordin. 
HoU. et Westfris. 

Het nieuwe stuk H. 417 mm., het geheele vignet B. 578 mm. 

I 708 
424 

Gueudeville, Atlas Historique ou nouvelle Introduction 
A l'Histoire .... 7 dln. folio. 

Uitgegeven zijn: 

Deel I A Amsterdam, Chez Frangois L'Honoré & Compagnie Prés la 
Maison de Ville. MDCCV. 

Deel II A Amsterdam, Chez les Freres Chatelain Libraires, Prés de la 
Maison de Ville. MDCCVIIL 

Deel III (Tom. II, Seconde Partie) Als boven. MDCCVIIL 

Deel IV Als boven. MDCCXIV. 

Deel V A Amsterdam, Chez L'Honoré & Chdtelain Libraires 

MDCCXIX. 

Deel VI Als boven. MDCCXIX. 
Deel VII Als boven. MDCCXX. 

Hierin 7 nieuwe prenten door Casper Luyken. — N°. 3457 cirkelvormig, 
middellijn 65 mm.; de andere H. loi— 105, B. 150—162 mm. 

Deel III. 

Drie voorstellingen naast elkaar boven aan het blad: Carte des Préro- 
gatives des Rois et de la Noblesse d' Angleterre Tante 2. N", j"/. 

Middenin : 

*3457 /. Omschrift: La Reine Creant un Chevalier de la larretiere. — Links op 
den voorgrond drie ridders, die toezien ; rechts meer achterwaarts Koningin 
Anna gereed, met het zwaard den nieuwen ridder aan te raken, die echter 
met den rug naar haar toe geknield ligt. 

Links van de middenvoorstelling: 
*3458 2. Zinnebeeldige voorstelling. Links Hercules met zijne knots en de drie 
gouden appelen der Hesperiden, voorstellende de Deugd, en daarnaast eene 
vrouw met speer en lauwerkrans en met het beeld van Minerva in de hand, 
voorstellende de Adel. Rechts bevinden zich de Moed, als eene vrouw, 
die een stier zonder moeite tegenhoudt, en de Roem, als eene vrouw met 
een standaard in de ééne en eene obelisk in de andere hand. 

Rechts van de middenvoorstelling: 
*3459 3' Zinnebeeldige voorstelling. Middenin zit de Adel, als eene vrouw 
met een schepter en eene ster boven het hoofd. Links staan de Waakzaam- 



634 



heid met een zandlooper en een haan, en de Volharding met eene lamp; rechts 
bevinden zich de Dapperheid als een jong man, steunende op een leeuw, 
de Voorzichtigheid als eene vrouw met een spiegel en een hert, en de 
Weldadigheid, die hare gaven aan twee kinderen uitdeelt. 

Twee voorstellingen boven aan het blad: Carte du Gouvernement Mili- 
taire d'Angleterre Tome 2. N°. 52 

Links : 

*346o 4. Zinnebeeldige voorstelling: Engeland als een jong Romeinsch man, 
met lauweren gekroond. Links Herkules, steunende op een hert en een 
draak verslaande, en Mercurius en Pegasus; rechts Minerva en een jongeling 
met den palm der overwinning, 
i. 1. O. : C. L. fecit 

Rechts : 

*346i 5. Zinnebeeldige voorstelling. Middenin Mars tusschen Bellona en Nep- 
tunus. Aan weerszijden bevinden zich twee vrouwen: links de Monarchie 
met drie schepters, en de Aristocratie, met een pijlbundel ; daarachter een 
oprukkend leger; rechts de Democratie met een granaatappel en aan 
hare voeten een zak graan, en de Eendracht, met eene vlammende schaal 
en een hoorn des overvloeds; daarachter eene vloot. 

Twee voorstellingen boven aan het blad: Nouvelle Carte du Gouver- 
nement Civil d' Angleterre Tome 2. N'\ 53. 

Links : 

*3462 6. Zinnebeeldige voorstelling. De Vrijheid, met schepter en hoed in de 
hand en eene kat naast zich, wordt vergezeld door de Scheepvaart met 
landkaart en scheepsmodel, door de Gerechtigheid met zwaard en weeg- 
schaal, door de «Rustigheid" steunende op een ohfant, en door de Vader- 
landsliefde, een gewapend jongehng. 

Rechts : 

♦2463 7- Zinnebeeldige voorstelling. Links zit Engeland op een wolkentroon; 
zij wordt door een engeltje gekroond en is gereed uit haren hoorn des 
overvloeds mede te deelen aan de haar omringende personen. Tegenover 
haar staat de Koophandel, eveneens met een hoorn des overvloeds en 
met eene kaart van Amerika in de hand. Middenin, meer naar achteren, 
zit de Natuurwet bij den ingang van een tuin en met een papier in de 
hand, waarop: Aequa lance; geheel op den achtergrond de Pamassus met 
den Pegasus. 

Behalve deze prenten bevat dit werk nog verschillende copiën naar 
prenten van Luyken. 

Deel L 

b. r. b. : N". g Beneden Unks: Triomphe des A?iciens Rotiiains; copie, 
met vele veranderingen gevolgd naar N°. 1588: Keizerlijke Zegepraal. 



635 



b. r. b. : iV-^ 9 Beneden rechts : Leur Pompe dans les leux et Ceremonies; 
copie, met vele veranderingen gevolgd naar N°. 1590: De Sleep gaande 
na de renbaan. 

Deel V. 

b. r. b. : Tom: V. N". 14. Pag. 40. Links, copie van de tegenzijde naar 
N°. 1736: Turksche mannen. 

b. r. b. : Tom: V. N" 14. Pag. 40. Rechts, copie van de tegenzijde naar 
N°. 1737: Turksche vrouwen. 

b. r. b. : Tom: V. N". 24. Pag. 32. Beneden links : Nef de PEglise du 
Saint Sepulchre., copie van dezelfde zijde naar N°. 1746 met veranderde 
figuren. 

b. r. b. : Tom: V. iV" 24. Pag. 52 Beneden rechts : Choeur de VEglise 
dit Saint Sepulchre., copie van dezelfde zijde naar N°. 1747 met veran- 
derde figuren. 

b. r. b. : Tom: V. N", 23. Pag. 32 Op de afbeelding van Bethlehem 
de copie van de tegenzijde naar de groepen reizigers op N°. 1058 en 1059. 

b. r. b. : Tom: V. N" j^. Pag. iio Beneden in het midden : Maniere 
dont Ie Roi se pese., copie van de tegenzijde naar de hoofdgroep op 
N°. 1091. 

b. r. b. : Tom: V. N" 38. Pag. 176 Boven in het midden : Veue de 
Siam — Eenigszins gewijzigde copie van de tegenzijde naar N°. 912. 

b. r. b. : Tom: V. N" 58. Pag. 176. Boven links : Ballon du Roy a 120 
rameurs. Copie van de tegenzijde naar N°. 914. 

b. r. b. : Tom: V. N" 38. Pag. 176: Boven rechts : Pagode de Siam. 
Copie van de tegenzijde naar N°, 913. 

b. r. b. : Tom: V. N" 38. Pag. 176. Beneden links : Ballon des Gentils 
Honwies. Copie van de tegenzijde naar N°. 916. 

Deel VL 

b. r. b. : Tom: VI N° 17. Pag. 74. Beneden : Le Fort des Hollandois 
au Cap de bonne esperance. Verkleinde copie van dezelfde zijde naar 
N°. 911. 

b. r. b. : Tom: VI. 24. Pag. Q4. Boven links : Boeufs sauvages du 
Canada. Verkleinde copie van de tegenzijde naar N^. 161 5. 

b. r. b. : Tom: VI N° 24. Pag. g4. Boven rechts : Saut ou Chute d'eau 
de Niagara. Verkleinde copie van de tegenzijde naar N°, 1614. 

Deel VII. 

b. r. b. : Tom: 7. N°. 37. Carte potir conduire a V Intelligence de la Table — 
Op één blad bij elkaar de copiën van dezelfde zijde naar N°. 3293 — 3344, met 



1708 636 

weglating van de aanduiding der kaartenkleuren en van de gordijnvormige 
versiering op zijde van het onderschrift, dat zelf ook gewijzigd is. De volg- 
orde is eene geheel andere en thans aldus: N°. 3297, 3304, 3342, 3323, 
3318, 3308, 3322, 3334, 3298, 3293-3295, 3299—3301, 3305, 3332, 3333, 3296, 
3302, 3303, 3335—3341, 3344, 3343, 3319— 3321, 3325—3327, 3331, 3306, 3307, 
3324, 3328—3330, 3309-3317- 

Van de Gallerie Historique bestaat een latere druk, waarvan Deel I in 
1713 uitkwam bij Freres Chatelain en Deel VII in 1732 bij Zacharie 
Chatelain. In dezen laatsten druk komt de copie naar N°. 3293 — 3344 
opgesneden voor. 

Van Deel I verscheen weder een druk in 1739 bij Zacharie Chatelain. 
Aldaar heeft de copie naar N°. 1588 en 1590 b. r. b. : N". 17. 

Jan Luiken, Beschouwing der Wereld, Bestaande in Hon- 
dert konstige Figuuren, Met Godlyke Spreuken En Stich- 
telyke Verzen. Te Amsteldam, By de Wed: P: Arentz, 
en K: vander Sys, Boekverkoopers in de Beurs-straat, in 
de drie Raapen, 1708. 8°. 

Hierin i nieuwe titelprent door Jan Luyken, en 100 copiën van dezelfde 
zijde naar de prenten N°. 2462—2561 uit de Ethica Naturalis; deze zijn 
tusschen den tekst gedrukt en van achteren bedrukt. — De titelprent is 
H. 133, B. 85 mm., de andere H. 85, B. 79 mm. 

Titelprent, 

Op een voetstuk is de aardglobe geplaatst, waarop behalve de aard- 
rijkskundige aanwijzingen ook bij wijze van een vignet zijn afgebeeld een 
mensch met allerlei dieren en vogels rondom een opschrift: Beschouwing 
der werelt. Daarachter staat een engel, die met de linkerhand naar de 
globe wijst en met de rechterhand naar boven, waar men een vijftal 
cherubijnen in eene wolk ziet. Links zijn vier vrouwen, de eene, op den 
voorgrond gezeten met een aantal boeken en rollen bij zich, luistert naar de 
aanwijzingen van de achter haar staande vrouw betreffende de afbeeldingen 
van de hemellichamen, die voorkomen op een groot vel papier, dat over 
de globe hangt ; meer achterwaarts nog twee vrouwen in gesprek onder een 
palmboom. Rechts zit eene vrouw, die in de rechterhand een hart opheft, 
waarin zich een oog bevindt; daarachter nog twee vrouwen. Opschrift op 
het voetstuk : Beschouwing der Wereld, door Jan Luiken. — i. d. m. : Te 
Amsteldam, by de Wed^ P: Arentz, en K: van der Sys, 

O. r. O. : /. Z. fe. 

De copiën hebben bovenaan het opschrift en een korte spreuk in de 
HoUandsche taal en verder bijschriften, bestaande uit een gedicht en uit 



i7o8 637 

teksten. De meeste zijn verkleind en met weglating van een gedeelte der 
voorstelling aan ééne der beide zijden overgenomen. 



7. 


Dag. 


2. 




De Zon. Hoe veel schoondcr den oorspronk. 
















Naar N°. 


2462. 


2. 


pas:. 


6. 




De Maan. — 


■ Niet als den Dag! 


Naar N°. 


2463. 


J. 




10. 




De Sterren. — 


Het zverk pryst de Meester. 


Naar N°. 


2464. 




na?. 


14. 




De Wolken. - 


- Zy belooven lief of leed. 


Naar N°. 


2460. 






18. 




De Lucht. — 


Wie kan ze missen. 


Naar N°. 


2466. 


6. 


pag. 


22. 




Het Vuur. — 


- Wacht u. 


Naar N°. 


2465. 


7. 


pag. 


26. 




Het Water. - 


- Enkelt is't Doorluchtig. 


Naar N°. 


2467. 


c?. 


pag. 






De Aarde. — 


Om 'tgeen hy voortbrengt. 


Naar N°. 


2468. 


0- 

V 


pag. 


0^ 




De Wind. — 


Nochtans in zvezen. 


Naar N°. 


2475. 


10. 


pag. 


• 




De Regen. — 


- Tot Vruchtbaarheid. 


Naar N°. 


2470. 


II. 


pag. 


42. 




De Sneeuzv. — 


- Niet langer als V koud is. 


Naar N°. 


2472. 


12. 


nag. 


46. 




De Donder. - 


— Tot Verbaastheid. 


Naar N°. 


2473- 


/?. 
^0 ' 


pag. 


j • 




De Hagel. — 


'/ Kan haast veranderen. 


Naar N°. 


2471. 


14. 


pag. 






De Berg. — 


Hemelzvaart. 


Naar N°. 


2476. 


I^. 


pag. 






Het Dal. — Om niet van hoog te vallen. 


Naar N°. 


2477. 


16. 


pag. 


62. 




De Heuvel — 


- Om niet te dzvaalen. 










Naar 




°. 2478; het middengedeelte, onverkleind overgenomen. 


17. 


pag. 


66. 




Het Bos. — 


't Is onveilig. 


Naar N°. 


2496. 


18. 


pag. 


70. 




Het Veld. — 


Vry en onbezet. 


Naar N°. 


2481. 


10. 


pag. 


74. 




De Heide. — 


Alen hoopt op beter. 


Naar N°. 


2482. 


20. 


pag. 


78. 




Het Zand. - 


- 't Is duidelyk. 












Naar N°. 2497 


; alleen het middengedeelte, onverkleind. 


21. 


nap 


82. 




De Woestyn. 


— V Is maar een doorgang. 
















Naar N°. 


2480. 


22. 


pag. 


86. 




De Spelonk. - 


— Wie wil daar zvoonen ? 


Naar N°. 


2479. 


21. 


pag. 


00. 




De Waterval. — Tot verdooving. 


Naar N°. 


2494. 


2d. 


pag. 


04. 




De Poel en Moeras. — V Kan worden, 
















daar V niet na lykt. Naar N°. 


2495- 


2^. 


pag. 


08. 




De Fontein. 


— Klaar en zuiver. 


Naar N°. 


2492. 


26. 


pag. 


102. 




De Akker. — 


■ Ter rechter plaats. 


Naar N°. 


2484. 


27. 


pag. 


106. 




De Wyngaard. — Het is hem goed. 


Naar N°. 


2486. 


28. 


pag. 


IIO. 




De Boomen. 


— De daaden moete?i sprceken. 
















Naar N°. 


2487. 


2g. 


pag. 


114. 




De Kruiden. 


— Niet al wat voor komt. 


Naar N°. 


2489. 


30. 


pag. 


118. 




De Bloemen. 


— Daar schuilt noch meer. 


Naar N°. 


2488. 


31- 


pag. 


122. 




De Dauzv. — 


- Tot otiderhouding. 


Naar N°. 


2490. 


32. 


pag. 


126. 




De Steen. — 


Werd verbrooken, tot heeling. 
















Naar N°. 


2485. 


33- 


pag. 


130. 




De Weg. — 


Op gedaan zverk is goed rusten. 
















Naar N°. 


2483. 


34- 


pag. 


134- 




De Metaalen. — Diep verholen. 


Naar N°. 


2501. 


35- 


pag. 


138- 




De Edele Steen. — Wie zouzu dat zeggen. 


Naar N°. 


2502. 


36. 


pag. 


142. 




De Paarl. — 


■ Onder slechte gedaante. 


Naar N°. 


2503- 


37- 


pag. 


146. 




De Rivier. - 


- Met moeiten anders. 


Naar N°. 


2493- 



638 



j8. pag. 150. — De Beek. — Wat zal hem staande houden? 

Naar N°. 2491. 

3Q. pag. 154. — Den Oever. — Sta vast. Naar N°. 2498. 

40. pag. 158. — De Zee. — Om weinig, Groot bestaan. Naar N°. 2499. 

41. pag. 162. — De Klip. — Door achteloosheid. 

Naar N°. 2500; het middengedeelte, onverkleind overgenomen. 

42. pag. 166. — De Nevel. — Weest opmerkzaam. Naar N°. 2515. 
43- P3-g- 170- — De Schaduw. — Tot dat het koel iverde. Naar N°. 2516. 
44. pag. 174. — De Morgenstond. — Het scheeld aan hem niet. 

Naar N°. 2504. 

45- pag- 178. — De Middag. — Meer als genoeg. Naar N°. 2505. 

46. pag. 182. — De Avond-stond. — De tyd verloopt. Naar N°. 2506. 
47' pag- 186. — De Middernacht. — Levendig dood. Naar N°. 2507. 
48. pag. 190. — V Onstuimig Weer. — Om een goed heen komen. 

Naar N°. 2514. 

4g. pag. 194. — Het Mooi Weer. — Dit wyst verder. Naar N°. 2513. 
30. pag. 198. — Het Voorjaar. — 't Gaat uit zyn Banden. Naar N°. 2508. 
5/. pag. 202. — De Zomer. — Heel anders, als onlangs. Naar N°. 2509. 
^2. pag. 206. — De Na-tyd. — Oft niet geweest en waar. 

Naar N°. 2510. 

53- pag- 210. — De Winter. — Koud is de dood. Naar N°. 251 1. 

34. pag. 214. — Het Ys. — Beter op '/ Land. Naar N°. 2512. 

55- pag- 218. — De Hond. — Elk is de wacht bevoolen. Naar N°. 2517. 
5Ó. pag. 222. — De Kat. — Tot schrik van V quaad. Naar N°. 2518. 
57- pag- 226. — Het Schaap. — Noch slachtand, noch krauwel. 

Naar N°. 2523. 

58. pag. 230. — De Bok. — Niet alzo. Naar N°. 2524. 

59. pag. 234. — Het Zwyn. — Altyd nederwaarts. Naar N°. 2525. 

60. pag. 238. — Den Os. — Zander tiadenken. Naar N°. 2520. 

61. pag. 242. — Het Paard. — Werelds loon. Naar N°. 2521. 
Ö2. pag. 246. — Den Ezel. — Ten Dienste. Naar N°. 2522. 
6j. pag. 250. — De Kemel. — Na last verlichting. Naar N°. 2526. 
64. pag. 254. — Het Hart. — Dit niet maar een ander. Naar N°. 2527. 
6_S. pag. 258. — Het Wild Gediert. — Niet te betrouzuen. Naar N°. 2530. 

66. pag. 262. — De Wolf. — V Verderf is naby. Naar N°. 2531. 

67. pag. 266. — De Aap. — Het lykt V na. Naar N°, 2532. 
6c?. pag. 270. — De Honingby. — Na den aard is. Naar N°. 2529. 
6g. pag. 274. — De Spinnekop. — De strik leit verholen. Naar N°. 2528. 
yo. pag. 278. — De Rat en Muis. — Ziet voor u. Naar N°. 2519. 
77. pag. 282. — Het Gevogelte. — Tot zynder tyd. Naar N°. 2533. 
72. pag. 286. — De Hen. — Niet vruchteloos. Naar N°. 2537. 
yj. pag. 290. — De Duif — Zy zyn gewend. Naar N°. 2539. 
74. pag. 294. — De Swaan. — Wit, is de rechten aard. Naar N°. 2534. 
75- pag- 298. — De Mos. — Hoeveel te meer de mensch. Naar N°. 2535. 
7Ó. pag. 302. — De Paauw. — Schoon voor V oog. Naar N°. 2538. 
77. pag. 306. — De Nachtegaal. — Door '/ gehoor proeft 

men V binnensf. Naar N''. 2536. 
7c?. pag. 310. — De Vissen. — Den goede Goed. Naar N°. 2540, 



1708 






639 




79- 


pag. 


314- 


— De kleine Vis. — Laat maar dryven. Naar N°. 


2542. 


8o. 


pag. 


318. 


— De groote Vis. — 7 Is Monstereus. Naar N°. 


2541- 


81. 


pag. 


322. 


— De Regenboog. — Wonderbaarlyk en schoon. 


82. 






Naar N°. 


2474. 


pag. 


326. 


— Het Hemels-teken. — Tot Waarschouwing. 










Naar N°. 


2553- 


83- 


pag. 


330- 


— Het Ongediert. — Zuivert u. Naar N°. 


2557. 


84. 


pag. 


334- 


— De Watervloed. — Wykt uit het Werelds Dal. 










Naar N^ 


2558. 


85- 


pag. 338. 


— De Brand. — Ziet loat de vinger wyst. Naar N°. 


2559- 


86. 


pag. 


342. 


— De Aardbeeving. — Gevaar van onder en boven. 










Naar N°. 


2560. 


87. 


pag. 


346. 


— De Honger. — Honger is een scherp ztvaard. 










Naar N°. 


2555- 


88. 


pag. 


350- 


— Het Zivaard. — Is dat des Lams aard? 










Naar N°. 2554; het middengedeelte, onverkleind. 


8g. 


pag. 


356. 


— De Pest. — Zonden is Pest. Naar N°. 


2556. 


go. 


pag. 


360. 


— De Stad. — Die is hem ook niet. Naar N°. 


2552. 


gi. 


pag. 


364- 


— Het Slot. — Verbergd u recht. Naar N°. 


2551- 


g2. 


pag. 


368. 


— De Mensch. — Niet als de Dieren. Naar N°. 


2543- 


93- 


pag. 


372. 


— De Jonge. — Die ten halve wederkeer d 










en dwaald niet. Naar N°. 


2544- 


94- 


pag. 


376. 


— De Oude. — Kostelyke Tyd. Naar N°. 


2545- 


95- 


pag. 


380. 


— De Gezonde. — Terwyl '/ u beuren mag. Naar N°. 


2546. 


gó. 


pag. 


384- 


— De Zieke. — Sloft niet tot hier toe. Naar N°. 


2547- 


97' 


pag. 


390- 


— De Kreupele. — Maar voor een tyd. Naar N°. 


2550. 


g8. 


pag. 


394- 


— De Arme. — Zo uw herte tot God. Naar N°. 


2549- 


99- 


pag. 


398. 


— De Ryke. — Onvolmaakt en vluchtig. Naar N°. 


2548. 


100. 


pag. 402. 


— De heele Wereld. — Anders als Elk. 





Naar N°. 2561 ; het middengedeelte, geheel onverkleind. 



Latere uitgaven van dit werk verschenen in 1725 en 1738 bij Kornelis 
vander Sys, en in 1778 bij F. Houttuyn. 

Een gedeelte van bovenvermelde copiën zijn wederom gebruikt in: 
Leerzame Zamenspraaken, over eenige Dieren, Vogels, Insecten, en Visschen. 
Te Amsterdam, By de Erven van F. Houttuiti MDCCLXIX. 8°. 



pag. 


7- 


— copie 


N°. 


55- 


de Hond. 


pag. 


17- 


— copie 


N°. 


56. 


de Kat. 


pag. 


27. 


— copie 


N°. 


57- 


het Schaap. 


pag. 


37- 


— copie 


N°. 


58. 


de Bok. 


pag. 


45- 


— copie 


N°. 


59- 


het Zwijn. 


pag. 


55- 


— copie 


N°. 


60. 


de Koe, 


pag. 


69. 


— copie 


N°. 


61. 


het Paard. 


pag. 


83. 


— copie 


N°. 


62. 


de Ezel. 


pag. 


95- 


— copie 


N°. 


63. 


de Kameel. 


pag. 


105. 


— copie 


N°. 


64. 


het Hert. 


pag. 


117. 


— copie 


N°. 


65- 


de Leeuw en de Tijger. 



1708 



640 



pag. 


135- 


— cop 


e 




00. 


llC WOlJ. 


pag. 


145- 


— cop 


e 




70- 


de Rot en de Muis. 


pag. 


159- 


— cop 


e 


"Mo 




de Aap. 


pag. 


169. 


— cop 


e 


MO 
JN . 


72. 


de Hoenders. 


pag. 


179. 


— copi 


e 


N°. 


73- 


de Duiven. 


pag. 


189. 


— cop 


e 


N°. 


75- 


de Miisschen. 


pag. 


197. 


— cop 


e 


N°. 


77- 


de Nagtegaal. 


pag. 


207. 


— cop 


e 


N°. 


76. 


de Painv. 


pag. 


219. 


— cop 


e 


N°. 


74- 


de Zwaan. 


pag. 


231. 


— cop 


e 


N°. 


69. 


de Spin. 


pag. 


245- 


— cop 


e 


N°. 


68. 


de Bye. 


pag. 


263. 


— cop 


e 


N°. 


79- 


de Baars. 


pag. 


273- 


— cop 


e 


N°. 


78. 


de Kabbeljainu. 



426 

Hadrianus Relandus, Dissertationum Miscellanearum .... 
Trajecti ad Rhenum, Ex Officina Gulielmi Broedelet biblio- 
polae. MDCCVIII. 3 dln. 8°. 

Deel III. 

pag. 86. N°. 1263 in den 2de" Staat. Kaart van Ceylon. 

427 

Vallemont, Historiezaal der geheele Weereld .... In't 
Nederduitsch overgebragt .... Te Amsterdam, By Nicolaas 
ten Hoorn, Boekverkoper, 1708. 3 dln. 8°. 

3465 Titelprent door Jan Luyken. 

Rechts zit de Tijd aan eene tafel te schrijven onder voorlichting van 
Mercurius. Aan weerszijden van de deur der kamer bevindt zich eene 
vrouwengestalte op een pedestal ; de eene, aan den linkerkant, met eene rol 
in de hand en eene Jakobsladder over den schouder; de andere met twee 
boeken, waarvan zij één geopend houdt in de opgeheven rechterhand. Boven 
de deur drie engeltjes bij eene globe; daarachter de Zon en de dierenriem. 
Door de deur ziet men eene groote bibliotheek, waar een geleerde in 
kamerjapon bezig is de boeken te schikken. Op een door loodlijnen 
bedekt gedeelte onderaan de prent leest men: Vallemonts Historie 
Zaal. I Deel. f Amsterdam by Nicolaas ten Hoorn 1708. — H. 142, 
B. 81 mm. 

In de beide volgende deelen is het vierde woord van het onderschrift 
veranderd in // en in ///. 

Een vroegere druk, van 1703 te Leiden bij Boudewijn van der Aa, heeft 
deze titelprent nog niet. 



1708 641 

428 

Historiae Celebriores Veteris Testamenti Iconibus reprae- 
sentatae et Ad excitandas bonas meditationes selectis Epi- 
grammatibus exornatae in lucem datae k Christophoro 
Weigelio Noribergae. folio. 

Dit werk verscheen zonder gedrukten titel met eene opdracht aan 
Jozef I, gedateerd September 1708, en bevat, nevens enkele prenten door 
andere kunstenaars, 99 door Jan Luyken en 127 door Casper Luyken. 

Onder de prenten bevinden zich eene tekstaanwijzing, een vierregelig 
Latijnsch en een vierregelig Duitsch gedicht. De druk heeft geene 
volgnummers, die wel voorkomen in de beide latere drukken. 

De titelprenten zijn H. 295 — 303, B. 207 — 210 mm., de prenten H. 240 — 
243, B. 189—192 mm. 

De beteekening bevindt zich o. 1. o. : 

/. Z. /ec: N°. 3498, 3520, 3523, 3552, 3557, 3572, 3576, 3578, 3590, 3593, 
3606, 3611, 3614, 3621, 3624, 3631, 3634, 3646, 3647, 3660, 
3665—3668, 3672, 3674. 

/. Luyken fecit. 

N°. 3542, 3543, 3565, 3580, 3583, 3604, 3625, 3671, 3691. 
lan Luyken, fecit. 

N°. 3471, 3474, 3497, 35i3, 35i5, 3522, 3524, 3525, 3541, 3548, 
3553, 3554, 3562, 3564, 3574, 3585-3588, 3595, 3597, 3598, 
3601—3603, 3615, 3617, 3619, 3623, 3630, 3632, 3635, 3636, 
3638, 3645, 3648, 3650, 3653, 3656, 3657, 3664, 3670, 3673, 
3675, 3681, 3685, 3686, 3688-3690. 
lan Luyken ifiv. et fecit 

N°. 3514, 3605, 3669, 3677- 
Door Jan Luyken zonder beteekening: 

N°. 3472, 3473, 3496, 3571, 3575, 3592, 3594, 3596, 3654, 3661. 

C. L. fee N°. 3502, 3503, 3506, 3517, 3521, 3527, 3532, 3533, 3536, 3537, 
3545, 3559, 3566, 3579, 3581, 3599, 3610, 3622, 3627, 3639, 
3642—3644,3676, 3678—3680,3683, 3684, 3687. 
C L inv: et fecit. 

N°. 3485. 
C Luyken fecit. 

N°. 3484, 3505, 3539, 3569, 3626, 3633, 3658. 
C. Luyken dei: 

N°. 3481, 3492, 3499. 
C. Luyken inv: 

N°. 3589. 
C. Luyken del. et f. 

N°. 3469, 3475, 3477, 3479. 
Casp: Luyken fecit. 

N°. 3468, 3482, 3486, 3488, 3494, 3500,3504,3507—3511,3516, 



i7o8 



642 



3518, 3526, 3528, 3529, 3534, 3535, 3538, 3540, 3544, 3547, 
3549-3551, 3555> 3556, 3558, 3560, 3563, 3570, 3573, 3577, 
3582, 3584, 3591, 3600, 3607, 3608, 3612, 3613, 3616, 3628, 
3640, 3641, 3649, 3651, 3659, 3663, 3682. 



Casp: Luykcn del: ct fecit 



N°. 3476. 



Casp: Luyken inv ct fecit 



N°. 3467, 3478, 3490, 3491- 



Door Casper Luyken, zonder beteekening: 



N°. 3466, 3470, 3480, 3483, 3487, 3489, 3493, 3495, 3501, 3512, 
3519, 3530, 3531, 3546, 3561, 3567, 3568, 3609, 3618, 3620, 
3629, 3637, 3652, 3655, 3662. 



De aanwijzing van den uitgever bevindt zich o. r. o. hetzij voluit: 
CJiristoph Weigel exc, hetzij met verschillende verkortingen. Deze aan- 
wijzing ontbreekt op N°. 3466, 3469, 3470, 3472, 3473, 3475—3477; 3479-348i, 
3483, 3487, 3489, 3492, 3493, 3495, 3496, 3498, 3499, 3501, 3512, 3514, 3519, 
3530-3532, 3536, 3537, 3546, 3561, 3567-3569, 3571, 3575, 3588, 3589, 3592, 
3594, 3596, 3609, 361 1, 3618, 3620, 3624, 3626, 3629, 3633, 3637, 3652, 3654, 
3655, 3659, 3661, 3662, 3669, 3672, 3677, 3680, 3684, 3690. 

Oude Testament. 

*3466 /. Titelprent. 

Naast een altaar staat links Mozes, rechts Aaron; daarboven en meer 
achterwaarts, tusschen twee kolommen, is een kleiner altaar aangebracht, 
dat op de voorzijde de afbeelding heeft van de ontmoeting van Jakob en 
Jozef, en waarop de Tafelen der Wet rusten, vastgehouden door twee 
engelen. Aan beide zijden aan den voet van het altaar vier kinderen 
bezig met het beschouwen van afbeeldingen. Op de voorzijde van het 
altaar het opschrift: Historiae Celebriores Veteris Testamenti Iconibus 
repraesentatae et Ad excitandas bonas meditationes selectis Epigrammatibus 
exornatae in lucem datae a Christophoro Weigelio Noribergae. 

*3467 2. Eva geeft Adam de verboden vrucht. Op den voorgrond rechts een 
hond en eene kat, links een leeuw en een olifant, daarachter de slang 
om een boom gekronkeld. 
2de druk N°. I 

*3468 j. Adam en Eva door een Engel met een vlammend zwaard uit het 
Paradijs verdreven. 
2de druk N°. 2 

*3469 4. Kaïn, aan wiens voeten het lijk van Abel ligt, vlucht weg. 



2'i<= druk N°. 3 



*347o 



5. De Zondvloed. 
2^^ druk N°. 4 



3471 



6. De dieren trekken paarsgewijze voorbij Noach en zijn gezin, komende 
uit de Ark, die op den achtergrond op den berg Ararat rust. 



2d= druk N°. S 



1708 643 

34/2 /. Noach en zijn gezin knielen bij hun altaar en zien den regenboog, 
druk N°. ö 

3473 8. Torenbouw van Babel. Op den voorgrond het bereiden van kalk en 
steenen. 

druk N°. 7 

3474 g. Abram en Lot trekken aan het hoofd van eene lange karavaan uit 
Mesopotamië. 

druk N°. 8 

*3475 10. Ontmoeting van Abram en Melchizedek. 
2de druk N°. 9 

*3476 //• Abraham ontvangt de drie Engelen. Op den tweeden grond de tent, 
waar Sara door de half geopende deur kijkt, 
druk N°. 10 

*3477 Lot en zijne dochters ontvluchten Sodom. Rechts op den tweeden 

grond zijne vrouw en daarachter de brandende stad. 
druk N°. II 

*3478 IJ. Abimelech, gevolgd door zijne hovelingen, komt met Sara uit zijn 
paleis en geeft haar weder aan Abraham terug. 
2de druk N°. 12 

*3479 14- Abraham, staande vóór de tent, waarin zich Sara en Izak bevinden, 
zendt de weenende Hagar en Ismaël weg. 
2de druk N°. 13 

*348o 75. Hagar, te midden van een boomrijk landschap, wordt door een 
Engel gewezen op eene bron in hare nabijheid. 
2de druk N°. 14 

*348i lö. Abraham gereed Izak te ofiferen. 
2de druk N°. 13 

*3482 IJ. Rebekka geeft te drinken aan Eliëzer, achter wien zijne dienaars 
en de kameelen staan. 
2de druk N°. lö 

*3483 18. Ezau bezegelt door een handdruk den verkoop van zijn eerstge- 
boorterecht aan Jakob. 
2de druk N°. 17 

^3484 ig- Izak zegent Jakob, achter wien Rebekka staat. Rechts op den 
achtergrond herders en schapen. 
2de druk N°. 18 

*34S5 20. Jakobs droom. 
2de druk N°. ig 

*3486 27. Jakob omhelst Rachel. Rechts achter hem een monument met eene 
vaas, beide met beeldhouwwerk. 
2de druk N°. 20 



1708 044 

*3487 22. Jakob worstelt met den Engel. 
2de druk N°. 21 

*3488 2j. Ezau, gevolgd door zijne krijgslieden, omhelst Jakob, achter wien 
zijne vrouwen en kinderen en kudden zich vertoonen. 
2d« druk N°. 22 

*3489 24. De zonen van Jakob vermoorden de bewoners van Sichem in eene 
rijk versierde woning. Door de deur ziet men een verlaten plein. 
2de druk N°. 23 

*3490 25. Jozef door zijne broeders verkocht. Rechts verscheidene kameelen. 
2de druk N°. 24 

*349i 26. Jakob, staande vóór zijne woning, ontvangt van zijne zonen het 
bebloede gewaad van Jozef. 
2de druk N°. 25 

*3492 27. Jozef in een rijk versierd slaapvertrek door de vrouw van Potifar 
aangegrepen, 
2^= druk N°. 2Ö 

*3493 Jozef, in de gevangenis, legt de droomen uit van den Bakker en 

den Schenker. 
2de druk N°. 27 

*3494 29. Jozef legt de droomen uit van Farao. 
2d«: druk N°. 28 

*3495 v?^- Jozef maakt zich bekend aan zijne broeders. 
2de druk N°. 29 

3496 ji. Links staat Jakob vóór zijne tent en hoort het bericht, dat Jozef 
nog leeft. Rechts de lange stoet der beladen ezels en der gezonden 
voertuigen. 

2de druk N°. jo 

3497 3^' Ontmoeting van Jakob en Jozef Achter den eerste rechts zijn gezin 
en zijne kudden, achter Jozef links zijn staatsiewagen. 

2de druk N°. jj 

3498 3J. Rechts ligt Jakob te bed in een ruim vertrek, waarvan het raam 
uitzicht geeft op een palmboom. Rondom staan en zitten zijne zonen, 
terwijl één hunner knielende den zegen ontvangt. 

2de druk N°. J2 

*3499 34. Mozes gevonden door Farao's dochter, die met haar gevolg van 
rechts komt. 

2de druk N°. 33 

*3500 35. Mozes verslaat den Egyptenaar. 
2de druk N°. 34 

*3 50 ï 3^- Mozes knielt voor den Brandenden Braambosch. Achter liem bevinden 
zich zijne kudden, vóór hem zijn in eene slang veranderde staf 
2de druk N°. j>5 



i7o8 



645 



*3502 J/. De Israëlieten, gedwongen steenen te vervaardigen, beklagen zich 
over het zware werk. 
2de druk N°. jó 

*3503 j8. Links zit Farao op zijn troon; tegenover hem staat Mozes, wiens 
in eene slang veranderde staf de slangen der toovenaars verslindt, 
druk N°. S7 

*3504 3Q. Links op den voorgrond staat Farao aan den oever van de Nijl. 
Aan de overzijde slaat Mozes het water, dat bedekt is met doode visschen. 
druk N°. 38 

*3505 40. De plaag van de ziekte onder het vee. In eene stal wordt een 
aantal zieke en stervende dieren verpleegd; door de geopende deur ziet 
men nog verscheidene aangetaste dieren, 
druk N°. sg 

*35o6 41. De plaag der pestbuilen. Een aantal daardoor aangetaste personen 
bevinden zich vóór het paleis, waar Farao zich aan de deur vertoont. 
2de druk N°. 40 

*3507 42. De plaag van den hagel, waardoor menschen en dieren overvallen 
en gedood worden, 
di-uk N°. 41 

*35o8 4J. De dood der eerstgeborenen. Een aantal weeklagende personen 
omringen het lijk van den gestorven zoon van Farao; deze zelf verschijnt 
op den drempel. 
2de druk N°. 42 

*3509 44. Het Pascha door de Israëlieten staande gegeten. 



*35ii 46. De Israëheten verkwikken zich aan het water, dat door Mozes uit 
de steenrots wordt te voorschijn geroepen. 
2de druk N°. 4_5 

*35I2 47. De Amalekieten verslagen door de Israëlieten. Rechts op den 
achtergrond Mozes met Aaron en Hur op den berg. 
2de druk N°. 46 

3513 48. Rechts zit Mozes met Jethro onder eene tent. Tegenover hen de 
Israëlieten; daarachter het kamp, 

2de druk N°. 47 

3514 4g. De Wetgeving op Sinaï. 
2de druk N°. 48 

35^5 50- Rechts Aiiron als Hoogepriester, sprekende met een priester vóór 
den Tabernakel. Links het brandaltaar. 
2de druk N°. 4g 



2de druk N°. 43 



*35io 



4^. Het opzamelen van het manna. 
2de druk N°. 44 



1708 



646 



*35^6 57. Aanbidding van het Gouden Kalf. Op den achtergrond dalen Mozes 
en Jozua van den berg. 
2de druk N°. 50 

*35I7 S2- Terugkeer der verspieders met den druiventros en andere vruchten. 



*35i8 SS- De Israëlieten door slangen overvallen. Op den achtergrond Mozes 
met de Koperen Slang. 
2^^ druk N°. 52 

*35I9 S4- Bileam door den Engel belet voort te rijden, 
druk N°. 5J 

3520 SS- Jozua, aan het hoofd der Israëlieten, trekt door de drooge bedding 
der Jordaan. 

druk N°. S4 

*352i 5Ó. Jozua knielt vóór den Vorst van het Heir des Heeren. 
2de druk N°. SS 

3522 S7- Achan, van diefstal overtuigd, knielt voor Jozua. 

druk N°. 5Ó 

3523 5<?. Jozua ontvangt de vóór hem knielende Gibeonieten. 
2de druk N°. S7 

3524 S9- Jozua beveelt de zon stil te staan. 
2de druk N°. 5<? 

3525 60. Aan Adoni-Bezek worden de duimen van handen en voeten 
afgehouwen. 

2de druk N°. S9 

*3526 61. Jaël, staande vóór den ingang harer tent, toont den Israëlieten 
daarbinnen den door haar gedooden Sisera. 
2de druk N°. 60 

*3527 Ö2. Gideons offer op den dorschvloer door den Engel ontstoken. 



*3529 64. Jeftha vóór zijne woning door zijne dochter en hare gezellinnen 
met muziek ontvangen. 
2de druk N°. 63 

*3530 65. De Engel des Heeren vaart op in den rook van het offer van 
Manoach en zijne vrouw. 
2de druk N°. 64 

*353 l 66. Simson verscheurt den leeuw. 



2de druk N°. SI 



2de druk N°. 61 



*3528 



6j. Gideon wringt de natte schaapsvacht uit. 
2de druk N°. 62 



2de druk N°. 6s 



1 7o8 647 

3532 Ó7. Simson verslaat de Filistijnen met een ezelskinnebakken. 

druk N°. 66 

3533 Simson draagt de deuren der poort van Gaza weg. 
druk N°. Ó7 

3534 bg. Simson, met touwen gebonden, verbreekt zijne banden. 
2de druk N°. 68 

*3535 T^- Simson verbreekt de pilaren in den tempel van Dagon. 
2de druk N°. 6g 

3536 7/. De vrouw van den Leviet van het gebergte van Efraim wordt dood 
opgenomen in de straat van Gibea. 

2de druk N*. 70 

3537 7^- Ruth wordt door Boaz aangesproken. Op den tweeden grond rechts 
het maaien en binnenbrengen van den oogst. 

2de druk N°. 7/ 

3538 73- Hanna brengt den jongen Samuel in het Huis Gods tot Eli. 
2de druk N°. 72 

3539 74^- ^"^oxt dood ter aarde vóór de poort van Silo bij het vernemen 
van de nederlaag van Israël. 

2d= druk N°. 7J 

3540 75. Saul door Samuël tot Koning gezalfd. 
2de druk 74 

3541 7Ó. Saul wordt gevonden, verborgen tusschen de watervaten. Daarachter 
de Israëlieten met hunne banieren. 

2de druk N'*. 75 

3542 77. Het verschijnen van bliksem en regen na de rede, door Samuël 
gehouden bij de aanstelling van Saul tot Koning. 

2de druk N°. 76 

3543 7^- Saul scheurt een slip van den mantel van Samuël, die zich van 
hem afwendt. 

2de druk N<*. 77 

■3544 79. David te midden zijner broeders door Samuël gezalfd tot Koning. 
2de druk N°. 78 

■3545 80. David met het afgehouwen hoofd van Goliath in de hand. Op den 
tweeden grond de Filistijnen vervolgd door de Israëlieten. 
2de druk N°. 79 

'3546 81. Afscheid van David en Jonathan. 
2de druk N°. 80 

'3547 82. David ontvangt van Achimelech de toonbrooden en het zwaard 
van Goliath. 

2de druk N°. 81 

42 



lyoS 648 

3548 8j. Abigaël biedt geknield een rijken voorraad aan David aan, die met 
zijne manschappen van het gebergte afkomt, 
ciruk N°. 82 

*3549 ^4- David neemt de spies en den beker uit de tent van den slapenden Saul. 
druk N°. 83 

*3550 ^5- De geest van Samuël verschijnt aan de Tooveres van Endor. Achter 
haar ligt Saul ter aarde. 
2de druk N°. 84 

*355ï Slag op het gebergte Gilboa. Links op den voorgrond ligt Saul 

gedood en stort zijn wapendrager zich in zijn eigen zwaard. 
2de druk N°. 85 

3552 c?/. De Amalekiet met Sauls kroon knielt vóór David, die evenals zijne 
volgelingen, zijne kleederen scheurt, ten teeken van droefheid. 

2de druk N°. 86 

3553 ^8. Rechab en Baëna bieden David het hoofd van den vermoorden 
Isboseth aan. 

2de druk N°. 87 

3554 ^9- David, harpspelende aan het hoofd van den stoet, die de Ark des 
Verbonds overbrengt naar Jerusalem. Links op den tweeden grond de 
dood van Uza. 

2de druk N°. 88 

*3555 9^- Davids berouw na zijne bestrafifing door Nathan. 
2de druk N°. 8g 

*355Ö 9^- David door de wijze vrouw van Thekoa overgehaald, om Absalorn 
weder in genade aan te nemen. 
2de druk N°. go 

3557 9^- David op zijne vlucht door Simei met steenen geworpen en beschimpt. 
2de druk N°. gi 

*3558 93- Absalom door Joab gedood. 
2de druk N°. 92 

*3559 94- Amasa door Joab vermoord. 
2de druk N°. gj 

*356o 95. David giet het water uit, dat uit de bron te Bethlehem was gehaald. 
2de druk N°. g4 

*356i gó. Salomo's Eerste Gerecht. 
2de druk N°. 95 

3562 97. Salomo geeft zijne bevelen betreffende den bouw van den Tempel, 
die op den tweeden grond rechts verrijst. 
2de druk N°. gö 



I 7o8 649 

•3563 g8. De Profeet Ahia stelt aan Jerobeam tien stukken van diens ver- 
scheurden mantel ter hand. 
druk N°. 97 

3564 gg. Rehabeam, op den tweeden grond rechts op een podium staande, 
spreekt tot het daarvóór staande volk, dat zich met gebaren van afkeuring 
verwijdert. 

druk N°. g8 

3565 100. Jerobeam strekt zijne hand uit tegen den Profeet, die het altaar 
van het Gouden Kalf heeft doen splijten. 

2de druk N°. gg 

3566 loi. De Ongehoorzame Profeet door den leeuw gedood. 
2de druk N°. 100 

3567 102. De blinde Profeet Ahia met de huisvrouw van Jeroboam. 
2de druk N°. loi 

3568 loj. Elia door de raven gespijzigd. 
2d<^ druk N°. 102 

3569 104. Elia beveelt aan de weduwe te Zarfath, die vóór de stadspoort 
hout bijeenzoekt, om voor hem spijs te bereiden van haar laatst over- 
gebleven voorraad. 

2d« druk N°. 103 

3570 loS- Elia strekt zich uit over den gestorven zoon van de weduwe te 
Zarfath. 

2de druk N°. 104 

3571 loö. Obadja verstrekt spijze aan de in eene spelonk verborgen profeten. 

druk N°. /oy 

3572 loj. Elia's offer op Karmel door hemelsch vuur ontstoken. 
2de druk N°. 106 

3573 108. Elia, liggende onder den jeneverboom, wordt door den Engel gewekt. 
2de druk N°. /07 

3574 log. Steeniging van Naboth. Rechts op den tweeden grond staan de 
rechters daarbij toe te zien. 

2de druk N°. 108 

3575 voorgrond Achab op zijn strijdwagen doodelijk getroffen 
door een pijl. Op den achtergrond het strijdgewoel. 

2de druk N°, log 

3576 ///. Het hemelsch vuur doodt de krijgslieden door Ahazia uitgezonden 
tegen Elia. 

2de druk N°. iio 

3577 112. Eliza raapt den mantel op van den ten hemel opvarenden Elia. 

druk N°. /// 



1708 650 

357^ ^^3- Eliza werpt te Jericho zout in de bron, om het water drinkbaar 
te maken. 

druk N°. 112 

'3579 114. De kinderen, die Eliza hadden bespot, worden door twee beren 
overvallen. 

2*^^ druk N°. 113 

3580 7/5. De Koningen van Juda, van Israël en van Edom komen tot den 
Profeet Eliza. 

2de druk N°. 114 

•3581 iiö. De weduwe en hare zonen vullen vaten met olie uit de steeds 
gevulde kruik, volgens bevel van Eliza. 
2d« druk N°. 775 

■3582 777. Eliza geeft aan de Sunamietische vrouw haar gestorven kind 
levend terug. 

2de druk N°. 776 

3583 77c?. Eliza werpt te Gilgal meel in den pot, waarin de vergiftige kruiden 
gekookt zijn. 

2de druk N°. 777 

3584 779, Naaman, de Syriër, daalt af in de Jordaan. Op den oever bevindt 
zich zijn gevolg. 

2de druk N°. 118 

3585 120. De verloste bewoners van Samaria vinden overvloed van levens- 
middelen in het door de Syriërs verlaten kamp. Rechts op den achter- 
grond de stad met den stroom van uittrekkende en terugkeerende 
Israëlieten. 

2de druk N°. 779 

3586 727. De overblijfselen van Izebel op de straat gevonden. 
2de druk N°. 120 

3587 122. De doode, die in het graf van Eliza gelegd was, wordt weder 
opgewekt. 

2de druk N°. 727 

3588 123. Hizkia doet de afgodsbeelden, en daaronder de Koperen Slang, 
omverwerpen. 

2de druk N°. 122 

3589 124. Het leger van Sanherib geslagen door den Engel Gods. 
2d<= druk N°. 725» 

3590 725. Hizkia, ziek te bed liggende, wordt door Jesaja gewezen op den 
zonnewijzer. 

2de druk N°. 124 

3591 72Ó. De Hoogepriester Hilkia en zijn gevolg komen op bevel van Josia 
tot de Profetes Hulda. 

2de druk N°. 725 



i7o8 651 

3592 727. David buigt zich vóór den hem verschijnenden, strafFenden Engel 
des Heeren boven Jerusalem. 

druk N°. I2Ö * 

3593 128. De Profeet Micha staande vóór de Koningen Josafat en Achab. 

druk N°. 127 

3594 I2g. De Profeet Oded beveelt aan Pekah, den Koning van Israël, de 
door hem gevangengenomen kinderen van Juda weder los te laten. 

2de druk N°. 128 

3595 ^3 O- Terugkeer uit de Babylonische Gevangenschap, Een lange stoet 
mannen, vrouwen en kinderen benevens hunne lastdieren beweegt zich 
door een bergachtig landschap. 

druk N°. I2g 

3596 131. Het Loofhuttenfeest. Op den voorgrond worden palmtakken aan- 
gevoerd en eene loofhut gebouwd, terwijl verder achterwaarts reeds ver- 
scheidene gereed en in gebruik zijn. 

2de druk N°. 130 

3597 ^3^- Wederopbouw der muren van Jerusalem onder Nehemia door 
werklieden, gewapend met het oog op een waarschijnlijken aanval. 

2de druk N°. 131 

3598 133. Mordechai in zegepraal rondgeleid door de straten tusschen de 
diep buigende bevolking. 

2de druk N°. 132 

*3599 ^34^- J°^' geknield vóór zijne woning, verneemt de treurmaren der op- 
eenvolgende boodschappers. 
2de druk N°. J33 

^3600 135- Job zittende op den mesthoop. Naast hem zijne huisvrouw, 
tegenover hem zijne drie vrienden. 
2de druk N°. 134 

3601 13Ö. Job, weder in welstand gekomen, staat vóór zijn huis, omgeven door 
zijne kudden, en wordt door een drietal mannen begroet. 

2de druk N°. 135 

3602 137. Jeremia verbreekt de aarden kruik bij zijne aankondiging van 
Gods strafgericht aan de Oudsten van Jerusalem. 

2de druk N°. 13b 

3603 138. Jojakim, Koning van Juda, verbrandt in zijn paleis de rol der 
Profetiën van Jeremia. 

2de druk N°. 137 

3604 I3g. Ebed-Melech, de Moorman, doet Jeremia uit den kuil ophalen. 
2de druk N°. 138 

3605 140. De bewoners van Jerusalem in gevangenschap weggevoerd naar 
Babel. Een lange stoet, waarin zich ook de uit den Tempel geroofde 
voorwerpen bevinden, beweegt zich uit de brandende stad. 

2de druk N°. I3g 



i7o8 



652 



3606 141. Op den voorgrond rechts Nebukadnezar, die verschrikt wijst naar 
den brandenden oven op den tweeden grond tegenover hem, waarin zicli 
vier personen bevinden, 
druk N°. 140 

*36o7 142. Het feest van Belsazar. Rechts boven worden de geheimzinnige 
woorden op den muur geschreven, 
druk N°. 141 

*36o8 143. Daniël in den leeuwenkuil. 



*36iO 14^. Jona door den visch op den oever uitgespuwd. Op den achtergrond 
eene havenstad. 

druk N°. 144 

3Ö11 14Ö. Jona predikt te Ninive te midden der bevolking, die door allerlei 
teekenen haar berouw te kennen geeft. 
2de druk N°. 143 

*36i2 i4y. Jona, zittende onder den wonderboom, wacht te vergeefs op de 
verwoesting van Ninive. 
2'i« druk N°. 146 

*36i3 148. Judith, staande vóór de tent van Holofernes, bergt diens afge- 
houwen hoofd in den zak, die haar wordt voorgehouden door hare knielende 
dienstmaagd. 

2fie druk N°. 147 

3614 I4g. Tobias vangt den visch op aanwijzing van den Engel. 
2^'e druk N°. 148 

3615 750. De oude Tobias wordt weder ziende na de terugkomst van zijn 
zoon en diens geleider. 

2'ie druk N°. I4g 

*36l6 151. De bestraffing van Heliodorus, die in den Tempel door twee 
engelen en een hemelschen ruiter wordt ter aarde geworpen. 
2de druk N°. 150 

3617 132. Koning Antiochus stort stervende van zijn strijdwagen te midden 
zijner legerbenden. 
2«ie druk N°. 75/ 



*36i8 153. Titelprent. 

Links van een altaar, waarboven zes engeltjes zweven, staat het Geloof 
met het kruis en met twee kinderen aan hare voeten, die de werktuigen 



2de druk N°. 142 



*3609 



144. Jona in den storm overboord geworpen. 
2de druk N°. 143 



Nieuwe Testament. 



653 



van Jezus' lijden vasthouden. Rechts staat de Hoop met het anker en 
en zit de Liefde met vier kinderen naast een klein altaar, waarop een 
brandend hart wordt geofferd. Het opschrift op de voorzijde van het 
altaar is geheel hetzelfde als op N°. 3466, behalve dat het woord Veteris 
vervangen is door Novi. 

3619 IS4. De aanbidding van Jezus door de Wijzen uit het Oosten, voor- 
gesteld in een bouwval, 
druk N°. I 

*3620 ISS- De Vlucht naar Egypte. Jozef gaat naast den ezel, die Maria en het 
kind draagt. 
2de druk N°. 2 

3621 /jó. Prediking van Johannes den Dooper voor eene groote menigte, 
samengekomen aan den oever van de Jordaan. 
druk N°. s 

*3622 IS7- Johannes doopt Jezus, boven wien de Heilige Geest zweeft. 
2de druk N°. 4 

3623 IS^- De Bergrede. Jezus met zijne apostelen zitten rechts op eene 
hoogte, rondom welke een talrijk gehoor geschaard is. 

2de druk N°. 6 

3624 IS9' Links op den voorgrond Jezus in gesprek met de Parizeen, terwijl 
achter hem zijne volgelingen zich bewegen over een weg, slingerende 
tusschen de korenvelden, en sommige hunner aren plukken. 

2de druk N°. 10 

3625 J^6o. Groote menigte samenvergaderd aan den oever van het meer, om 
te hooren naar de woorden van Jezus, die zich op den tweeden grond 
links in een scheepje bevindt. 

2de druk N°. // 

*3626 lói. De Gelijkenis van den Schat in den Akker. 
2de druk N°. 12 

*^62y 162. Het hoofd van Johannes den Dooper wordt in de gevangenis 
door den beul op een schotel gelegd, welke door twee krijgslieden wordt 
vastgehouden. 
2de druk N°* IJ 

^3628 Twee bhnden, die elkaar leiden, zijn op het punt van in eene 

gracht te vallen. 
2de druk N°. IS 

*^62g 164. De Kananeesche Vrouw knielt vóór Jezus, achter wien de dis- 
cipelen aankomen. Links op den voorgrond ligt een hond. 
2de druk N°. lö 

3630 165. Jezus, zittende op eene hoogte, geneest allerlei zieken, die tot hem 
gebracht worden en die zich daarna onder luid vreugdebetoon weder 
verwijderen. 

2de druk N°. 17 



1708 654 

3631 i66. Jezus, te midden van een grooten kring van toeschouwers, geneest 
een bezetene, die zich vóór hem op den grond wentelt. 

druk N°. 18 

3632 7Ó7. Gelijkenis van den Onbarmhartigen Dienstknecht, die vóór zijn 
heer knielt. 

druk N°. 20 

^3633 Jezus, zittende in het open veld, zegent een aantal kinderen, die 

door de moeders tot hem worden geleid, 
druk N°. 21 

3634 i6g. Jezus, van rechts komende, verjaagt de kooplieden van duiven en 
vee en de wisselaars uit het Voorhof van den Tempel. 

2'ie druk N°. 24 

3635 170. Jezus, omringd door de afgezondenen der Farizeën, toont hun den 
schattingpenning. 

druk N°. 27 

3636 171. Links zit Jezus met vier discipelen op eene hoogte en weent over 
het daartegenover liggende Jerusalem, 

2de druk N°. 28 

*3637 172. Gelijkenis der Maagden. De vijf Wijze naderen met hunne 
brandende lampen de woning, waar Christus ze op den drempel ontvangt ; 
links op den tweeden grond verwijderen zich de vijf Dwaze, om olie 
te koopen. 

2de druk N°. 29 

3638 173. Het Laatste Oordeel. 
2de druk N°. 31 

^3639 174- De Hongerige in eene woning van spijzen voorzien. 
2de druk N°. 32 

^3640 175- De Dorstige reiziger gedrenkt bij het voorbijgaan van eene schuur, 
waar de oogst wordt binnengebracht. 
2de druk N°. 33 

*364i I7()' De Vreemdeling door den huisvader uitgenoodigd binnen te treden. 
2de druk N°. 34 

*3642 177- De Naakte door twee mannen van nieuwe kleeding voorzien. 
2de druk N°. 35 

*3643 178. In een geheel Hollandsch binnenvertrek wordt de Zieke bezocht. 
Rechts een doorkijkje naar de keuken. 
2de druk N°. 3Ö 

*3644 I7g. De Gevangene wordt in zijn kerker bezocht en met versnaperingen 
getroost. 

2de druk N°. 37 



i7o8 655 

3645 180. De Geraakte wordt te Kapernaüm door het opengebroken dak 
vóór Jezus nedergelaten. 

2de druk N°. 44 

3646 181. Jezus, gaande te midden eener talrijke schare, wordt van achteren 
aan den zoom van zijn gewaad aangevat door eene kranke vrouw. 

druk N°. 45 

3647 182. Rechts leert Jezus in den Tempel, tegenover de offerkist, waarin 
de Weduwe haar penning werpt. 

2de druk N°. 4Ö 

3648 i8j. Maaltijd bij Simon den Melaatsche te Bethanië. Links zit Jezus, 
op wiens hoofd Maria de kostbare zalf uitgiet; rechts staat Judas, die 
daarop aanmerking maakt. 

2de druk N°. 47 

*3649 184. Ontmoeting van Jezus, voorgesteld met eene spade in de hand, 
met de vóór hem knielende Maria Magdalena. 
2de druk N°. 48 

3650 183. De Engel verkondigt Zacharias de geboorte van Johannes. 
2de druk N°. 50 

*365i 186. De Verkondiging aan Maria. 
2de druk N°. 31 

*3652 187. De Ontmoeting van Maria en Elisabeth. 
2dc druk N°. 52 

3653 188. In een bouwval knielen de binnenkomende Herders vóór Jezus in 
de kribbe, naast welke Maria zit. 

2de druk N°. 53 

3654 i8q. De Aankondiging aan de Herders. 
2de druk N. 34 

*3^5 5 190. Simeon neemt Jezus in zijne armen vóór den ingang van den Tempel. 
2de druk N°. 55 

3656 igi. De twaalfjarige Jezus wordt door Maria en Jozef gevonden in den 
Tempel te midden der schriftgeleerden. 

2de druk N°. 5Ó 

3657 ig2. Jezus, met zijne volgeHngen van rechts komende, wekt den jongeling 
op, die ter begrafenis uit de poort van Naïn wordt gedragen. 

2de druk N°. 57 

*3^5^ /pj. De Gelijkenis van den Barmhartigen Samaritaan, die den gewonden 
reiziger verbindt. 
2de druk N°. 58 

*3659 ig4. Jezus, zittende in een woonvertrek met Maria naast zich, spreekt 
tot de tegenover hem staande Martha. 
2de druk N°. 59 



1708 656 

3660 ig^. De Gelijkenis van den Onvruchtbaren Vijgeboom. Rechts staat 
de heer; links de hovenier, die vraagt, den boom nog te sparen. 

2de druk N°. 60 

3661 IQÖ. De Gehjkenis van het Gevonden Schaap, dat op de schouders 
van den herder teruggebracht wordt. 

druk N°. 61 

*3662 igy. De Gehjkenis van den Verloren Zoon, die in ellende staande tegen 
het varkenshok, tot inkeer komt. 
druk N°. 62 

*3663 ig8. De Gelijkenis van den Verloren Zoon, die tot den Vader terug- 
gekeerd, door dezen wordt omhelsd. 
2de druk N°. Ö3 

3664 igg. De Gelijkenis van den Rijken Man en Lazarus. Op den voorgrond 
ligt Lazarus, wiens zweren de honden lekken en aan wien dienaars met 
kostelijke spijzen voorbijgaan, bestemd voor het feestmaal op den 
tweeden grond. 

2de druk N°. 64 

3665 200. De Gelijkenis van den Rijken Man en Lazarus. Op den voorgrond 
de eerste in de vlammen der hel, ziende naar Lazarus in Abrahams schoot. 

2de druk N°. 05 

3666 201. Jezus, gevolgd door zijne discipelen, ontmoet de tien melaatschen. 
2de druk N°. 66 

3667 202. Jezus, met een aantal volgehngen Jericho naderende, komt voorbij 
den blinde, die opstaat om zijne hulp in te roepen. 

2^^^ druk N°. 67 

3668 203. Jezus roept Zacheüs van den wilden vijgenboom af te komen. 
2de (iruk N°. 68 

3669 204. Jezus komt te Jeruzalem te midden der juichende en met palmen 
zwaaiende menigte. 

2de druk N°. 6g 

3670 203. Jezus tusschen de twee Emmaüsgangers. 
2de druk N°. 70 

3671 20Ö. Jezus geeft op de bruiloft te Kana den dienaren last, de vaten 
met water te vullen. 

2de druk N°. yi 

3672 207. Jezus en zijne discipelen komen bij het badwater van Bethesda 
voorbij den man, die achtendertig jaren ziek was geweest. 

2d= druk N°. 74 

3673 208. Jezus, op eene hoogte gezeten, zegent de spijze, waarmede vijf 
duizend menschen worden verzadigd. 

2de druk N°. 7S 



i7o8 657 

3674 20Q. Jezus ontwijkt uit het Voorhof van den Tempel aan de Joden, 
die dreigen hem te steenigen. 

2de druk N°. 7Ó 

3675 210. Jezus als de Goede Herder staande vóór zijne schapen ter ver- 
dediging tegen den wolf. Op den achtergrond rechts de huurling, die van 
zijne kudde wegvlucht. 

druk N°. 7c? 

211. Jezus, staande bij het graf van Lazarus, wekt den gestorvene op. 
2de druk N°. 79 

3677 212. Rechts op den tweeden grond wordt Jezus op een podium vóór 
het paleis van Pilatus aan het samengestroomde volk vertoond. 
2de druk N°. 82 

*3678 21J. Jezus gekruisigd. Op den achtergrond de Tempel. Slechts twee 
kruisen zijn afgebeeld en van het derde alleen het uiteinde van den 
dwarsbalk. 

2de druk N°. 83 

*3^79 ^^4- Hst lichaam van Jezus van het kruis afgenomen. De aanduiding 
der kruisen evenals op N°. 3678. 
2de druk N°. 84 

*368o 2/5. Jezus, aan den oever van de zee van Tiberias, spreekt tot den 
ontkleeden Petrus. Daarachter de andere discipelen, die het net met de 
visschen aan wal trekken. 
2de druk N°. 86 

3681 21Ö. De Nederdaling van den Heiligen Geest. 
2de druk N°. 87 

*3682 2/7. Petrus richt den kreupele op aan de Schoone Poort van den Tempel. 
2de druk N°. 88 

*3683 218. Stefanus gesteenigd buiten de poort van Jerusalem. 
2de druk N°. go 

*3684 2ig. Saulus stort van het paard, verblind door het hemelsch licht op 
weg naar Damaskus. 
2de druk N°. Q2 

3685 220. Petrus brengt de wederopgewekte Tabitha terug te midden der 
geloovigen. 

2de druk N°. gj 

3686 221. Cornelius knielt vóór den tot hem gezonden Engel. 
2de druk N°. g4 

^3687 222. Petrus in de gevangenis bindt zijne schoenzolen aan, om den 
Engel te volgen. 
2de druk N°. gs 



i7o8 658 

3688 22S. Elymas, de toovenaar, met blindheid geslagen, verwijdert zich uit 
de tegenwoordigheid van den Stadhouder Sergius Paulus, naast wiens 
zetel Paulus staat. 

druk N°. gó 

3689 224. Paulus predikt op den Areopagus te Athene, omgeven door de 
talrijke toehoorders. 

druk N°. g8 

3690 225. Paulus, met ketenen aan handen en voeten, verantwoordt zich vóór 
den Koning Agrippa en de Koningin Bernice, naast wie de Stadhouder 
Festus staat. 

2de druk N®. QQ 

3691 226. Paulus, van den schipbreuk gered op het eiland Melite, werpt de 
adder in het vuur. 

2de druk N°. 100 

De 2'Je druk van dit werk verscheen ook in 1708; daarin hebben de 
prenten de opgegeven volgnummers. 

De 3de druk is daaraan geheel gelijk, doch vermeldt op N°. 3466 onder 
Noribergae het jaartal 77/2. N°. 3618 is onveranderd. 

Er bestaat nog eene latere uitgave, waarvan mij echter alleen het 
Nieuwe Testament bekend is. Daarin komt van de titelprent N°. 3618 eene 
copie van dezelfde zijde voor; in het opschrift zijn de vier laatste woorden 
vervangen door: Prost in Officina Johannis Andreae Endter i. De prenten 
zijn zwakker van druk, sommige zijn geretoucheerd; alle volgnummers zijn 
uitgeslepen en op dezelfde plaats vervangen door eensluidende cijfers, 
doch van grooter model. 

429 

Print- Verbeeldingen der Historiën des Ouden en Nieuwen 
Testaments. Amsterdam by Pieter Mortier. (1708). folio obl. 

Verzameling van 62 groote prenten, waarvan 61 door Jan Luyken, 
bevattende 67 voorstellingen en daaronder 52 nieuwe, gewoonlijk aan- 
geduid als: Icones Biblicae. Zij verschenen zonder gedrukten titel of 
bijschrift, hebben Hollandsche en Fransche onderschriften, o. 1. o. de aan- 
duiding : P. Mortier edit cum Privileg., en o. r. o. : Johannes Luyken Inv: 
et Fecit., benevens een volgnummer ; alleen N°. 3709 heeft o. r. o. : Jan 
Luyken Invent: et Fecit. Die prenten, welke vroeger gebruikt zijn in: 
Flavius Josephus, Alle de Werken. 1704, folio, hebben alleen Hollandsche 
onderschriften, met uitzondering van volgnummer 33. — H. 318 — 331, 
B. 415 — 440 mm. 

3692 I. Titelprent. 

Op een grooten steen, waartoe vier treden toegang verleenen, staat een 
engel met de zon boven het hoofd en blaast de bazuin. Rechts daarvan 



1708 



659 



is de voorstelling van het Jodendom. Op den steen zit eene vrouw met 
omhuld gelaat, die de Tafelen der Wet vasthoudt, terwijl iets lager de 
Nijd, de Dronkenschap, de Gulzigheid, de Gierigheid, het Geweld, de 
Geveinsdheid en de Hoovaardij door engelen worden bestreden en ver- 
jaagd. De voorgrond wordt ingenomen door verschillende personen, waar- 
onder een Stroomgod, en door verscheidene dieren, waaronder een ezel, 
eene slang en een leeuw. Het middengedeelte vertoont het offer, waarbij 
David nederknielt, terwijl rondom hem de Hoogepriester en het volk 
staan. De achtergrond wordt gevormd door den berg Sinaï. Boven deze 
groepen ziet men bliksemen komen uit de wolk, waarin zich een aan- 
tal engelen bevinden en van waar uit naar de andere zijde hemelsch 
licht straalt op de voorstelling van het Evangelie. Naast den grooten 
steen houdt een engel het Bijbelboek geopend, terwijl iets lager het 
Geloof, de Hoop, de Ootmoed, de Boetvaardigheid, de Eenvoudigheid, 
de Voorzichtigheid, de Gerechtigheid en de Barmhartigheid door engelen 
worden ontvangen. Op den voorgrond bevinden zich de Apostelen met 
hunne attributen ; in het midden zijn de werken der Barmhartigheid voor- 
gesteld en daarachter beweegt zich eene talrijke, juichende menigte. 
De groote steen heeft tot opschrift: Icones Biblicae Veteris et N: Testa- 
menti. Figures Dti Vieux et du Nouveau Testament. Inventées et Gravées 
Par Jan Ltiyken. — i. d. m. : Printverbeeldingen der Historiën des Ouden 
en Nieuwen Testaments. 't Amsterdam hy P ie ter Mortier. C. P. 

3693 2. i. d. m. : Adam geeft aan alle Dieren Naamen. Genesis II. v. IQ. — 
Adam donne les Noms et tous les Animaux. Genese II. v. iQ. — o. r. o. : 2. — 
Alle dieren komen paarsgewijze tot Adam in het Paradijs. 

j. i. d. m.: De Sondvlocd. Gen. VII. — 0. r. o.: Pag. g. —J — N°. 3240 
in den 2^^^ Staat. 

3694 4. i. d. m. : De Toorn van Bahel. Genesis XI. v. 2. — La Tour de 
Babel. Genese XI. v. 2. — o. r. o. : 4. — Op den voorgrond worden de 
materialen gereed gemaakt voor den bouw van den reusachtigen toren, 
rondom welke zich een kring van brandende ovens verheft. 

3695 5. i. d. m, : Abram en Lot scheyden. Gen: XIII. v. j. —■ Abram 6^ Lot 
se separent. Gen: XIII. v. j. — o. r. o. : 5. — In het midden nemen zij met 
hunne gezinnen afscheid. Op den voorgrond en links worden Lots tenten 
afgebroken en opgerold en trekken zijne kudden weg, terwijl rechts de 
bezittingen van Abram blijven. 

6. i. d. m. : Sodom door 't Vuur Vergaan. — Ge?i. XIX. — 0. r. o. : 
Pag. 18. 6 — N°. 3241 in den 2^^" Staat, 

3696 7. i. d. m.: De Ontmoeting van Jacob en Esau. Genesis. XXXIII. v.j. — 

La Rencontre de Jacob et d'Esau. Genese XXXIII. v. j. — o. r. o. : 7. 

Op den voorgrond links de door Jakob als geschenk vooruitgezonden 
kudden geiten, schapen, kameelen en runderen; rechts de krijgslieden van 
Ezau. Op den tweeden grond snelt deze zelf den vóór hem knielenden 
broeder te gemoet, achter wien zijne vrouwen en kinderen, en verderaf 
zijne kudden zich vertoonen. 



66o 



3697 8. i. d. m.: Joseph werd door syne Broeders verkof t. Gen: XXXVI 1. v. 
27. — Joseph est vendu par ses Freres. Gen: XXXVII. v. 27. — o. r. o. : 
8. — Links bij den kuil staan de zonen van Jakob, meer achterwaarts 
hunne kudden. Rechts de Midianietische koopHeden en hunne karavaan. 

3698 9. i. d. m,: Joseph verkoopt Koorn aan syn Broeders. Gen: XLII. v. 4. — 
Joseph vend du Blé a ses Freres. Genese XLII v. 4. — o. r. o. : 9. — Rechts 
staat Jozef op een podium vóór zijn paleis, terwijl de andere zonen van 
Jakob vóór hem knielen. Verder achterwaarts de aankomst van nieuwe 
koopers en het leveren van graan aan hen, die betaald hebben. 

3699 10. i. d. m.: U Ontmoeting van Jacob en Joseph. Gen: XLVI. v. 2g. — 
La Rencontre de Jacob et Joseph. Gen: XL VI. v. 2g. — o. r. o. : lo. — 
Rechts Jozef, wiens krijgsHeden, ruiters en staatsiekoets de ruimte achter 
hem en op den voorgrond vullen; tegenover hem Jakob, gevolgd door 
den langen stoet zijner kudden en der door Jozef gezonden wagens, 
waarop zijn gezin vervoerd wordt. 

3700 //. i. d. m.: Eerste Plaag van Egipte. De Wateren in Bloed veranderd. 
Exodus VII. v: ig. — Première Playe d' Egypte. Moyse change les Eaux 
en Sang. Exode VIL v. ig. — o. r. o. : //. — Tafereel aan den oever van 
de rivier. Links heft Mozes zijn staf op over het water, waaruit een aantal 
doode visschen worden opgehaald. Op den rechteroever worden deze aan 
Farao vertoond, evenals het in bloed veranderde water. Op den voorgrond 
trachten de Egyptenaren door gaten te graven, drinkbaar water te ver- 
krijgen. 

3701 12. i. d. m.: Tweede Plaag van Egipte. De Vorschen komen op over 
Egijptenland. Exod: VIII. — Seconde Playe d' Egypte. Les Grenouilles 
répendues da?is tout Ie Pays. Exode VIII. — o. r, o. : 12. — Op den voor- 
grond links Mozes, op wiens bevel ontelbare kikvorschen uit de rivier op 
het land komen tot schrik van menschen en dieren. 

3702 IJ. i. d. m.: Derde Plaag van Egypten. De Menschen en Beesten door 
Luyzen gequeld. Exod: VIII. v. ló. — Troisieme Playe d'Egypte. Les 
Hommes et les Betcs infestez par les Poux. Exode. VIII. v. 16. — o. r. o. : 
IJ. — Mozes doet door zijn staf het stof oprijzen, omgeven door een 
wijden kring van beangstigde toeschouwers, die te vergeefs trachten de 
insecten kwijt te raken. 

3703 14- i. d. m.: Vierde Plaag van Egypten. Eene vermenginge van O/ige- 
dierte. Exod: VUL v. 24. — Quatriéme Playe d' Egypte. Un mélange dPn- 
sectes. Exode. VIII. v. 24. — o. r. o. : 14. — Vergeefsche pogingen der 
Egyptenaren om te ontkomen aan het ongedierte van allerlei aard, dat 
hen overal vervolgt. 

3 704 15- i- d. m. : Vyfde Plaag van Egypten. De Pest otider het Vee. Exodus. 
IX. v: 6. — Cinquieme Playe d' Egypte. Mortalité sur Ie Betail. Exode. IX. 
2,^ ó. — o. r. o. : 75. — Farao komt tot zijne onderdanen te midden van 
verschillende tooneelen van gestorven en stervende dieren. Links staat een 
Israëliet met zijn geheel gezond gebleven vee. 



1708 66 I 

3705 ^- 'S'«^<f F/aag- van Egypte. God slaat de Menschen en V Vee 
met quade Zweeren. Exod: IX. v: 10. — Sixieme Playe d' Egypte. Dien 
frappe d'Ulceres nialins les Hommes et Ie Bétail. Exode IX. v: 10. — 
O. r. O. : lö. — Rechts staat Farao vóór zijn paleis; tegenover hem werpt 
Mozes asch in de lucht, waarop alle omstanders worden overvallen door 
zweren op allerlei lichaamsdeelen. 

17. i. d. m.: De Plaag 7>a7i Hagel en Vuur over Egipte. F/xod. IX. — 
o. r. O. : Pag. ^4. — 17 — N°. 3242 in den 2'^'=" Staat. 

3706 18. i. d. m. : Achtste Plaag. Der Sprink-haanen. Exodus. X. v. 13. — 
Huitieme Playe. Les Sauterelles. Exode. X. 71. 13. — o. r. o. : 18. — De 
Egyptenaren zien met ontzetting de dieren komen als eene donkere 
wolk, terwijl de ontbladerde boomen reeds van de verwoesting getuigen. 

3707 IQ. i. d. m.: Negende Plaag. Egypten met Duysternis gestraft. Exodus. 
X. zi. 21. — Neuvieme Playe d' Egypte. Tenébres epaisses. Exode. X. v. 2T. 
— o. r. O. : IQ. — Mozes, staande in het midden eener stad, waar de duisternis 
en de daardoor veroorzaakte angst over de huizen van de Egyptenaren 
wordt afgewisseld door licht en blijdschap in de woningen der Israëlieten. 

3708 20. i. d. m. : Tiende Plaag. Dood der Eerste gehoor ene. Exodus. XII. 
V. 2Q. — Dixieme Playe. Mort des Premiers nez. Exode. XII. v. 2Q. — 
o. r. O. : 20. — Algemeen rouwbetoon te midden der voorbereidselen voor 
de begrafenis der gestorvenen. 

3709 21. i. d. m. : De Kinderen Israels Versaamelen het Mana. Exodus 16. 
v: 14. — Les Enfans d^ Israël Amassent la Manne. Exode 16. v: 14. — 
O. r. O. : 21. — Links op den voorgrond is reeds eene talrijke menigte 
bezig met het oprapen van het Manna; rechts komt nog eene opgetogen 
schare met hetzelfde doel toeloopen. Links op den tweeden grond staat 
Mozes, boven wien de wolkkolom zweeft. 

22. i, d. m.: De Wetgeeving op den Berg Sinai. Exod. XIX. — o. r. o.: 
P^ig' ój. — 22. — N°, 3243 in den 2^"'^ Staat, 

Vier afbeeldingen op ééne plaat: 

23. boven links, i. d. m. : Het Opzetten 7mn den Tabernakel. — N°. 3244 
in den 2^^" Staat. 

24. boven rechts, i. d. m. : De Gouden Kandelaar, het Reuhverks Altaar 
en de Tafel der Toojibrooden. — b. r. b. : Pag. 71. — N°. 3245 in den 

2den Staat. 

25". beneden links, i. d. m.: De Heerlykheyd des Heeren over de Arke 
des verbonds. — N°. 3246 in den 2de" Staat. 

2Ö. beneden rechts, i. d. m, : Viering va7i het Loofhutten Feest. — o. r. o. : 
23. — N°. 3247 in den 2den Staat. 

3710 27. '\. d. m.: Kor ah, Dathan en Abiram gestraft. Num: XVI. v. 30. — 
Coré, Dathan er' Abiram abimez. Nomb: XVI. v. 30. — o. r. o. : 24. — 
Op den tweeden grond links staat Aaron naast Mozes, op wiens woord 



662 



de aarde zich opent en de tenten der drie oproerigen met alle bewoners 
verzwelgt. Op den voorgrond de vol ontzetting wegvluchtende Israëlieten ; 
op den achtergrond de tenten en het vuur, waardoor de volgelingen van 
Korah werden verteerd. 

371 1 2c?. i. d. m. : Mose slaat het waater uyt den Rotzsteen. Numeri. 20. — 
Moise fait sortir de Veau d''un rocher. Nombre. 20. — o. r. o. : 25. — Op 
den tweeden grond rechts doet Mozes uit de rots een breeden waterstroom 
te voorschijn komen, waaraan menschen en dieren hun dorst komen lesschen. 

3712 2g. i. d. m. : Josua doet Son en Maan stil staan. Josua X. v. 12. — Josué 
fait arréter Ie Soleil 6^ la Lune. Josue X. v. 12. — o. r. o. : 2b. — Op den 
voorgrond rechts staat Jozua omgeven door de Israëlietische krijgslieden; 
op den tweeden grond het in verwarring vluchtende leger der Amorieten, 
boven hetwelk eene hevige hagelbui losbreekt. 

3713 30- i. d. m. : Gidion verslaat de Medianiten. Judictim VII. v. ig. — 
Gedéon défait les Madianites. Juges VII. v. ig. — o. r. o. : 27. — De in 
eene vlakte gelegerde Midianieten worden in den nacht opgeschrikt door 
de drie kleine benden van Gideon, die zich op de heuvels met hunne 
fakkels vertoonen, en vluchten in wanorde weg. 

3714 31. i. d. m. : Goliath door David gedood. I. Samuel XVII. v: 4g. — 
Goliath tué par David. I. Samuel XVII. v: 4g. — o. r. o. : 28. — Midden 
op den tweeden grond heft David het hoofd van den gedooden reus op. 
Op den voorgrond de strijdwagens, boogschutters en verdere krijgslieden 
der Israëlieten, die zich snel voorwaarts begeven ten aanval op de Fili- 
stijnen, die op den achtergrond reeds op de vlucht slaan. 

3715 32. i. d. m. : David danst voor de Arke. II. Samuel VI. v: 14. — David 
danse devant PArche. II. Samuel VI. v: 14. — o. r. o. : 2g. — David, met 
de harp in de hand, gaat dansende vóór de Ark des Verbonds, die door 
vier priesters wordt gedragen, door Jerusalem, ten aanschouwe eener talrijke 
volksmenigte. Rechts het paleis, waar Michal den stoet ziet voorbij trekken. 

Vier afbeeldingen op ééne plaat: 

33. boven links, i. d. m.: De binnenhof des Tempels, met het altaar en 

de kopere kolommen. — N°. 3248 in den a^en Staat. 

34. boven rechts, i. d. m. : Inwying van Salomons Tempel. — b. r. b.: 
Pag i8g. — N°. 3249 in den 2den Staat. 

35. beneden links, i. d. m. : De Arke des Verbonds in V Ileylige der 
Heyligen. — N°. 3250 in den 2'ien Staat. 

36. beneden rechts, i. d. m. : De gegootene Zee, of het groot koper wasch- 
vat. — o. r. O.'. 30 — N°. 3251 in den 2^^^ Staat. 

3716 37 . i. d. m.: De Koningin van Scheba komt om Salomon te sien. I. of III. 
Kon: X. V. I. — La Reine de Sceba vient voir Salomon. I. ou III. des 
Rois X. v. I. — O. r. o. : 31. — Rechts staat de Koning vóór den ingang 
van zijn paleis gereed ter ontvangst van de bezoekster, die, door hare 



1 7o8 663 

staatsjufFers gevolgd, hem nadert. De voorgrond en de achtergrond rechts 
zijn gevuld met toeschouwers en met de krijgslieden van Salomo; de 
achtergrond links met den stoet der Vorstin. 

3717 38. i. d. m.: Elias Offerhande door V Vuur van de Hettiel verteert. I. 

Koningen, 20 j8. — Holocaustc d'Elie constimé par Ie Feu du 

Ciel. I. Rois. v\ 20 38 — O. r. O. : 32 — Rechts knielt Elia bij het 

altaar, dat door hemelsch vuur ontstoken wordt; achter hem Koning 
Achab, aan alle zijden rondom hem de door schrik bevangen Israëlieten. 
Links op den achtergrond het altaar van Baal. 

3g. i. d. m. : De Uyterste verdelging van de Stad Jerusalem en den 
Tempel. — Destruction de Jérusalem du Temple. II des Roys XXV. — 
O. r. O. : Pag. Ó8g. —33 — N°. 3254 in den Staat. 

3718 40. i. d. m.: De Jooden herbouwen Jerusalem. Nehemia III. — Les 
Juifs rebatissent la Ville de lerusaletn. Nehemie. III. — o. r. o. : 34. — Op 
den voorgrond worden door het volk, dat gewapend arbeidt, de materialen 
vervaardigd ter herstelling van de tot ruïnes geworden stadsmuren en 
torens op den tweeden grond. 

3719 41. i. d. m.: Het Loof-hutten-Feest. Nehemia VIII. v: Q. — Féte des 
Tabernacles. Nehemie VIII. v: Q. — o. r. o. : 36. — Voorstelling op de 
straat, waar de bewoners zich bevinden in de versierde loofhutten of in 
talrijke groepen lofzingende voortgaan. 

3720 42. i. d. m.: De drie Jongelingen in den brandenden Oven. Daniël. III. 
v. 23. — Les trois Jeunes hommes dans la Fotcrnaise. Daniël III. v. 23. — 
O. r. O. : 37. — Rechts het groote beeld, aan welks voet de Koning staat. Vóór 
hem de drie jongelingen, wier kleederen door de talrijke belangstellenden 
worden betast en beroken. Geheel links de reusachtige brandende oven. 

3721 43. i. d. m.: Prediking van Jonas te Ninive. Jonas III. — Predication 
de Jonas en Ninive. Jonas III. — o. r. o. : 38. — De Profeet predikt voor 
eene aandachtige menigte op een plein, waar menschen en vee gehuld 
zijn in treurgewaden. 

44. i. d. m. : Pompejus neemt den Tempel te lerusalem Stormenderhand 
in. — o. r. O.: Pag. 337. — 3g — N°. 3252 in den 2'^^" Staat. 

3722 45. i. d. m. : De Engel verkondigt de Geboorte J: C: aan de Herders. 
Luc: II. V. 8. — VAngé Amionce la Naissance de J: C: aux Bergers. Luc. 
II. V. 8. — O. r. O. : 40. — Op den voorgrond links het vee, rechts de 
herders, aan welke de mededeeling wordt gedaan door een engel, die te 
voorschijn treedt uit de wolk, die het linkerbovendeel der prent inneemt 
en die geheel bezet is met ontelbare hemelbewoners. Rechts op den 
voorgrond is eene plek geheel wit gehouden, blijkbaar om te worden 
gebruikt voor een opschrift. 

3723 46. i. d. m.: De Kindere moort tot Bethlehe?n. Matth. II.v.iö. — Hérode 
fait Massacrer les Enfans a Bethlehem. Matthieu. II. v. 16. — o. r. o. : 
41. — Opeenvolging van tooneelen der wanhopige verdediging van de kin- 
deren door de ouders tegen de soldaten, die de plaats van de linkerzijde 
af binnenrukken nabij het Graf van Rachel. 



664 



3/24 47- i-fl-rn.: Christus verwekt een Doode longelinch. Lucas. /. — lesus 
ressuscite un leune Hotnnie. S. Luc. y. — o. r. o. : 42 — Voorstelling buiten 
den muur van Nain, waar de doode op het woord van Jezus rechtop gaat 
zitten op de lijkbaar, te midden der verbaasde toeschouwers. 

3725 48. i. d. m.: Christus Lcerd zittende op een Schip. Matthei XIII. v. 2. — 
Jesus Christ Enseigne assis sur ufie Nasselle. Matthieu XIII. v. 2. — o. r. o. : 
4J. — Links predikt Jezus op een scliip nabij het strand, waar eene 
talrijke, aandachtig luisterende menigte bijeen is. Op den achtergrond 
een hooge berg. 

3726 4g. i. d. m.: Christus Spyst Vyfduysent Persoenen. loan. 6. v. lO. — 
I. Christ Rassasie cinq Mille Ferso?ines. S. lean. 6. v. 10. — o. r. o. : 44. — 
Links zit Jezus op eene verhevenheid, aan den voet waarvan de menigte 
gezeten is, aan welke de apostelen het voedsel uitdeelen. 

3727 50. i. d. m.: Christus geneest allerley Siektens. Mare: 6. 55. — lesus 
guéris teutte sortes des Malladies. S. Mare. 6. — o. r. o. : 43 — Groot 
plein, waar de tweede grond geheel wordt ingenomen door Jezus, de tot 
hem smeekendc kranken en de toeschouwers. Op den voorgrond rechts 
een Bazaar met handelaars; links de ontmoeting van zieken, die naar Jezus 
worden gebracht, en lierstelden, die van hem terugkomen. 

3728 51. i. d. m.: De Verryzenis van Lazarus. Johan. XI. 7'. jg. — La 
Resurrection de Lazare. St. Jean XI. v. jg. — o. r. o. : 4Ö. — Rechts aan 
de helling van eene begroeide hoogte is de spelonk, van welker opening 
de grafsteen afgewenteld is en waaruit de herrezene te voorschijn komt, 
begroet door zijne zusters. 

3729 52. i. d. m,: Zacheus op de Vygehoont. Luc: XIX. v. 4. — Zachée sur 
Ie Sycomore. Luc: XIX. v. 4. — o. r. o. : 47. — Te midden eener drukke 
straat komt Jezus met zijne volgelingen in Jericho en spreekt Zacheüs 
toe, die zich rechts in een breedgetakten boom bevindt. 

3730 SS' i- "i" Bartitneus de Blinde. Mare: X. 7'. 46. — Bartimée PAveuglé. 
Mare: X. v. 46. — o. r. o. : 48. — Rechts staat Jezus, voorgegaan en gevolgd 
door een aantal personen, en wacht den blinde af, die na het afwerpen 
van zijn mantel zich al tastende tot hem begeeft. 

3731 54- i-f^-ni. : Christus Inryding te lerusalem op een Ezel. Matth: 2i. — 
lesus- Christ entre dans lerusalem monté sur un Asnon. S. Matthieu. 2T. — 
o. r. O. : 4g — De stoet beweegt zich van rechts naar de op den tweeden 
grond liggende stad. 

3732 Ji"- i- d- m.: De Koninklyke Bruyloft. Matth: XXII. v. 2. — Les Nopces 
Royales. Matthieu. XXIT. v. 2. — o. r. o. : 50. — In eene reusachtige zaal 
zijn aan beide zijden groote tafels geheel bezet met gasten, In het midden 
rechts staat de Koning en spreekt het vonnis uit over den vóór hem ter 
anrde geworpen Gast zonder Bruiloftskleed. 

3733 5^- i-fl-iii.: Het Laatste Oordeel. Matth: 24: en 2^: — Le Jugement 
Dernier Matt: 24: et 2j: — o. r. o. : 5/. — Links de Gezaligden, rechts 
de Veroordeelden. 



665 



3734 57 • i- m.: Petms slaat Malchus '/ Oor af. Johannis XVIIL v: lo. — 
S\ Pierre coupe P Oreille de Malchus. S^. Jean XVIIL v: lo. — o. r. o.: 
52. — Rechts staat Jezus, achter wien de discipelen op de vlucht gaan; 
naast hem verwondt Petrus den op de knie gezonken Malchus; links de 
aanvallers en de ter aarde stortende Romeinsche soldaten. 

3735 5^' i. d. m,: Pilatus toofit Jcsus aari volk zeggende: Zie de Mensch. 
Joha?i. XIX. P. 4. 5. — Pilate montre Jcsus Christ au peuple en dissant: 

Voi la riloinme. S. Jean. XIX. v. 4. j". — o. r, o. : Jj. — Rechts het Stad- 
houderlijk paleis met een podium; daarvóór de luid schreeuwende menigte. 

Op de allereerste afdrukken staat vóór de tekstaanhaling bij het Hol- 
landsche onderschrift: Matt. XXVII. v. 2^., terwijl het Fransche eindigt: 

Vila rHomnie. S. Matt. XXVII v. 27. 

3736 59- i- d. m.: Christus werd 7iyt gelyd oin gekruyst te worden. Marcus. 
XV. 7'. 20. — ■ On emmene Jesus Christ au Calvaire. S. Mare. XV. v. 20. — 
O. r. o. : 34. — De stoet komt van rechts uit de poort, om zich naar den 
op den tweeden grond zichtbaren heuvel te begeven, en is voorgesteld op 
het oogenblik, dat Jezus, onder het kruis nederzinkende, door Simon van 
Cyrene van dat gewicht wordt bevrijd. 

3737 60. i. d. m. : Christus tusschen twee Moordenaars gekruyst. Lucas. XXIII. 
V. SS- — Jesus Christ est crucifié au milieu de deux Voleurs. S. Luc XXIII. 
V. SS- ~ O. r. O. : SS- — Rechts de heuvel Golgotha, waarvan reeds ver- 
scheidene personen verschrikt afdalen. 

3738 61. i. d. m.: Petrus Predicatie op den Pinxter-dag. Handel: V. v. 14. — 
Predicatioti de S' Pierre au Jour de Pentecote. Actes. V. v. 14. — o. r. o. : 
56. — Rechts staat Petrus met de andere discipelen op de breede stoep 
vóór een huis en spreekt tot de omstanders. 

3739 Ö2. i. d. m.: Dc Steeniging van Stephanus. Handelinge VIL v. S7- — 
La Lapidation de Saint Estienne. Actes VLL. v. S7- — O- 1'- : S7- — Iri 
het midden knielt de martelaar, omgeven door zijne beulen ; links staat 
Saulus toe te zien, kenbaar aan de vóór zijne voeten nedergelegde kleederen. 

3740 6s- i. d. ra.: Paulus Bekeeriug. LLandcling: LX. v: 4. — Z« Conversion 
de Saint Paul. Actes IX. v: 4. — o. r. o. : §8. — Saulus en zijne man- 
scliappen verblind door het van links af nederstralend hemelsch licht. 

3741 64. i. d. m.: De Lystriers brengen Stierren aan, om die aan Paulus en 
Barnabas te offeren. LLandelinge 14. v. 8. — Les Lystriens amenent des 

Taureaux pour les sacrijier a Paul, 6^ a Barnabas. Actes. 14. v. 8 — 

O. r. O.: S9- — ■ Van links naderen de priesters van Jupiter met de versierde 
offerdieren tot de beide zendelingen. Links op den voorgrond betasten 
de omstanders de beenen van den herstelden kreupele. 

3742 65". i. d. m.: Paulus binnen Je?'usalem gevangen. Act: XXL. v. S5- — 
S^ Paul emprisonné a Jerusalem. Act: XXL. v. SS- — o. r. o. : 60. — Rechts 
eene hooge trap, voerende naar de legerplaats, waartegen Paulus te 
midden eener geweldige volksoploop door de Romeinsche soldaten wordt 
op gedragen. 



1708 



666 



66. i. d. m. : De Schipbreuk van Pauliis aan V Eyland Melite. Handel: 
XXVII. v: 41. — Le Naufrage de Saint Paul a Visie de Malte. Actes 
XXVII. v: 41. — O. r. o. : 61. — In een hoog gewelf, waar de geredde 
schipbreukelingen zijn opgenomen, is links een groot vuur aangelegd, 
waarin Paulus de adder afschudt. Rechts ziet men door den ingang het 
strand en het verongelukte schip, 

67. i. d. m.: Herodes Beoorloogt de Roovers inde Rotsen door Soldaaten 
die in Kisten aan yzere kettingen hangende door windaasen neergelaten 
worden. — o. r, o.: Pag. 353. — 62 — N°. 3253 in den Staat. 

Zooals op bladz. 588 vermeld is, werden N°. 3240—3254 ten derden male 
gebruikt in den 2den druk van: Flavius Josephus. Alle de Werken van 1722 
bij Joannes Oosterwijk in folio, en werden voor die uitgave N°. 3240, 
3241, 3242, 3243 en 3252 ook voorzien van Fransche onderschriften nevens 
de Hollandsche. 

De 2^« uitgave der Icones Biblicae gebeurde in 1729 bij Joh. Covens en 
Com. Mortier te Amsterdam onder den gedrukten titel van: Afbeeldingen 
der Merkwaardigste Geschiedenissen van het Oude en Nieuwe Testament. 
De prenten zijn daarin weder gebruikt; op N°. 3692 zijn de laatste woorden 
van het onderschrift uitgeslepen en vervangen door: by J. Covens en 
C. Mortier, terwijl bij de andere prenten de aanwijzing o. 1. o. is vervangen 
door de woorden: Edit. a I. Covens et C. Mortier, die ook voorkomen 
o. I. o. der twee platen elk met vier voorstellingen, waarop vroeger geen 
uitgever vermeld stond. 

Verder is in deze uitgaaf bij elke prent een bijschrift van 2 pagina's 
gevoegd en is de druk vermeerderd met de kaarten uit den Grooten 
Bybel van Mortier, ijoo: 

N°. 2657 in den 2den Staat, 
N°. 2658 in den 2<i=" Staat, 
en N°. 2660 in den 3^"=" Staat, 
benevens met een afzonderlijk gedeelte, waarin de vignetten uit datzelfde 
werk weder zijn gebruikt, twee boven elkaar op elke bladzijde en van 
achteren onbedrukt en van opschriften voorzien. 

De volgorde, waarin zij hier voorkomen, is de volgende : 

pag. I boven : N°. 2662. Het geslacht register van Jesus Christus. 

beneden: N°. 2661. Geloof, Hoop en Liefde, (zonder opschrift), 
pag. 2 boven: N°. 2664. Het Kindtje Jesus in Doeken gewonden. 

beneden : N°. 2665. De Star gelydt de Wyzen na Bethlehem. 
pag. 3 boven : N°. 2667. Jesus op de tinne des Tempels. 

beneden: N°. 2675. De Fjigel het badivater van Bethesda be- 
roerende. 

pag. 4 boven: N°. 2677. De Liefdadigheit des Samaritaans tegens een 

gekwetsten Jode. 
beneden: N°. 2678. Maria aan de voeten van Jesus. 
pag. 5 boven: N°. 2673. De genodigden tot het Avondmaal weigeren 

te komen. 

beneden : N°. 2679. De verloren zoon den draf der zwynen eetende. 



66; 



pag. 6 boven: N°. 2670. Oovervloedt van goederen doedt niemandt 

alleen leeven. 

beneden: N°. 2671. De waterzuchtige door Christus genezen. 
pag. 7 boven : N°. 2674. Een arme Wedmve zverpt twee penninkjes 

in de schatkist. 

beneden : N°. 2663. Ik ben hongerig getveest, en gy hebt my te 
eeten gegeven. 

pag. 8 boven: N°. 2672. De Pharizeeuw en de Tollenaar. 

beneden: N°. 2681. Zacheus op den wilden vygenboom. 
pag. 9 boven: N°. 2666. Ik ben dorstig getveest, en gy hebt my te 

drinken gegeven. 

beneden : N°. 2668. Ik was een vremdeling, en gy hebt my ge- 
herbergt. 

pag. 10 boven : N°. 2669. Ik was naakt en gy hebt my gekleed. 

beneden : N°. 2676. Ik ben krank geweest, en gy hebt my bezocht. 
pag. II boven: N°. 2680. Ik was in de gevangenis, en gy zyt tot my 

gekomen. 

beneden : N°. 2682. Christus vindt zyne Discipelen slapende. 
pag. 12 boven: N°. 2685. Men blindt Jesus de oogen, en slaat hem in 

het aangezicht. 
beneden : N°. 2683. Petrus beweent zyne zonde. 
pag. 13 boven: N°. 2684. Judas tvanhoop. 

beneden : N°. 2686. Eutychus slaapende valt uyt een Venster dood. 
pag. 14 boven : N°. 2687. Agabus bitidt zich met den gordel van den 

Apostel Paulus. 
beneden : N°. 2688. De Vrouw en de Draak. 
pag. 15 boven: N°. 2689. De vrouw door den Draak vervolgd. 

beneden : N°. 2690. De groote Hoer zittende op een gedróchtelyk 
beest. 

In 1732 werden de prenten in dezen Staat wederom gebruikt voor de 
uitgave, die wederom bij Jean Covens & Corneille Mortier verscheen met 
Fransche bijschriften, onder den titel : Histoire les plus remarquables de 
D ancien et du Nouveau Testament. Ook in deze uitgave komen de vignetten 
voor op dezelfde wijze als bij de Hollandsche, en van achteren onbedrukt, 
behalve die op pag. 59, doch in eenigszins andere volgorde en met pagi- 
neering aansluitende aan die van het boek. 

pag. 45 boven: N°. 2662. La Généalogie de Jesus-Christ. 

pag. 46 boven : N°. 2664. Le petit Enfant Jesus envelopé dans des langes. 

beneden : N°. 2665. DEtoile conduit les Mages a Bethléhem. 
pag. 47 boven : N°. 2667. Jesus sur le pinacle du Temple. 

beneden: N°. 2675. UnAngetrouble Peau de la piscine de Bethesda. 
pag. 48 boven: N°. 2677. La charité du Samaritain pour un Juifblessé. 

beneden : N°. 2678. Marie aux pieds de Jésus. 
pag. 49 boven: N°. 2673. Les Conviez au festin du Roi, refusent d'y 

aller. 

beneden: N°. 2679. V Enfant prodigue reduit a manger des 
gousses 



668 



beneden ; 

pag. 53 boven: 

beneden : 
pag. 54 boven: 



beneden : 
pag. 56 boven: 

beneden ; 
pag. 57 boven: 



beneden: N°. 



pag. 58 boven: N". 2687, 



beneden: 
pag. 59 boven: 
beneden ; 



pag. 50 boven: N°. 2670. Un homine na pas la vie par ses biens. 

beneden: N°. 2671. VHydropique guéri par Jésus Christ. 
pag. 51 boven: N°. 2672, Le Phaisiren Ie Péagcr. 

beneden: N°. 2681. Zac/iée sur Ie Sycomore. 
pag. 52 boven : N°. 2674. Une Veuve pauvre met deux pites au tronc. 

N°. 2663. J''ai eu fabn votis nCavez donné a 
manger, o^c. 

N°. 2666. J\ii eu soif vous m\ivez donné a boire. 
N°. 2668. J'étois élranger, vous in'avez recuielli. 
N°. 2669. J'étois nud, vous in'avez vètu. 
beneden: N°. 2676. J'étois malade, 6^ vous tn'avez visité. 
pag. 55 boven: N°. 2680. J'ai été en prison, ér* vous nCavez visité. 

N°. 2682. Jésus-Christ trouve ses Disciples endormis. 
N°. 2685. On bande les yeux a Jésus Christ^ on le 

frappe sur le visage. 
N°. 2683. Saint Picrre pleure sou pêché. 
N°. 2684. Le désespoir de Judas. 

Eutyches tombe tout endormi d'une fenetre, 
se tue. 

Agabus se He les reins avec la ceinture de 
saint Paul. 
N°. 2688. La Femme é^' le Dragon. 
N°. 2689. La Femme poursuivie par le Dragon. 
N°. 2690. La grande prostituée est montée sur une Bete 
monstrueuse. 

pag. 59 achterzijde: N°. 2661. Geloof, Hoop en Liefde. (Zonder opschrift). 

In deze uitgave komen drie kaarten voor: 
N°. 2657 in den 2<ien Staat. 
N°. 2658 in den 2den Staat. 
N°. 2659 in den 2den Staat. 

Een nieuwe druk verscheen in 1747 bij F. Houttuyn. Daarin bleven 
de prenten onveranderd, alleen werd op de titelprent i. d. m. het oude 
adres verwijderd en vervangen door: by F. Houttuyn. MDCCXLVIL. 
Verder werd het adres o. 1. o. der meeste prenten uitgeslepen en vervangen 
door: Edit. a F. Houttuyn. Vermoedelijk was dit niet het geval met de 
prenten, die in 1736 door M. Schagen waren gebruikt voor den 3''*=" druk 
van Flavius Josephus, Alle de Werken, behalve met N°. 3243, de Wet- 
geving op Sinaï, die wel voorkomt met het nieuwe adres. Mogelijk is de 
verandering ook niet toegepast op N°. 3721, de Prediking van Jona en 
op N°. 3726, de Wonderbare Spijziging. Ya schijnen geene nieuwe bij- 
schriften te zijn gedrukt, noch verandering gemaakt in de vignetten. De 
kaarten komen voor: 

N°. 2657 in den 2den Staat. 

N°. 2658 in den 2«ien Staat. 

N°. 2660 in den 4<ien Staat. 

De verschillende uitgaven van dit werk zijn steeds met weinig zorg 
behandeld, en bijna altoos worden, met uitzondering van de 1^'= uitgave, 



1708 



669 



in één zelfde exemplaar prenten gevonden van verschillende drukken, 
terwijl de tekst van 1729 of 1732 en de daarbij behoorende vignetten voor- 
komen met prenten zoowel van de uitgave van 1708, als met die van 1747. 

Nog eenmaal werd de verzameling uitgegeven in 1790, door de boek- 
verkoopers H. Keyser, H. Gartman en W. Vermandeis te Amsterdam met 
een aanbevelend Bericht, onderteekend IV., doch zonder bijschrift, noch 
vignetten. De prenten hebben dan weder het oude adres van: ƒ. Covens 
C Mortier, en het is aan te nemen, ook in verband met den mhoud 
van bovenvermeld Bericht, dat, terwijl in 1747 F. Houttuyn de koperplaten 
had verkregen en daarop het adres veranderd had, de voorgaande uitgevers 
nog een belangrijken voorraad prenten over hadden met hun adres, en dat 
deze in 1 790 waren in handen gekomen van bovengenoemde boekhandelaars. 

1709 
» 

Fran^ois Bernier, Voyages .... Contenant la Description 
des Etats du Grand Mogol . . . . A Amsterdam, Chez Paul 
Marret, Marchand Libraire dans Ie Beurs-straet, a la Re- 
nommée. M.DCC.IX. 2 dln. 8^ 

Deel II pag 5, N°. 1089 wederom gebruikt. — i. d. m. : habitans Dagra 

De Gravinne van Mortons Gebeden en M. van Machwits 
Godvrugtige Uitspanningen .... den Achtsten Druk. In 
's Gravenhage, By Engelbrecht Boucquet, Boeckverkoper 
in de Halstraat, in de Waarheyt. 1709. 8°. 
Titelprent. N°. 561 in den 2Jen Staat. 

Door Jan Luyken zelf is de titelprent van: J. Fcylingius, Het Bloem- 
Hofje Der Gebeden En Dankseggingen, i68j, gedeeltelijk uitgeslepen en de 
man veranderd in eene vrouw, die, door hemelsch licht bestraald, knielt 
in een tuin met bijenkorven, bloemperken, eene schutting en daarachter 
hooge boomen. Aan hare voeten ligt een geopend boek. Op een velum: 
De Gravinne van Mortons Gebeden. — i. d. m. : /// Schravenhagen By 
Enge Ibr egt Boucquet. lyog 

In den 9^01 druk van 17 14 bij denzelfden uitgever is deze titelprent 
wederom gebruikt, doch sterk opgesneden, terwijl het jaartal i. d. m. uit- 
geslepen is. 

Latere drukken zijn de i2'^<= van 1735 en de i3'^<= van 1742, beide bij 
Cornelis Boucquet, te 's Gravenhage, en een zonder jaar bij de Weduwe 
Boucquet, aldaar, telkens met veranderd adres i. d. m. van de titelprent. 

De 7'i« druk van 1703 bevat deze titelprent niet. 



1709 



670 



432 

N. S. v.(an) L. (eeuwarden), De Godvreezende Zeeman, 
Ofte de Nieuwe Christelyke Zeevaart .... t'Amsteldam, 
By de Wed: Gysbert de Groot, Boekverkoopster op de 
Nieuwendyk, tusschen de twee Haarlemmer Sluysen, 1709. 8°. 

3744 Titelprent door Jan Luyken. 

Een bejaarde zeeman leest aan drie aandachtig toehoorende jonge 
matrozen voor uit een boek, dat steunt op een grooten steen, welke op de 
voorzijde het opschrift draagt: Dc God-vreezende Zeeman of de Nieuwe 
Christelyke Zee-vaart. Op den achtergrond eene fel bewogen zee met 
verscheidene schepen, boven welke uit eene donkere wolk bliksemstralen 
schieten, terwijl daaruit tevens eene stem voorgesteld wordt te roepen: 
Vreest Godt ende geeft hem heerlichkeyt Openb: 14: 7. 

Daarboven, als op een loshangend velum voorgesteld, het Afscheid van 
den vertrekkenden Zeeman, die van de kade, waar twee personen hem 
toewuiven, in eene roeiboot wordt gebracht naar het verder achterwaarts 
afgebeelde schip. 

Onder de hoofdvoorstelling, de Terugkomst van den Zeeman, die aan 
de kade aan wal stappende uit de roeiboot, door vrouw en kinderen wordt 
ontvangen. 

Boven en onder de laatste afbeelding is eene witte strook, H. 3 mm.; 
de bovenste daarvan heeft het opschrift: Wiens oock de zee is watit hy 
hceftse ghemaeckt. Psal: 95 ; 5, de benedenste : Tot hier toe heeft ons de 
Heere geholpen. I. Sam: 7 ; 12. 

Daaronder i. d. m.: 't Amsterdam By De Wed: G: de Groot met Privilegie 
voor 15 laar. — H. 148, B. 88 mm. 

Onveranderd komt de prent voor in den 2<i^" druk bij dezelfde uitgeefster 
in 1714. Zij is daarna ook gebruikt in den 3<^en ^ruk van 1719 bij de 
Erfgen. van de Wed. G. de Groot en A. van Dam, en in den s^en druk 
van 1725 bij de Erve van de Weduwe van Gysbert de Groot. Op beide 
laatstbedoelde is het adres i. d. m. gewijzigd in overeenstemming met den 
gedrukten titel. 

De druk is van 1761; daarin is de Titelprent vervangen door eene 
verkleinde copie van dezelfde zijde, waarop dezelfde teksten te lezen zijn ; 
het adres i. d, m. luidt: Tot Amsterdam by Jan Morterre mit Privilegie 
voor /J Jaar. — H. 125, B. 67 mm. 

I 7 I O 
433 

P. Abraham a St Clara, Wohl angefüllter Wein-Keller, 
In welchem Manche durstige Seel sich mit einem Geist- 



I7I0 



671 



lichen Geseng-Gott erquicken kan .... Verlegt und mit 
Kupfern gezieret Von Christoph Weigel, Kupfferstecher 
und Kunsthandier in Nürnberg. Würtzburg, Gedruckt bey 
Frantz Martin Hertzen. An. 17 10. 4°. 

Hierin 50 prenten door Casper Luyken, blijkens de behandeling door 
hem vervaardigd gedurende zijn verblijf te Neurenberg en gelijktijdig met 
N°. 3102 — 3153 de afbeeldingen voor: P. Abraham a S Clara, Heilsames 
Gemisch Gemasch, 1704. De namen der hoofdstukken staan boven de 
prenten, die tusschen den tekst gedrukt en van achteren bedrukt zijn. — 
H. 78^ — 80, B. 107 — iio mm. 

Uit den gedrukten titel, in verband met den inhoud van het Privilegie, 
blijkt, dat dit werk vervaardigd is gedurende de laatste ziekte van den 
schrijver; daaraan is misschien te wijten, dat verschillende afbeeldingen 
zonder eenig verband zijn met de verhalen, die vermeld zijn in het hoofd- 
stuk, waar zij boven staan. Dit zijn: N°. 3747, 3748, 3752, 3755— 3759, 376i, 
3762, 3770, 3774, 3781, 3785 en 3788. 

*3745 7. pag. I — Halt die Nasen zu. — In eene kerk in de stad Bocheri 
bij Syracuse staat rechts de Capucijner monnik Franciscus Savensis op den 
preekstoel, waarbij op wonderdadige wijze de tegenover hem hangende 
lamp wordt uitgebluscht en weder ontstoken. 

*3746 2. pag. II. — Die Wahl geht nicht wohl. — Keizer Hendrik II, door 
berouw getroffen, nadat hij een onwaardige tot Bisschop had benoemd, 
verbeeldt zich gedurende eene ziekte, dat hij door den Satan wordt 
bespoten. 

*3747 j. pag. 20. — Die Stinim im Wald. — Op eene kade wordt aan een 
edelman door een jongeling de hand gekust. Links op den tweeden grond 
eene galei ; meer achterwaarts rechts eene stad. — i. 1. o. : C. L. f. 

*3748 4- pag. 29. — Vergeit ihms der Teiiffel. — In een vertrek zit een man, 
gehuld in eene kamerjapon, geld te tellen; achter hem brengt zijn jonge 
bediende nog meer zakken geld aan. 

*3749 5- P^S- 39- — Der Wider stösset manchen nieder. — Eene vrouw staat 
vol ontzetting aan de stervenssponde van haren echtgenoot, voor wiens 
oog op den voorhang van zijn ledikant allerlei veroordeelende teksten 
verschijnen. 

*3750 6. pag. 51. — Manches Gut, thut kein gut. — Een klokkegieter, die 
het hem verschafte zilver niet had gebruikt voor het vervaardigen der 
klok, maar ten eigen voordeele, wordt gedood door den nedervallenden 
klepel, terwijl hij te vergeefs beproeft aan zijn werkstuk geluid te ontlokken. 

*375ï 7- P^g- ^2. — Zuldssige Wahrsagung aus den 6'/^/'/;^//, — Hertog Philips 
de Goede van Bourgondië vindt onder een boom een beschonken boer 
liggen, dien hij gedurende een dag alle denkbare weelde laat genieten 
en daarna weder in den ouden toestand doet terugbrengen. 



I7IO 



672 



*3752 8. pag. 73. — Die Heilige Metamorphosis. — Op een plein wordt een 
man levend verbrand, terwijl tegenover hem een geestelijke staat te 
spreken. 

*37S3 9- P^g- Si. — AUcs und Netics. — In een ziekenhuis te Lodi bij Milaan 
wordt een te bed liggende ketter aangevallen door eenc kat. 

*3754 10. pag. 91. — Heilig und Heillosz. — Een man in Peru, die lasterlijke 
woorden over de H. Maagd had gesproken, wordt door een bliksemstraal 
getroffen, uit zijn bed geworpen en gedood. 

*375S P^g- — ^"^^ schli?nme Botten. — Op den voorgrond links 

staat eene vrouw aan de deur te spreken met den bewoner van het huis, 
die haar schijnt af te wijzen. Meer achterwaarts rechts in eene kamer 
twee personen bezig met schrijfwerk. 

*3756 12. pag. 109. — Der grosse Mist-Haiiffen. — Eene vrouw in gevaar van 
verdrinken door het zinken van de boot, v/aarin zij zich bevindt. Links 
op den tweeden grond een schip. 

*3757 ^3- P^S- iiS- — nicht tvahr, dasz Eilen kein gut thue. — Eene 

vrouw staat met gebaren van ontroering bij eene lijkbaar, waarop het lijk 
van een jongen man in eene kerk is gebracht. 

^3758 14. pag. 126. — Wie vermessen in dcni Essen. — Een priester geeft aan 
eene vóór het altaar knielende vrouw de hostie. Meer achterwaarts bij de 
kerkdeur staat een man te wachten. 

*37 59 ^5- P^S- ^35- — diesem und jctzunder. — Aan een priester, die 
vóór het altaar de mis bedient, wordt tot ontzetting der omstanders de 
kelk afgenomen door twee handen, die uit eene wolk te voorschijn 
komen. 

*376o 16. pag. 145. — Solvendo Salvnmur. — Eene arme fruitverkoopster legt 
het lijk van haar kind vóór de poort van het slot te Rijssel, toebehoorende 
aan Graaf Liederik van Vlaanderen, welk kind gestorven was van honger, 
omdat 's Graven zoon Joseramus de moeder den geheelen dag had laten 
wachten op de betaling der door hem gekochte vruchten. 

*376l 17. pag. 155. — Die umkehrte Welt. — Eene vrouw, die een klein kind 
met de tanden verscheurt, te midden der helsche vlammen. 

*3762 18. pag. 164. — Caspar Igel von Sparheim. — Een priester bedient 
de mis vóór het altaar; op den tweeden grond vier personen biddende. 

*37^3 ^9- P^o- ^73' — keinem Schelmen zu tranen. — In een spookhuis 

te Parijs wordt aan drie studenten door een oud man een beker aange- 
boden, door het gebruik waarvan de eene reeds dood ter aarde ligt, zoo- 
als even daarna geschiedde met den tweede, die den beker aanneemt, 
terwijl alleen de derde behouden bleef, door volstandig te weigeren te 
drinken. 



673 



*3764 20. pag. 182. — Wissen, ist gar offt ivider das Gezvissen. — Te Talia- 
cocci wordt een Turk, die uit nieuwsgierigheid de kast opent, waarin de 
hostiekelk geborgen is, gestraft door eene daaruit slaande vlam. 

*3765 21. pag. 192. — Das Gluck ohnc llick. — Eene vrouw stelt aan haar 
echtgenoot als schoonzoon een armen jongeling voor, die haar aandacht 
getrokken had door zijn vroegtijdig naar de kerk gaan. 

*2)7^^ P^S" ~ Schwehr und leicht. — Een goddelooze advokaat voert 

zijn jeugdigen bediende in eene kamer, waar zich een aantal zwarte duivels 
bevinden. 

*3767 2j. pag. 212. — Der wunderliche Schulmeistcr. — Een leeuw, aan wien 
de abt Gerasimus een doorn uit den poot had getrokken, en die sedert 
bij hem gebleven was^ voert den ezel van zijn meester bij den teugel, om 
water te halen. 

*3768 24. pag. 221. — Hui Sau. — Nadat St. Wilhelmus in het klooster Villar 
een voortreffelijken os had doen slachten, ter wille van den wensch van 
eene zwangere vrouw, wordt aan haar door den leekebroeder, die dit werk 
bezorgd heeft, een groot stuk daarvan gegeven. 

^3769 25. pag. 231. — Die unlöMiehe schzvartze Kunst. — Keizer Karei de 
Groote, vergezeld door een dienaar, brengt kostbaarheden aan ter versiering 
van het lijk zijner vroegere beminde, waarop hij door de werking van een 
tooverring nog verliefd blijft. 

*3770 2Ó. pag. 242, — Andere dancken GoU urn den Wcin, du aber ums 
Wasser. — Een stervende, voor wiens bed een man en eene vrouw staan, 
ziet door de geopende deur de vlammen der hel. 

*377i 27. pag. 253. — Die verfluchte Brut-Henn. — Te Angelopole wordt een 
jongeling gered uit de strikken van eene slechte vrouw, die daarop zich 
zelve door ophanging van het leven berooft. 

*3772 28. pag. 265. — Die lobwiirdige Lett-Feigen. — Een soldaat, die ge- 
weigerd had te biechten, wordt door den Duivel bij de haren naar de 
hel gesleept. 

*3773 ■^9- P^S- 276. — DurcJi Brillen, durch Brillen, und nicht durch die 
Finger. — Eene weduwe ziet de verschijning van haren overleden echt- 
genoot in de vlammen der hel, gedragen door zijn biechtvader, die stil- 
zwijgend had goedgekeurd, dat hij telkens, na te hebben gebiecht, met 
zijn zondig leven was voortgegaan. 

*3774 P^S- 287. — Zehl und Zahl. — Gesprek van een jongen man en 

eene vrouw met loshangende haren in een vertrek, dat door ééne kaars 
wordt verlicht. 

*3775 J^- P^g- 299. — Der Teuffel ist Steinrcich. — Aan een jongen man 
te Lancaster verschijnt gedurende zijn slaap de geest van zijn overleden 
vader, om hem aan te manen zijn zondigen levensweg te verlaten. 



674 



*3776 pag. 309. — Papisten seynd alle reich. — Een man, te Harlingen 

veroordeeld om met anderen te worden opgehangen, maar die te 
voren ijverig gebiecht had, wordt gered door het wonderbaar breken 
van den strik. 

*3777 33- P^g- 319- — Mach die Penster zu. — Eene non, die ontvluchten wil 
uit het klooster Feuerkolain in Brittanje, wordt door een kruisbeeld met 
een spijker in de wang gestoken. 

♦3778 S4. pag. 329. — Die Jungfrauen seynd nix iverth. — De H. Euphrasia 
wordt onthoofd, nadat zij haren beul had verteld, dat door eene tooverzalf 
zijn zwaard haar geen letsel kon toebrengen. 

*3779 j^. pag. 341. — Jagd-Htind hat einenguten Mimd.~T\vte. hhy%?,m\?,c\it 
edelen worden door leeuwen verscheurd op den akker, dien zij ter wille 
van hun jachtvermaak hadden verwoest. 

*378o 3 6. pag. 353. — Mach ein Knopf an die Nascn. — Een zieke te Venetië 
wordt door twee Franciskaner monniken aangemaand, ook dankbaar voor 
dit leed te zijn. 

*378l 37- pag. 362. — Unser lieber Herrl Py so lüg. — In de stal te 
Bethlehem richt het kind Jezus het woord tot een bezoeker in Turksch 
kostuum. 

*3782 38. pag. 373. — Geseng dir der Teuffel das Musz. — Eene vrouw 
sterft in de grootste ellende op een mesthoop in tegenwoordigheid 
van twee harer kinderen, aan de gevolgen van overmatig gebruik van 
blanketsel. 

*3783 3g. pag. 385. — Numero 7. ein guldene Zahl. — Eene vrouw in Aqui- 
tanië bestijgt een schip, dat haar door den Duivel aangeboden is, om haren 
man te ontloopen. 

*3784 40. pag. 396. — Der entkrdffte Duellant, und treue Secundant. — Een 
dueUist ziet tijdens den strijd naast zijne tegenpartij een engel staan. 

♦3785 41. pag. 704 (drukfout voor 407). — Der miwiderbringliche Verlust. — 
Op het zeestrand staan drie mannen, van wie de eene een kistje in het 
water werpt. 

*3786 42. pag. 420. — Die interessirte Andacht. — De geest der non Johanna 
de Catharina, van de orde der Dominikanen, verschijnt te midden der 
vlammen van het vagevuur aan hare vriendin Magdalena a S. Alexio. 

*37^7 43- P^g- 43°- — -^^-^ unverantwortliche von Dem zu Der. — Eene vrouw 
in Picardië vermoordt haren tweeden man in bed, nadat haar bekend 
was geworden, dat deze haren eersten echtgenoot had gedood. 

*3788 44. pag. 352 (drukfout voor 442). — Der Kleine bekommt die Kron. — 
Eene non legt een sleutel op het altaar vóór eene Maria-afbeelding. 



1710 



675 



*37^9 45' P^g- 454- — sturmne Wer da? — In een tuin doorsteekt eene 
vrouw zich op het lijk van haren geliefde, die door een medeminnaar was 
omgebracht. « 

*3790 46. pag. 466. — Die verblUmte Warheit. — Een pastoor te Baden in 
Zwitserland staat bij den ingang van eene kerk te spreken met een vreem- 
deling, die door zijn langen staart blijkt de Duivel te zijn. 

*379l 47. pag. 477. — Der gröste Schatz ohne Reichthum. — Eene dame te 
Valencia wordt bij nacht vóór hare woning aangesproken door haren 
minnaar, die haar door het zenden van een valsch bericht genoopt had 
op straat te komen. 

*3792 48. pag. 488. — Blindt und sehend. — Een Poolsch edelman ontmoet 
een boer, die hem belasterd had, en trekt zijn zwaard tegen hem. 

*3793 4^' P^o* 5°°* — '^^^ ^^^^ verworffne menschliche Wolffs-Zung. — 
Te Florence wordt een godslasteraar, die vóór eene tafel met twee andere 
personen staat te spreken, door den Duivel, onder de gedaante van een 
Jood, aangegrepen en medegenomen. 

*3794 5^- P^S- — ^^^^ wenig. — De Duivel komt bij een gierigen 
edelman in Pannonië, om hem voor te stellen zijn kasteel te verkoopen. 

Eene vertaling van dit werk verscheen onder den titel : Pater Abraham 

van St. Clara, De Welvoorziene Wynkelder f Amsterdam By Jan Ro7na7i, 

en Jan Roman de Jotige M.D.CCXXXXIL 8°. 

Daarin komen verkleinde copiën voor naar bovenstaande prenten, alle 
van dezelfde zijde. Zij zijn tusschen den tekst gedrukt en van achteren 
bedrukt. — N°. 3745—3789 H. 66—69, 81—88 ram., N°. 3790—3794 
H. 81, B. 69 — 73 mm. 



Pag. 


I. 


— Copie 


naar 


N°. 


3745- 


Pag. 


12. 


— Copie 


naar 


N°. 


3746. 


Pag. 


22. 


— Copie 


naar 


N°. 


3747- 


Pag. 


30- 


— Copie 


naar 


N°. 


3748. 


Pag. 


41. 


— Copie 


naar 


N°. 


3749- 


Pag. 


53- 


— Copie 


naar 


N°. 


3750- 


Pag. 


65. 


— Copie 


naar 


N°. 


3751- 


Pag. 


78. 


— Copie 


naar 


N°. 


3752. 


Pag. 


87. 


— Copie 


naar 


N°. 


3753- 


Pag. 


99. 


— Copie 


naar 


N°. 


3754- 


Pag. 


108. 


— Copie 


naar 


N°. 


3755- 


Pag. 


118. 


— Copie 


naar 


N°. 


3756. 


Pag. 


127. 


— Copie 


naar 


N°. 


3757- 


Pag. 


136. 


— Copie 


naar 


N°. 


3758. 


Pag. 


145- 


— Copie 


naar 


N°. 


3759- 


Pag. 


155- 


— Copie 


naar 


N°. 


3760. 


Pag. 


166. 


— Copie 


naar 


N°. 


3761. 


Pag. 


176. 


— Copie 


naar 


N°. 


3762. 



I 



I7I0 



676 



Pag. 187. — 


Copie 


naar 


N°. 


3763. 


Pag. 198. — 


Copie 


naar 


N°. 


3764- 


Pag. 210. — 


Copie 


naar 


N°. 


3765- 


Pag. 221. — 


Copie 


naar 


N°. 


3766. 


Pag. 231. — 


Copie 


naar 


N°. 


3767- 


Pag. 242. — 


Copie 


naar 


N°. 


3768. 


Pag. 254. — 


Copie 


naar 


N°. 


3769- 


Pag. 264. — 


Copie 


naar 


N°. 


3770- 


Pag. 275. — 


Copie 


naar 


N°. 


377T. 


Pag. 286. — 


Copie 


naar 


N°. 


3772. 


Pag. 297. — 


Copie 


naar 


N°. 


3773- 


Pag. 308. - 


Copie 


naar 


N°. 


3774- 


Pag. 318. - 


Copie 


naar 


N°. 


3775- 


Pag. 328. — 


Copie 


naar 


N°. 


3776. 


Pag. 337. — 


Copie 


naar 


N°. 


3777- 


Pag. 348. - 


Copie 


naar 


N°. 


3778. 


Pag. 359. — 


Copie 


naar 


N°. 


3779- 


Pag. 370. — 


Copie 


naar 


N°. 


3780. 


Pag. 382. - 


Copie 


naar 


N°. 


3781- 


Pag. 392. — 


Copie 


naar 


N°. 


3782. 


Pag. 405. — 


Copie 


naar 


N°. 


3783- 


Pag. 416. — 


Copie 


naar 


N°. 


3784. 


Pag. 426. — 


Copie 


naar 


N°. 


3785- 


Pag. 438. ^ 


Copie 


naar 


N°. 


3786. 


Pag. 447. — 


Copie 


naar 


N°. 


3787. 


Pag. 459. — 


Copie 


naar 


N°. 


3788. 


Pag. 471. — 


Copie 


naar 




3789 


Pag. 484. - 


Copie naar N°. 


3790 


P^ig- 495- — 


Copie 


naar 


N°. 


3791 


Pag. 506. — 


Copie 


naar 


N°. 


3792 


Pag. 519. — 


Copie 


naar 


N^^ 


3794 


Pag. 530. — 


Copie 


naar 


N°. 


3793 



De bijschriften van de prenten zijn in goede volgorde, zoodat ver- 
moedelijk bij vergissing de beide laatstgenoemde copiën elk boven liet 
verkeerde hoofdstuk zijn geplaatst. 

Eene verkleinde copie van de tegenzijde naar N°. 3745 is geplaatst in 
den 4'!'^" druk van : G. Leti, Het Leei'oi luin Sixtus den Vyfden Fai/s van 
Ro7ne 1^22. Deel I. pag. 147. Aldaar is de preekstoel aan de linkerzijde. 
— H. 60, B. 83 mm. 

In: r. Abraham van S{ C/ara, Nuttelyk Mengelmoes. IJ 18, vindt men 
nog twee andere verkleinde copiën naar prenten uit: Wohl angefUJlter 
W ei n- Keiler, n.1. : 

pag, 493. Naar N°. 3787, van dezelfde zijde; 

pag. 505. Naar N°. 3791, van de tegenzijde. De dame is aan de linkerzijde, 
de fakkeldrager rechts, 
H. 87, B. 75 mm. 



1710 



677 



434 

Johann Baptista Homann, Neuer Atlas .... über die 
Gantze Welt .... Nürnberg, In Verlegung des Auctoris. 
MDCC.X. folio. 

Voor zoover na te gaan is, is dit de eerste uitgave van dezen atlas, 
hoewel aanleiding bestaat tot de meening, dat sommige kaarten reeds vroeger 
verschenen zijn, o.a. door het opschrift van de kaart Belli Typvs in Italia, 
waarop de jaartallen 1702 en tevens 1707 voorkomen. 

*3795 Titelprent door Casper Luyken, waarvan de vervaardiging echter met het 
oog op zijn verblijf te Neurenberg, niet later kan worden gesteld dan 1704. 

De Aardbol, waarbovenop Hercules en Atlas staan, die het hemel- 
gewelf ondersteunen, waarin men links de stralende zon, rechts de maan 
en de sterren ziet, beide omgeven door vliegende vogels. Vóór den Aard- 
bol staan links Neptunus met den drietand en Thetis met eene kroon 
en het model van een schip in de hand, terwijl daarachter zich een 
Stroomgod met omkranst hoofd bij zijn watervat vertoont. Rechts staan 
vier Windgoden, waarvan één met kroon en schepter, tegen den Aardbol 
te blazen. Op den voorgrond rechts zitten Mercurius, met een haan 
tusschen de beenen, en eene vrouw, versierd met eene stedenkroon en 
met eene sikkel en eene korenschoof in de hand; nevens haar een leeuw 
rustende te midden van allerlei veldproducten. Onder deze voorstelling 
op eene cartouche : Atlas Noviis Terrarum Orhis Imperia, Regna et Status 
exactis J^ahulis Geographicc demonstrans, Opera lohannis Baptistae Ho- 
manni Noribergae. 

i. r. O.: Caspar Luycken fecit. — H. 485, B. 278 mm. 

Op alle Staten van deze prent is de plint aan de rechterzijde van het 
opschrift beschaduwd alleen met loodrechte lijnen. Op den i'^te" Staat is 
de plint links van het opschrift behandeld met loodrechte en horizontale 
lijnen. In de maan zijn figuren aangebracht. 

De 2^^ Staat heeft deze bizonderheden nog; het opschrift is gewijzigd 
door invoeging tusschen Homanni en Noribergae van de woorden : Sacrae 
Ca es. Maj. Geographi, et Reg''^^ Boruss. Societ. Scient. Membri. 

In den 3^'=" Staat zijn eenige gedeelten, o.a. de leeuwenkop op den 
vóórgrond, opgesneden, terwijl eene rank van den krans van wijngaard- 
bladeren op het hoofd van den Stroomgod aangebracht is over de rechter 
dij van Mercurius. 

In den 0,^^^ Staat is die wijngaardrank weder weggeslepen en de prent 
op verschillende plaatsen uitgeslepen en bijgegraveerd. Daardoor zijn de 
figuren in de maan verdwenen en vervangen door horizontale lijnen, 
terwijl de arceering van de plint links van het opschrift onderaan is ver- 
wijderd, doch daarentegen over dat geheele vak eene derde lijnlaag is 
aangebracht, schuins van links naar rechts. 

De 2de druk van dezen Atlas is te NUrnherg, In Verlegung des Auctoris. 
Gedruckt hey Johann Ernst Adelhulner MDCCXVI. Daarin bevindt zich 



678 



de titelprent in den 2'^«" Staat. De opdracht aan Keizer Karei VI is van 
25 Juli 1714. 

Nog bestaat een privilegie voor dezen Atlas, den 14 Juli 1729 gegeven 
aan Joh. Christoph Homann, na zijns vaders dood eigenaar geworden van 
de „Homannische Officin." Met dit privilegie werd uitgegeven: Atlas 
Minor XXXVI Tabvlarvm Homannianarvm .... Prostat Norimbergae in 
Officina Homanniana. z. j. folio. Daarin komt van de titelprent, N°. 3795, 
voor eene zeer nauwkeurige, iets kleinere copie van dezelfde zijde. In 
de cartouche is achter het oude opschrift nog bijgevoegd: Ciim Privilegio 
Sacrae Caesareae ut e Reg. Maj. Polon. De plint is thans zoowel links als 
rechts van het opschrift geschaduwd met loodrechte en horizontale lijnen. 

i. r. O.: Mich Haszler smlps. — H. 475, B. 273 mm. 

Evenals het geval is met andere Atlassen, zijn ook van deze de ver- 
schillende exemplaren niet met dezelfde kaarten. 

Onder die kaarten behooren: 

Achaia Vetvs et Nova met de vergroote copie van dezelfde zijde naar 
N°. 1099, het vignet op de kaart uit: G. Wheler, Voyage. i68g. 

Regni Mexicani, seu Novae Hispaniae met de copie van de tegenzijde 
naar N°. 1481, het vignet op: Tedtre de la Guerre en Amérique, i6g4. 

Regnorum Hispaniae et Portugalliae met de verkleinde copie van 
dezelfde zijde naar N°. 3100, het vignet op: Theatre de la Guerre en 
Espagne et e?i Portugal, ijoj. 

435 

Jan Luiken, De Onwaardige Wereld, Vertoond in Vyftig 
Zinnebeelden, Met Godlyke Spreuken En Stichtelyke Verzen; 
Te Amsteldam, By de Wed: P: Arentz, en K: vander Sys, 
Boekverkoopers in de Beurs-straat, in de drie Raapen, 
17 10. 8°. 

Hierin 51 prenten, alle behalve de titelprent tusschen den tekst gedrukt 
en van achteren bedrukt, terwijl boven de prent een volgnummer en eene 
korte aanwijzing zijn aangebracht. 

Alle O. r. c: /. Z. — N°. 3796 H. 130, B. 84 mm.; de overige H. 73 — 77, 
B. 78—81 mm. 

Evenals zulks het geval is bij Boek-N°. 124, Voncken Der Liefde Jesu, 
schijnen ook de teekeningen voor dit werk, waarvan zich verscheidene in 
de verzameling Van Eeghen bevinden, en die ongeveer H, 105 B. 118 mm. 
zijn, er op te wijzen, dat oorspronkelijk het plan bestond, het boek in grooter 
formaat uit te geven. 

In dezelfde verzameling bevinden zich 31 teekeningen door Jan Luyken, 
alleen in omtrek met de pen, waarop de voorstellingen zijn overgebracht 
op het formaat der prenten. 



\y\o 679 

De i^te druk der prenten is van achteren onbedrukt, zonder beteekening 
en zonder de buitenste randlijn. 

3796 /. Titelprent. 

Rechts eene staande vrouw, op wier borst een gevleugeld hart zich 
bevindt, en die de Wereld vertreedt; achter haar twee engeltjes en een 
palmboom. Zij wijst naar een geopend boek, dat nevens haar op een 
pedestal rust en waarvan de geopende bladzijden een brandend hart en 
twee bekroonde palmtakken vertoonen ; daarboven i. 1. b. in eene wolk 
een zestal engeltjes en cherubijnen, die aan de vrouw eene krans en een 
palmtak aanbieden. Het pedestal draagt op de voorzijde het opschrift: 
De onwaardige Wereld, vertoond in Zinnebeelden door Jan Luiken. — i. d. m. : 
Te Amsteldam, by de Wed'. P: Arentz, en K vander Sys. 

3797 2. pag. 2. — ƒ. — V Verkeerde Regiment. — De Geest gebukt onder 
den druk van het Vleesch. f^en man gebogen onder het gewicht van den 
op zijne schouders gezeten persoon, die bekleed is met de teekenen der 
koninklijke waardigheid en van wiens mantel de sUp wordt opgehouden 
door Dood en Satan. 

3798 3. pag. 6. — II. — Het gewigtige Onderscheid. — De vrome Geest, 
nog met de voeten aan de Wereld gekluisterd, slaat de vleugelen uit om 
opwaarts te stijgen, zoodra de daarnevens knielende Dood volgens aan- 
wijzing van den nevens hem staanden Tijd, dien laatsten band heeft 
doorgesneden. Aan de andere zijde rechts verzinkt een man in een poel, 
hoewel hij zich met alle macht aan de Wereld vastklemt, en daarbij de 
enkele droppelen lafenis opvangt, die hem door de IJdelheid worden 
gegeven, 

3799 ^- P^S- " ^JI- — Ondoenelyk bestaan. — De mensch, dragende 
de Wereld, is te breed, om door de Enge Poort op den Smallen Weg 
te komen. 

3800 5. pag. 14. ~ IV. — De Waardige Verandering. — De Ziel, voorge- 
steld als een gevleugeld jongeling, ontdoet zich van het oude omhulsel, 
dat als een slangenvel vóór eene nauwe opening achterblijft, naast den 
Satan. In de wolken een aantal zich verblijdende engeltjes. 

3801 6. pag. 18. — V. — De moedwillige Armoede. — Ken man geknield te 
midden der zwijnen bij een vat in den vorm van de Wereld, waaruit hij 
de spijze put voor zijn onderhoud. 

3802 7. pag. 22. — VI. — De 7vettige Stryd. — Worsteling tusschen Gelaten- 
heid en lïigenwil. Links twee duivels, die echter terugdeinzen voor 
het stralende schild, hun voorgehouden door één der rechts zich ver- 
toonende engelen, van welke een ander een krans houdt boven het 
hoofd der strijders. 



3803 8. pag. 26. — VII. — Dc gevaarlyke Stand. — Een man, hangende 
boven de opening van een rookenden vulkaan aan een koord, dat straks 

44 



680 



zal worden doorgeknipt door den Dood, die zich in de wolk rechts ver- 
toont. Op den voorgrond links en op den tweeden grond verscheidene 
personen, die met teekenen van schrik den toestand gadeslaan. 

3804 9. pag. 30. — VIII. —■ Het Slecht-schynende Recht, — Een man vindt 
een schat bij het bewerken van den akker, dien hij met opoffering van 
alles, wat hij bezat, had gekocht. 

3805 10. pag. 34. — IX. — UOfiwyze Koopman. — In eene havenplaats 
bevindt zich de Satan als handelaar te midden van allerlei waren, en 
verkoopt de Wereld aan een vóór hem staanden man. 

3 806 II. pag. 38. — X. — De Weibedachtzaamheid. — Een eenvoudig gekleed 
man doet al zijne schatten in een schip laden, om die te verzenden naar 
een vergelegen land, waar die goed bewaard zullen zijn, en spreekt tot 
een tweeden persoon, die, in rijke kleederen gehuld, de Wereld vasthoudt. 

3S07 12. pag. 42. — XL — De gedreigde Stand. — De Tijd houdt den Dood 
terug van het omhakken van een boom, aan welks voet de bijl ligt. 

3808 JJ- pag. 46. — XII. — De JVettige Regeering. — De Menscli voor- 
gesteld door een grijsaard, gebogen onder het gewicht van een zwaar 
pak, wordt aan eene keten geleid door een jongeling: de Ziel. 

3809 14. pag. 50. — XIII. — De Noodwendige Wacht. — Een als Romeinsch 
krijgsman gekleed persoon staat bij fakkellicht den aanval af te wachten 
van den om hem sluipenden leeuw, 

3810 IS- pag. 54. — XIV. — Als de Boom is groot, Is de Planter dood. — 
Twee mannen beschouwen een boom. Op den tweeden grond rechts wordt 
een huis gebouwd; meer achterwaarts links begeeft zich een begrafenisstoet 
naar een kerkhof. 

38 11 16. pag. 58. — XV. — De Overdenking des Doods. — In een vertrek 
zit eene vrouw en wijst op eene vóór haar staande tafel, waarop zich de 
symbolen van de vergankelijkheid bevinden: een zandlooper, ontbladerende 
bloemen, doodsbeenderen en eene in de pijp brandende kaars. 

3812 pag. 62. — XVI. — De Scheidijjg. — Een man bezig met wannen. 
Op den tweeden grond rechts eene schuur, waar het graan wordt gedorscht; 
verder achterwaarts links een groot vuur, waar het kaf wordt verbrand. 

3813 iS. pag. 66. — XVII. — De Weg ten Hemel. — Een man beklimt 
eene ladder, die van de Wereld naar den Hemel voert, waar hij wordt 
afgewacht door een aantal engeltjes met zegepalm en krans. Verscheidene 
personen, tegengehouden door den Satan, blijven aan den voet van den 
ladder zitten. 

3814 ig. pag. 70. — XVIII. — De Ontrouwe Vriend. — Vóór de deur van 
eene herberg, waar de Reysende Man uithangt, zitten twee reizigers, waar- 
van de ééne zich rijkelijk te goed doet en nog voorraad laat inpakken, 
doch aan den andere niets mededeelt. 



lyio 



3815 20. pag. 74. — XIX. — De Schadelykc Wens. — Een man staat naast 
eene ladder, die van de aarde tot in de wolken voert en op welks sporten 
men leest: 

Geeft Aalnioesse. 

Geeft, en u zal gegeveti ivorde. 

Ik was inde gevangenis. 

Ik ben krank geweest. 

Tk was naakt 

Ik was een Vreemdeling. 

Ik ben Dorstig geweest. 

Ik l>e?! hotigerig geweest. 

3816 21. pag. 78. — XX. — V Onordenielyk Huishouden. — Twee personen 
brengen een aantal schotels met kostelijke spijzen en schudden die uit 
in den trog van het varkenshok. Op den tweeden grond links een groot huis. 

3817 22. pag. 82. — XXI. — De Schadelyke Moeite. — Een aantal personen 
trekken met groote inspanning en onder luid vreugdebetoon de Wereld 
in huis. 

3818 23. pag. 86. — XXII. — De Poort des Doods. — Een persoon keert 
aan de Wereld den rug toe en begeeft zich naar de lage, smalle poort. 
Rechts van deze zitten de Dood en twee duivelen op de loer en bestu- 
deeren het zondenregister van den mensch; aan de andere zijde wordt 
deze door engelen afgewacht. 

3819 24. pag. 90. — XXIII. — Het Lyk. — Zes weenende personen rondom 
een ter aarde uitgestrekt lijk, vóór eene smalle poort, van boven voorzien 
van drie doodskoppen, en waarachter zich verscheidene engeltjes in eene 
wolk bevinden. 

3820 25. pag. 94. — XXIV. — De Weegschaal. — Eene balans, op welker 
armen links : Eeuwig — rechts : Tydlyk staat. Aan de eerste hangt de Geest, 
een jongeling, aan wiens samengebonden voeten een anker, een kruis en 
een ring bevestigd zijn, terwijl de engelen een kleed onder hem spreiden, 
waarop hij zal nederkomen. Aan den anderen arm hangt het Vleesch, een 
man, omlaag getrokken door de Wereld en op het punt neder te vallen 
in het net, dat door den Duivel onder hem gelegd is. In het midden onder 
de balans een zandlooper voorzien van een vleugel en een vleermuisvlerk, 
en waaronder het opschrift: Dit Glas loopt ras. 

3821 26. pag. 98. — XXV.. — De Beelden-dienst — In een tempel stort een 
man zakken geld uit op het altaar, geplaatst vóór het beeld der Gierigheid, 
eene geldtellende vrouw; daarachter loert de Satan. Op den achtergrond 
rechts naderen nog meer personen met zakken geld. 

3822 27. pag. 102. — XXVI. — De Krankzinnigheid. — Een koning biedt 
aan een zwijnenhoeder eene kroon aan, welke door dezen wordt afge- 
wezen, omdat van hem daarvoor een lap van zijn gescheurd gewaad 
wordt geëischt. 



682 



3823 2c?. pag. 108. — XXVII. — De Onvoorzichtige Voorzichtigheid. — Een 
man wordt door een voorbijganger gewaarschuwd, dat uit den zak, dien hij 
onder den arm draagt, de geldstukken ontsnappen. Op den achtergrond 
eene stadsgracht met hooge brug. 

3824 2g. pag. 112. — XXVIII. — De Herten Wagen. — Een hart, geplaatst 
op een wagen, op welks wiel men leest: Waar heen zal ik ivenden. Deze 
wordt naar twee zijden getrokken: naar links door een engel, boven wien 
verscheidene cherubijnen in de wolk zichtbaar zijn; naar rechts door een 
ezel, die met de Wereld beladen is, in de richting van een vuur, waar- 
boven bliksemstralen zich vertoonen. 

3825 30. pag. 118. — XXIX. — De Gulde Boom. — Een grijsaard en een 
jong man staande ter wederzijde van een boom, om welks stam een lint 
geslingerd is, dat tot opschrift heeft: De Wet uwes Monds is my beter, 
dan duizenden va7i Goud of Zilver. Psalm CXIX : y2 

3826 31. pag. 124. — XXX. — De Dronkenschap. -—Y^en fontein, in den vorm 
van de Wereld, waaruit door een man getapt wordt, terwijl een zestal personen 
tegenover hem hunne bekers ledigen, of door de werking van den drank 
reeds ingeslapen zijn. Achter deze vertoont zich half verborgen de Satan. 

3827 32. pag. 128. — XXXI, — De Voort7vyzer. — Bij een wegwijzer blijven 
een zestal personen zitten bij hunne pakken, en steunen op de Wereld, 
in plaats van het voorbeeld te volgen van een reisgenoot, die zich op den 
aangeduiden weg voorwaarts begeeft. 

3828 33' pag. 132, — XXXII. — De Achteloosheid. — Twee vrouwen staan 
bij een verdronken kalf. Op den tweeden grond links eene boerenwoning; 
rechts twee mannen, die den kuil dichtwerpen. 

3829 34- pag. 136. — XXXIII. — De Slofheid. — Vier mannen, die de 
Wereld vinden vóór den toegang tot den Smallen Weg, gaan daartegen 
geleund uitrusten, in plaats van dit beletsel op zijde te duwen. 

3830 35- pag. 140. — XXXIV. — De Onnoodige Vracht. — Een man, die 
met groote inspanning de Wereld op zijne schouders draagt, wordt toe- 
gesproken door een ander, die zonder belemmering voortgaat. 

3831 jó. pag. 144. — XXXV. — De Verkeerde Goiegentheid. — Een snel 
voorbijgaande wandelaar spreekt tot een man, die de Wereld wil bergen 
in een nest. Achter dit laatste bevindt zich een pedestal, bekroond met 
eene bloemvaas, waaromheen zich eene slang kronkelt en waarboven eene 
vleermuis Haddert. 

3832 37- pag. 148. — XXXVI. — Allemans Gading. — De Wereld, omgeven 
door een groot aantal personen van allerlei rang, die alle begeerig de 
hand daarnaar uitstrekken. Op den achtergrond komen nog verscheidene 
menschen aanloopen. 

3^33 3^' pag. 152. — XXXVII. — Het besten, is het minst. — Twee mannen 
staan bij een boom, aan welks voet de Wereld ligt, en vergelijken de 
weinige vruchten met de talrijke bladeren. 



I7I0 685 

3834 39- P^g- 156- — XXXVIII. — De Onwisse Veelheid. — Een man, die 
de Wereld en nog velerlei andere kostbare zaken draagt, kan die niet 
alle vasthouden, nnaar moet er een gedeelte van laten vallen. Op den 
tweeden grond links twee pelgrims. 

3835 40. pag. 160. — XXXIX. — Het voordeelig weg-ruimen. — TvfttrnsiXWien 
staan in gesprek bij een mesthoop, waarop een varken ligt en waarop ook 
de Wereld is geplaatst. Op den tweeden grond rechts eene boerenwoning; 
meer achterwaarts links eene mestkar. 

3836 41. pag. 164. — XL. — Het Vat van Oneer. — Eene vrouw treedt uit 
een huis met een gevuld vuilnisvat in den vorm van de Wereld, in af- 
wachting van de naderende vuilniskar. 

3837 42. pag. 168. — XLI. — De Schadelyke Afiuyzing. — Een man, staande 
in de deur zijner woning, waar de Wereld in den gevel te zien is, wijst 
een voorbijganger af, die vraagt opgenomen te worden ; deze is eenvoudig 
gekleed, doch houdt achter zijn rug zijne koningskroon in de hand. Op den 
achtergrond links eene dorpsstraat. 

3838 43- pag- 172. — XLII. — Het Kinderachtig Genoegen. — Een aantal 
personen, die zich rondom de Wereld hebben verzameld, trachten elk voor 
zich daarvan een stukje af te schrapen of af te snijden. 

3839 44. pag. 176. — XLI II. — De Achter laag. — Twee mannen genieten 
het goede van spijs en drank, en van den inhoud eener stokbeurs naast 
de Wereld en bemerken niet den daarachter verscholen Satan. 

3840 45- pag. 180. — XLIV. — De luide Roep. — Eene vrouw, gezeten op 
de Wereld, blaast op de bazuin, rondom welke een lint is geslingerd, waar- 
op de woorden : Help, Help, Help. Op den achtergrond links twee mannen. 

3841 40. pag. 184. — XLV. — De Onvaste Steun. — De Dood trapt de 
Wereld om, waardoor van eene daarop geplaatste tabouret een menschen- 
hart, omringd door eene kroon, een geldzak en andere voorwerpen, ter 
aarde valt. 

3842 47- pag. 188. — XLVI. — De Ongelyke Kans. — Twee mannen, de 
een geheel in het harnas gehuld, de andere bijna naakt, trachten door 
een doornbosch te dringen. 

3843 4S. pag. 192. — XLVII. — De Vergankelykheid. — Een man ziet, hoe 
de bladeren afvallen van een boom, aan welks voet de Wereld en doods- 



3844 4g. pag. igó. — XLVII I. — Het Sterf -bed, van de Deugd. — Het 
kalme sterfbed van eene vrouw, naast wier sponde man en kind knielen 
en twee engelen met een palmtak staan. Links de Dood op het punt den 
draad door te knippen, welke de stervende verbindt aan de Wereld, die 
door den Tijd weggevoerd wordt. 



I7IO 



684 



3845 50- pag. 200. — XLIX. — Het SterJ-hed, van de Ondeugd. — Een 
viertal personen omringen met gebaren van radeloosheid het ledikant, 
waarop de stervende den draad tracht vast te houden, welke hem verbindt 
aan de Wereld, die door den Tijd wordt weggenomen, doch welke straks 
door den Dood zal worden doorgeknipt. 

3846 57. pag. 204. — Z. — Dit is het Overblyfzcl. — Twee mannen be- 
schouwen een knekelhuis vol beenderen, waartusschen zich een geheel 
geraamte bevindt. 

De prenten zijn onveranderd weder gebruikt in de latere drukken. Alleen 
het adres op de Titelprent is gewijzigd. 

De druk is bij Kornelis van der Sj^s, 1728 en heeft op N°. 3796 
i. d. m. het onderschrift: Te Amsteldam, by Kornelis van der Sys, Boek- 
verkooper. 

De 3'i« druk is bij Antoni en Adrianus Schoonenburg, 1749 en de 4^^^ 
bij de Erven F. Houttuyn, 1765. Bij beide is het adres op de Titelprent 
geheel uitgeslepen. 

Eene copie van dezelfde zijde naar N°. 3833 is te vinden in: Geestelyk 
Onderwys uit het boekje de Onwaardige Wereld van den Godvruchtigen 
Jan Luiken. Dit boekje van 6 pagina's inhoud, schijnt bestemd te zijn geweest 
bij wijze van tractaatje te worden verspreid, en bevat de teksten en het 
gedicht, welke bij bovenvermeld N°. behooren. Het origineel heeft de 
huizenrij op den achtergrond rechts en de lucht tegen de rechterzijde van 
den boom bovenaan, beschaduwd met stippels en lijnen; op de copie zijn 
die plekken geheel wit. Ook ontbreekt aldaar zoowel de beteekening o. r. o. 
als het Romeinsche volgnummer bovenaan. 

Het is mij niet bekend, of ook nog van de andere prenten op deze 
manier copiën bestaan. 

I 7 I I 
436 

A Bogaert, Historische Reizen Door d'oostersche Deelen 
van Asia .... t' Amsterdam, By Nicolaas ten Hoorn, Boek- 
verkoper. 1 7 1 1 . 4°. 

Hierin komen voor: 

7. i. r. b. : Tegens over 22j. — Boven elkander :.N°. 1655 en 1656 in den 
2^^^ Staat. Op de strook tusschenin : Siainsche Balons. 

2. i. r. b. : Tegens over 2ji). — Boven elkander: N°. 1657 en 1658 in den 
2<'=n Staat. Op N°. 1657 in de lucht: Siainsche Roei-Jachtcn. 

j. b. r. b. : Tegens over 240. — Boven elkander: N°. 1659 cn 1660 in den 
2^^" Staat. Op N°. 1659 in de lucht: Siamsche Balons. 



685 



437 

Gysbert de Cretser, Beschryvinge van 's Gravenhage . . . . 
Waar achter bygevoegt is de Zeestraat op Scheveninge 
door de Heer van Zuylichem. Tot Amsterdam, By Jan 
ten Hoorn, Boekverkoper. 171 1. 4^ 

3847 Titelprent door Jan Luyken. 

In het midden de afbeelding van eene vergadering in een lokaal, waar- 
van de zoldering gedragen wordt door vier zware gedraaide kolommen. 
Daarboven in een wit vak: Beschryvinge van V Gravenhage. 

Daaromheen 10 voorstellingen, onderling afgescheiden door 2 mm. breede 
strooken. 

Boven links; Het vak is in drie deelen verdeeld door eene horizontale 
strook ter halver hoogte en door eene rechtstandige strook, die de beneden- 
helft in tweeën deelt. In de bovenhelft zijn 13 der veroverde Spaansche 
vaandels afgebeeld; in elke afdeeling van de benedenhelft een winkel 
met verkooper en kooplustigen. 

Boven in het midden: De Haagsche Ooievaar, met het uitzicht op een 
dorp op den achtergrond. 

Boven rechts: Dezelfde onderverdeeling en dezelfde voorstellingen als 
in het vak boven links. 

Links boven: De ontvangst van een gezant of ander hooggeplaatst 
vreemdeling. 

Links beneden: Het uitgeleide van denzelfde. 

Rechts boven : Wapenschouwing van het voetvolk. 

Rechts beneden: Wapenschouwing der ruiterij. 

Beneden links: Eene vergadering in eene zaal met hooge vensters aan 
de linkerzijde. 

Beneden in het midden: Vergezicht op den Haag. Op den voorgrond 
twee wandelaars, op den tweeden grond eene karos met zes paarden 
bespannen. 

Beneden rechts: Eene vergadering. 

De geheele titelprent: H. 173, B. 137 mm. 

De prent komt onveranderd voor in den 2"^*" druk, die 1729 te Amsterdam 
verscheen bij Johannes Ratelband. 

438 

Jan Luiken, De Bykorf des Gemoeds, Honing zaamelende 
uit allerly Bloemen .... Te Amsteldam, By de Wed: P: 
Arentz, en K: vander Sys, Boekverkoopers in de Beurs- 
-straat, in de drie Raapen, 171 1. 8". 



686 



Hierin 102 prenten, alle behalve de Titelprent tusschen den tekst gedrukt 
en van achteren bedrukt, en bovenaan voorzien van de aanduiding der 
voorstelling en daaronder eene korte spreuk. 

Alle beteekend o. r. o. : J. L. — N°. 3848 H. 130, B. 83 mm., de andere 
H. 74—78, B. 78—82 mm. 

De druk der prenten is van achteren onbedrukt, zonder beteekening 
en zonder de buitenste randlijn. 

Titelprent. 

3848 /. Een bijkorf, door de bewoonsters omringd, staat op een steen; 
rechts daarvan knielt eene opmerkzaam toeziende vrouw, achter wie zich 
eene groote vaas met bloemen vertoont. Links staat eene vrouw met eene 
zon boven het hoofd, en bestraald door hemelsch licht, dat uit eene wolk 
komt, waarin zich vijf cherubijntjes bevinden met een engeltje, dat bloemen 
strooit. Achter de vrouw draagt een kind eene vaas met bloemen aan. 
De voorzijde van den steen heeft het opschrift : De Bye Korf des Genweds 
door Jan Luiken. — i. d. m. : Te Amsteldam, by de Wed'. F: Arentz en 
K: vander Sys. 

3849 2. pag. 2. — Het Vaartuig. — Na dat gy 7 aanlegt. — Links op 
den voorgrond een man, ziende naar twee scheepjes, die door verschillend 
gestelde zeilen door denzelfden wind naar twee richtingen worden gevoerd. 

3850 3. pag. 6. — Het Oud Gebouw. — Zy zynder geiveest. — Twee per- 
sonen ziende naar de ruïne van een kasteel op den tweeden grond. 

3851 4- pag. 10. — De Brug. — Zander dit was V mis. — Een wandelaar 
gaande over eene smalle en zeer hooge brug, waartoe aan beide zijden eene 
trap met verscheidene treden toegang geeft. 

3852 S- pag- 14- — De Zeebaak. — Tot tnyding, en leiding. — Aan het strand 
staat een visscher en wijst naar een sterk rookenden vuurtoren op den 
tweeden grond rechts. 

3853 6. pag. 18. — De Molen door water beweegd. — Leeven, doet lecven. — 
Een rad, bewogen door een daarop nedervallenden waterstroom. Op den 
tweeden grond links twee mannen bij een ezel en twee gevulde zakken. 

3854 7. pag. 22. — De Wilge Boom. — De tyd brengt Leliën en Roozen. — 
Aan den oever van een water beschouwt een wandelaar een wilgeboom, 
die nog bladeren draagt, hoewel de stam geheel hol is. 

3855 8. pag. 26. — De Schildpad. — Nooit van huis. — Twee reizigers be- 
schouwen eene zich voortbewegende schildpad. 

3856 9. pag. 30. — Het Verschiet. — Geduurig nader. — Rechts op den 
voorgrond wijzen twee wandelaars elkander naar een wijd uitgestrekt 
landschap waardoorheen eene rivier kronkelt en dat door een hoogen 
berg afgesloten wordt. 

3857 10. pag. 34. — De Trekschuit. — Zo gy los legt, en vast hecht. — Links 
op den voorgrond staat een man en ziet naar eene vaart, waarin eene trek- 
schuit door een paard, en een bootje door een man voortgetrokken worden. 



68; 



3858 //. pag. 38. — Het Koopvaar dy Schip. — Het geen naby is, zoekt men 
ver. — Een zeilend schip. Op den achtergrond links twee schepen, rechts 
de kust. 

3859 12. pag. 42. — De Ploeg. — Verbrooken tot rechte heeling. — Een land- 
man, die zijn akker beploegt. 

3860 IJ. pag. 46. — De Oyevaar. — Van hier, na beter. — Op den voor- 
grond een ooievaar aan den rand eener sloot. Aan de overzijde een man 
ziende naar de zuidwaarts vliegende trekvogels. 

3861 14. pag. 50. — De Ryp. — Het zal anders ivorden. — Twee rupsen op 
bladeren kruipende; daarboven vliegen twee vlinders rond. Op den 
tweeden grond twee toeziende vrouwen. 

3862 Ij. pag. 54. — De Klimop. — Helpt u zeiven. — Een man beschouwt 
een stam, die geheel met klimop begroeid is. Op den achtergrond links een 
dorp en een wagen ; rechts een boerenhuis ^ met begroeiden gevel, vóór 
hetwelk eenige menschen en verschillende dieren zich bevinden. 

3863 lö. pag. 58. — De Noot. — 't Is om het binnenste. — In een prieel zit 
een man aan tafel en toont eene noot aan de naast hem staande vrouw. 
Op den achtergrond links werpt een man een knuppel in een boom, 
om de vruchten te doen afvallen, die door eene vrouw worden opgeraapt. 

3864 //. pag. 62. — Dc Moddermolen. — Het aardse is slyk. — Een modder- 
molen in een breed water. Op den achtergrond een stadsgezicht. 

3865 18. pag. 66. — De Gans. — Houd tnven mond. — Op den voorgrond 
rechts drie ganzen; op den achtergrond twee mannen, die elkaar op eene 
vlucht wilde ganzen opmerkzaam maken. 

3866 IQ- pag. 70. — De Poortklok. — Beter by tyds als te laat. — Op den 
voorgrond rechts de stadspoort en daarnaast de klok, die geluid wordt; 
op den tweeden grond spoeden zich twee mannen, eene vrouw, een kind 
en een hond langs den stadsmuur, om nog vóór poortsluiten binnen te 
konaen. 

3867 20. pag. 74. — De Molleval. — Gevaar, boven Gevaar. — Een man 
beschouwt eene opgestelde mollenval. 

3868 21. pag. 78. — Het Nieuw Geboutv. — Maar voor een korte tyd. — 
Op den voorgrond twee personen, die een groot gesticht beschouwen, ge- 
legen aan de overzijde eener gracht, waarin zich twee schuiten bevinden. 

3869 22. pag. 82. — De Wagen. — Voorzichtig. — Een reiswagen met twee 
paarden bespannen en waarin zich behalve de voerman, drie personen 
bevinden, van voren gezien. 

3870 2J. pag. 86. — De Watermolen. — Werp uit. — Een watermolen, 
staande op een dijk aan den rand van een plas. 



171 1 



688 



3871 24- pag. 90. — De Eende-koy. — Weest op uw hoede. — Op den tweeden 
grond rechts de met groen omgeven eendekooi, waarin eene tamme eend 
zwemt. Op den voorgrond bewegen zich een zestal wilde eenden in het 
water, terwijl nog een aantal komen aanvliegen. 

3872 25. pag. 94. — De Dofmnekracht. — Geweldig, boven vermoeden. — Een 
man staat naast het werktuig. Links op den achtergrond heffen twee steen- 
houwers met dit hulpmiddel een groot blok omhoog. 

3873 26. pag. 98. — De Post. — Snel tot voordcel. — De postbode te paard, 
met een zwaar valies gebonden achter het zadel, waaraan hoorn en degen 
bevestigd zijn. 

3874 27. pag. 102. — Het Kamilleveld. — Lief, uit leed. — Op den voorgrond 
rechts een prieel waarin een man zit, terwijl vóór hem een tweede een 
grasperk met bloemen vertreedt, om zoo daaruit meer geur te ontwik- 
kelen. Daarachter een aangelegde tuin. 

3875 28. pag. 106. — De Vogelstruis. — Onverstandig l — Op den voorgrond 
staat de vogel, terwijl meer achterwaarts drie personen naar hem zien. 

3876 29. pag. iio. ■ — De Zalm. — Keer om, keer om. — Op den voorgrond 
rechts toont een visscher een grooten gevangen zalm aan eene vrouw en 
een kind; achter deze eene visch vrouw en verder achterwaarts huizen. 
Links een breede rivier, waarin op den tweeden grond een kunstmatig 
vvaterverval is aangebracht, waar een zalm tracht tegen op te springen. 

3877 30. pag. 114. — De Ert. — Weg, om een beter. — In een prieel zijn 
drie personen bezig met het doppen van erwten, die op den achtergrond 
worden geplukt. 

3878 31. pag. 118. — De Mier. — Kloek, in het waardigste. — Twee per- 
sonen verdiept in de beschouwing van een mierenhoop. 

3879 32. pag. 122. — Het Been. — Vermoeijing, zonder nut. — Op den voor- 
grond knaagt een hond aan een been, waarbij twee wandelaars toezien. 
Op den achtergrond een stadsgezicht. 

3880 33. pag. 126. — Het Vee. — Gevangen, tot vryheid. — Bij een boeren- 
huis jagen drie personen verscheidene schapen en hoenders in een stal, 
ten einde ze te behoeden voor de aanvallen van roofdieren. 

3881 34. pag. 130. — Het Schuin. — Zonder voortstuiving. — Twee personen 
zien, hoe een bal langs een hellend vlak omlaag rolt. 

3882 35. pag. 134. — De Karos. — Duur betaald. — Eene sierlijke, met 
twee paarden bespannen karos, van achteren gezien. Achterop zitten 
twee jongens, die zich, verleid door dit gemakkelijke vervoermiddel, verre 
van hunne eigen bestemming laten brengen. 

3883 36. pag. 138. — De Kam. — H Is niet uit haat. — In een vertrek wordt 
een kind door eene vrouw met den kam gereinigd; daarnaast wacht een 
tweede kind, tot het aan de beurt komt. Meer achterwaarts twee mannen. 



689 



3884 37- pag. 142. — Het Aanbeeld. — Dat blyft wel staan. — Een man 
wijst aan zijn metgezel een aambeeld, dat vóór een huis blijft staan, omdat 
het door zijn gewicht tegen diefstal beveiligd is, terwijl andere voorwerpen 
moeten worden geborgen. 

3885 38. pag. 146. — De Arend.— De Gierigheid bedriegt de Wysheid. — Een 
adelaar, die zijne klauwen heeft geslagen in den rug van eene visch, wordt 
bij het duiken van dit dier mede naar beneden getrokken. 

3886 3(). pag. 150. — De Wandelstok. — Door 'ticeven leeft hy mee. — Een 
wandelaar, met een houten draagkorf op den rug en een stok in de hand, 
beweegt zich door een heuvelachtig landschap. 

3887 40. pag. 154. — De Glasdraager. — Met Schroomen. — Een glasver- 
kooper loopt voorzichtig voort, gebogen onder het gewicht van zijne 
draagkast en met een stok in de hand, van boven voorzien van eene 
schijf, om onder het rusten zijne vracht daarop te doen steunen. Op den 
achtergrond links een zware vrachtwagen. 

3888 41. pag. 158. — De Vreemdeling. — Wel gekomen. — Een reiziger op 
de stoep eener woning met hartelijkheid ontvangen door de bewoners. Op 
den achtergrond links eene poort. 

3889 42. pag. 162. — De Aapen-vreugd. — Haast vergeeten. — Over eene 
rivier steken de takken der aan beide zijden aanwezige boomen; een 
aantal zich daarin bevindende apen zien belangstellend ^ toe, hoe een 
hunner, die omlaag gevallen is, verdrinkt. 

3890 43. pag. 166. — De eene Hand Wast de ander. — Zo gaat het ivel. — 
Twee vrouwen, waarvan de eene vóór hare woning zich de handen wascht. 

3891 44. pag. 170. — De Handschoen. — V Verborgen Jinveel, is meer als 
d'openbaare Koffer. — Een man toont zijn metgezel zijne gehandschoende 
linkerhand. 

3892 4^. pag. 174. — De Podagreus. — Niet myden, moet lyden. — In een 
burgervertrek zit de podagrist met omwonden beenen in een rolstoel 
naast het flink brandende vuur, terwijl een bediende hem weder een 
schotel lekkere spijs brengt, waarover eene vrouw door gebaren hare ver- 
wondering te kennen geeft. 

3893 46. pag. 178. — De Kruiiuagcn. — Ondersteuning helpt. — Een man 
vervoert op een kruiwagen een pak, dat hij niet zou kunnen dragen. 
Op den achtergrond een stadsgezicht. 

3894 4j. pag. 182. — Het Gilde Kalf. — Terwyl d' Elende nadert. — Een 
gemest kalf, omhangen met kransen, wordt op eene slede, voorafgegaan 
door een trommelslager en te midden van talrijke toeschouwers, door de 
stad gevoerd, voordat het geslacht wordt. 

3895 48. pag. 186. — De Kalk Oven. — Myd wat te myden is. — Twee 
mannen op den voorgrond wijzen elkaar den verder achterwaarts gelegen 
kalkoven, waar de vlammen hoog uitslaan. 



171 I 690 

3896 49- P^g- 190- — De Weerschyn.— Gelykheid, vereenigt. — Tvftt vrouwen 
bedekken zich de oogen voor den glans van de weerspiegeling der zon in 
het vensterglas. 

3^97 50- pag. 194. — Het Gasthuis. — Gevaarlyk krank. — Groote hooge 
ziekenzaal, met verscheidene slaapsteden, zoowel beneden als aan den 
achtermuur, ook op eene galerij. Op den voorgrond twee mannen 
in gesprek. 

3898 51. pag. 198. — De Reiger. — Opmerking vind. — De vogel staat naast 
eene groep biezen in het water op buit te wachten. 

3899 52. pag. 202. — De Pakgoederen. — Eendracht behoud. — Een zwaar 
beladen pakwagen, voortgetrokken door twee paarden vóór elkaar, van 
welke het voorste door den voerman wordt bereden. 

3900 Jj». pag. 206. — Het Gastmaal. — Zaaijen, zonder vrucht. — In een 
rijk gemeubeld vertrek zitten reeds een aantal personen aan den wcl- 
voorzienen disch en worden nieuwe gasten door den heer des huizes 
verwelkomd. 

3901 ^4. pag. 210. — Het Slagers Huis. — Qua^e voorgang, doet dooien. — 
Een slagerswinkel, waar een schaap wordt binnengetrokken, waarna het 
verdere deel der kudde van zelf volgt. Op den achtergrond een stadsgezicht. 

3902 SS- P3^S- 214. — De Papegay. — Bladeren, zonder vrtichten. — Twee 
vrouwen staan te luisteren naar het gepraat van den vogel, die op zijne 
kruk zit vóór de groote kooi, die buiten eene woning uitgehangen is. 

3903 j'ó. pag. 218. — De Berg Etna. — Daar schuild wat. — Twee wan- 
delaars beschouwen den sterk rookenden vulkaan op den achtergrond. 

3904 S7' P^g- 222. — De Berg Heekla. — V Verschil, is dicht by een. — Een 
schip zeilende op de zee, terwijl zich op den achtergrond de vlammende 
en rookende berg vertoont. 

3905 S^' V^n- 226. — Het Wapenhuis. — Bedekt de bloote Ziel. — Een man 
wijst aan twee toeschouwers in een hoog verwulf een aantal tentoonge- 
stelde wapens en rustingen. 

3906 SO- pag- 230. — De Bybel. — Groot van 7vaarde. — In een burger- 
vertrek zit eene vrouw aan eene tafel, waar het boek op rust, dat op zijne 

laatste bladzijde het opschrift draagt: Biblia, dat is de ganse Heilige 

Naast haar staat rechts eene vrouw, links een kind; op den achtergrond 
een kijkje door het voorhuis op de straat. 

3907 60. pag. 234. — De Wipbrug. — Het een, helpt het ander. — Op den 
voorgrond een man, die toeziet, hoe de brugwachter met ééne hand de 
zware brug omhoog doet gaan, ten einde een schip door te laten. 

3908 61. pag. 238. — De Slang. — Schuw voor V bedrog. — Een man be- 
schouwt eene langs hem schuifelende slang. Op den achtergrond een land- 
schap met breede rivier en begrensd door bergen. 



1711 



691 



3909 P^g- 242. — De Kluizenaar. — Afgescheiden, van V quaad. — De 
man zit voor zijne lage, met riet bedekte stulp, terwijl zijn eenvoudige 
maaltijd naast hem op den grond staat. 

3910 ój». pag. 246. — Het Alpisse Gebergte. — Het moet doch zyn. — Twee 
reizigers, op muilezels gezeten, rijden langzaam door eene streek vol steile 
rotsen en boven de wolken uitkomende bergen. 

391 1 64. pag. 250. — Het Anker. — Tot behouding. — Op den voorgrond 
ligt het anker op het strand; daarachter een zeeman in gesprek met een 
wandelaar. 

3912 ÓS- pag. 254. — De Zaag. — Geduld, is een edel kruid. — Twee mannen 
zien toe, hoe een zware balk aan planken wordt gezaagd. 

3913 66. pag. 258. — De Zethaak. — Met hulp van dat. — Twee mannen 
verplaatsen een grooten balk met hefboomen. Op den achtergrond rechts 
eene scheepstimmerwerf. 

3914 6y. pag. 262. — De Kraan. — V Is anders als het lykt. — Het lossen 
van goederen aan eene kade, door middel van eene kraan, die bewogen 
wordt door een man in een tredmolen. Op den tweeden grond twee toe- 
schouwers; daarachter een stadsgezicht. 

3915 68. pag. 266. — De Byl. — Schey niet uit. — Aan den zoom van een 
bosch is een houthakker bezig een zwaren boom te vellen. Op den achter- 
grond worden de reeds omgehouwen stammen weggesleept. 

3916 6g. pag. 270. — De Hamer. — Alles heeft zyn eis. — In een vertrek 
zien twee mannen, hoe een derde zich gereed maakt, een spijker in den 
wand te drijven. 

3917 yo. pag. 274. — De Enting. — Door vereeniging gebetert. — In een 
tuin is een man bezig met enten, terwijl naast hem zijn knecht iets op- 
raapt; daarachter links twee heeren en geheel achteraan de toegangspoort 
tot den tuin. 

3918 77. pag. 278. — De Koe. — Schuw voor minder schyti quaad. — Eene 
grazende koe, naast welke een vogeltje rustig blijft zitten. Op den achter- 
grond twee vrouwen in een weiland. 

3919 72, pag. 282. — De Reizende Man. — V 7^ overal de Wereld. — Een 
reiziger wordt vervoerd op eene kar, waarin achter hem zijn koffer, zijn 
valies en zijn hoed zich bevinden en waarvan de op den boom zittende 
voerman hem wijst op het vergezicht. 

3920 73. pag. 286. — De Sleutel. — Het klein, doet groote dingen. — Vóór 
een huis met gesloten deur staan twee mannen, van wie de eene den 
sleutel in de hand heeft. 

3921 74. pag. 290. — De Mot. — Het draagt zyn Teeken. — In een vertrek 
en vóór eene geopende kast onderzoeken twee vrouwen het op eene tafel 
uitgespreide goed ; achter haar houdt eene andere een stuk laken, dat 
geheel is doorvreten van de mot, tegen het licht. 



692 



3922 75- V^ë- 294- — Knip. — Verzind, eer gy begint. — Aan een boom 
hangt eene knip met geopende deurtjes, waaromheen een aantal vogeltjes 
fladderen. Op den tweeden grond een in het gras uitgestrekte toeschouwer 
en verder achterwaarts twee reizigers aan den rivieroever. 

3923 7Ó. pag. 298. — Het Vat. — Hoe luider Vat, Hoe minder nat. — In 
een kelder, waartoe drie treden van de straat toegang verleenen, knielt 
een man naast de daar aanwezige vaten en maakt zijn metgezel opmerk- 
zaam op den door het kloppen opgewekten klank. 

3924 77. pag. 302. — Het Medicinaale Kruid. — Uit ondergang verhoogt. — 
Een heer, vóór zijne woning gezeten, beschouwt de bossen planten, die 
hem door twee helpers worden aangebracht. Op den achtergrond links 
een tuin. 

3925 'j8. pag. 306. — De Kimmelioen. — Dan zus, dan zo. — Twee mannen 
in beschouwing van het op den voorgrond wandelende kameleon. 

3926 79. pag. 310. — De Egel. — Doet wat gy kund. — Twee egels onder 
een boom, waar een aantal vruchten afgevallen zijn, over welke zij zich 
wentelen, ten einde die aan hunne stekels te doen vastraken en zoo mede 
naar huis te nemen. Op den tweeden grond rolt een egel zich als een 
bal ineen, om zich te verdedigen tegen de aanvallen van een hond. 

3927 80. pag. 314. — De Slak. — Het spreekt van zeiven. — In een kelder 
maken twee mannen elkaar opmerkzaam op het spoor, dat eene slak bij het 
kruipen over den grond heeft nagelaten. 

3928 81. pag. 3x8. — De Boor. — Bereid den Weg. — Een timmerman, aan 
zijn arbeid vóór een huis, wijst op de boor, die hij in de hand houdt. 
Op den achtergrond links een stadsgezicht. 

3929 82. pag. 322. — De Verhuizing. — Daar de Schat is, is het Hert. — 
Eene schuit wordt volgedragen met kofters en kisten uit het liuis op den 
tweeden grond, dat nu ten laatste ook door de bewoners wordt verlaten. 

3930 8j. pag. 326. — De Mooriaan. — V Verborgen is, als V openbaare. — 
Twee mannen wijzen elkaar op een neger-bediende, die met een korf 
aan den arm voorbij hen loopt. 

3231 84. pag. 330. — Het Jonge Kalf. — Men leerd, met schaa, en schande. — 
Twee mannen duwen een kalf voor een oogenblik in eene sloot om het 
te leeren, zich van dat water verwijderd te houden. Op den achtergrond 
eene boerderij. 

3932 85. pag. 334. — Het Pi-ovcniers Huis. — Eens iwor altyd. — Op het 
binnenplein van het gesticht zijn de bewoners rustig en genoegelijk bijeen. 

3933 86. pag. 338. — De Re7itel>rief. — Zoekt vaste plaats. — Kamer, waar 
de koopman zijn geld uittelt en tegen een schuldbewijs uitleent. Op den 
tvv-eeden grond links wachten twee personen, om geholpen te worden. 



693 



3934 ^7- pag- 342- — De Loyery. — Ziet waar by gy u voegd. — Een werk- 
man zit op den rand van een diepen kuil naast eene mand vol run, 
terwijl achter hem nog eene tweede mand aangedragen wordt. Een ander 
werkman naast hem toont hem, hoe zacht eene gelooide huid geworden 
is. Op den tweeden grond de loodsen der inrichting; daarbij een man, 
die eene stijve, ongelooide huid op den schouder draagt. 

3935 88. pag. 346. — De Hey. — Legt Fondament. — Op den achtergrond 
wordt een paal in den grond geslagen met een heiblok, dat door een 
aantal personen wordt in beweging gebracht. Op den tweeden grond doen 
arbeiders nieuwe palen aanrollen ; op den voorgrond links drie toeschouwers. 

3936 8(p. pag. 350. — De Hoogen Dyk. — Door vlyt behoud men. — Een 
lange, kronkelende dijk tusschen een uitgestrekt watervlak rechts en den 
diepliggenden polder links, vanwaaruit in kruiwagens de grond wordt 
aangevoerd tot versterking van de waterkeering. Op den voorgrond zitten 
twee reizigers naast hunne valiezen. 

3937 9^' P^S- 354- — De Bot. — Vangen, is vangen. — Even buiten eene 
aan het water gelegen stad zijn een visscher en zijne vrouw bezig met 
eene tobbe, vol gevangen bot. 

3938 9^- P^K- 35^- — De Teertuin. — Vuil maakt vuil. — De inhoud van 
een vat wordt in kleiner vaatwerk overgegoten ; eene dame, die met een 
heer daar langs komt, houdt zorgvuldig haar gewaad op zijde, om niet 
bevuild te worden. Op den achtergrond links eene teerkokerij. 

3939 9'^- P^S' 362. — De Toren. — Om alles t"" overzien. — Een man wijst 
aan een reiziger het op eenigen afstand liggende dorp met hoogen kerk- 
toren en omgeven door weilanden. 

3940 gj. pag. 366. — Het Kanon. — Bang, maakt gang. — Twee mannen 
staande bij een scheepskanon, dat bij een boom opgesteld is. 

3941 g4. pag. 370. — De Sinaas Appel. — Schoon wyst op schoonder. — In 
een prieel zit een man aan tafel en beschouwt eene vrucht, welke hem 
door een tweeden persoon wordt aangeboden. Op den achtergrond een 
tuin, waar twee personen de oranjeboomen beschouwen. 

3942 95. pag. 374. — De Draaispil. — Allengs jes nader. — Op eene scheeps- 
timmerwerf winden twee mannen met eene spil een zwaren balk op het land. 

3943 9^- P^g- 378- — De Overhaal. — Keer niet ivecrom. — Eene schuit 
wordt door het rad van den overhaal van het eene vaarwater in het 
andere getrokken. Op den voorgrond links een man met een hond. 

3944 gj. pag. 382. — Het Koolzaad. — Vergankelyk schoon. — Een man in 
beschouwing van een koolzaadveld, langs een landweg gelegen. 

3945 g8. pag. 386. — De Schutsluis. — Schut voor en achter. — Eene ronde 
sluis met twee bogen ; onder de eene zijn de deuren geopend, onder de 
andere worden zij opengetrokken, om een daarvóór liggende schuit door 
te laten. Op den voorgrond rechts een staande man. 



694 



394^ 99- P^o- 39°- ~ Mostertzaat. — Daar is Leven. — Een man bezig 
met het graven van een diepen kuil, waarbij blijkt, dat het daarin sedert 
lang aanwezige mosterdzaad nog de kiemkracht behouden heeft. Op den 
tweeden grond zien een heer en dame naar de opschietende planten. 

3947 loo. pag. 394. — De Doodkist. — Dat is voor leniant. — Drie personen 
zien op eene stadsgracht, hoe eene ledige doodkist door twee arbeiders 
naar een sterfhuis wordt gebracht. 

3948 loi. pag. 398. — Dc Aanspreeker. — Tot Veru> onder ing. — Een aan- 
spreker, met de ceêl in de hand, reikt rechts een doodbriefje aan bij eene 
woning, waar zoowel de bewoonsters, als de toegeloopen nieuwsgierigen 
met gebaren van verbazing kennis nemen van den inhoud. Op den 
achtergrond links eene breede straat, waarin eene karos. 

3949 102. pag, 402. — De Begravenis. — Het laatste gerecht. — Een lijkstoet, 
die zich begeeft naar eene kerk op den achtergrond. De talrijke volgers 
der lijkkist zijn allen met rouwmantels omhangen. 

Van N°. 3948 komt eene copie van de tegenzijde voor in : Iets voor allen. 
Amsterdam, lyig. — Zie pag. 425, N°. 103. 

De prenten zijn wederom gebruikt in de latere uitgave van 1735 bij 
Kornelis van der Sys, en van 1779 bij de Erven van F. Houttuijn, onver- 
anderd, met uitzondering van de wijziging van het adres i. d. m. van de 
titelprent. 

439 

Jan Luiken, Het Leerzaam Huisraad, Vertoond in Vyftig 
Konstige Figuuren, Met Godlyke Spreuken En Stichtelyke 
Verzen. Te Amsteldam, By de Wed: P: Arentz, en K: 
vander Sys, Boekverkoopers in de Beurs-straat, in de drie 
Raapen, 171 1. 8°. 

Hierin 51 prenten, alle behalve de titelprent tusschen den tekst gedrukt 
en van achteren bedrukt, en bovenaan voorzien van de aanduiding der 
voorstelling en daaronder eene korte spreuk. De aard der onderwerpen 
brengt mede, dat bijna alle afbeeldingen in binnenhuizen genomen zijn 
en dat in den regel de mannen zijn voorgesteld in huisgewaad, in den 
Japonschen rok gehuld en het hoofd bedekt met eene muts. 

Beteekend o. r. o. N°. 3950: J. L. fe., de overige /. L. — N°. 3950 H. 
133, B. 86 mm.; de overige H. 87—91, B. 80 — 83 mm. 

3950 /. Titelprent. 

Links zit eene vrouw, die wijst op een geopend boek, dat zij op een 
lezenaar vóór zich heeft liggen en waarin allerlei huisraad afgebeeld is; 
tegenover haar zit eene vrouw en staan drie kinderen aandachtig te luis- 
teren. Daarachter bevinden zich onder een boog drie kasten, bovenop 



^95 



welke pullen en verschillende kleine voorwerpen zijn geplaatst, en waarvan 
de middelste op de voorzijde het opschrift draagt: Het Leerzaam Huis- 
raad, door Jan Luiken. — i. d. m. : Te Ajnstelda?n, by de Wed', F: Arentz 
en K: vander Sys. 

395 ^ ^- pag- 2. — De Tafel. — De Schaduwe, van '/ Wezen. — Maaltijd, 
waarbij twee mannen, twee vrouwen, een jongeling en twee kinderen 
aanzitten, terwijl de dienstbode de spijs binnenbrengt. 

3952 J. pag. 6. — De Stoei. — Vermoeidheid, hoopt op rust. — Een man toont 
aan een bezoeker een stoel met rieten zitting, waarop een kussen ligt. 

3953 4- P^S- ^- — B^^- — Ter rechter tyd en rechter plaats. — Eene 
vrouw, bezig een bed af te halen ; naast haar een poedel. Op den achter- 
grond zit eene oude vrouw bij het venster te naaien, 

3954 5- P^g- ^2. — De Haardstee. — Hier en niet elders. — Twee mannen 
zittende bij het helder brandende turf- en houtvuur op de haardplaat 
onder de vooruitstekende schouw. 

3955 ^- P^g- — T)e Tang. — Niet onbedachtzaafn. — Eene vrouw, bij het 
haardvuur zittende, legt met de tang een turf daarop. Door de geopende 
deur rechts ziet men in het voorvertrek twee personen. 

3956 7. pag. 18. — De Doofpot. — Verduistert, door omsluitinge. — Een man 
toeziende, hoe door eene vrouw eene kool van het haardvuur in den doofpot 
overgebracht wordt. 

3957 ^- P^g- 22. — De Kas. — Verrot en mot Schat. — In een rijkgemeubeld 
vertrek staat eene vrouw bij eene geopende kast en neemt daaruit een 
stuk goed, om dat aan de dienstbode ter hand te stellen. Op den tweeden 
grond onderzoekt iemand de reeds daar samengelegde stukken, 

3958 9. pag. 26. — De Kist. — Noch kan V niet houden. — In een binnen- 
vertrek knielt een man bij de geopende ijzeren geldkist, terwijl achter hem 
twee personen zakken geld aanbrengen. 

3959 10. pag, 30. — De Kachel. — Door myding bevryd. — Man, vrouw en 
kind zijn op lage banken gezeten rondom de uit drie verdiepingen be- 
staande kachel. Op den achtergrond links eene vrouw aan het spinnewiel, 

3960 //. pag. 34. — De Pot. — Vee.ltyds te veel. — Eene dienstmaagd bezig 
met het schoonmaken van het keukenvaatwerk. Achteraan links spreekt 
een man over de gesloten onderdeur met eene vrouw, die zich buiten het 
huis bevindt. 

3961 12. pag. 38. — De Schotel. — Wat mag het baaten. — In een vertrek, 
dat uitzicht geeft op een tuin, bescliouwt een man een volgeladen bordenrek 
en twee schotels, die op de tafel liggen. 

3962 13. pag. 42. — Het Vuurslag. — Dat het beklyve. — Eene vrouw bezig 
met vonken slaan, om het tondel te doen ontgloeien, waarmede straks het 
onder de schouw liggende hout zal worden ontstoken. Naast haar staan 
eene vrouw en een kind toe te zien. 

45 



696 



3963 14- pag. 46. — De Kandelaar. — Ontfangt en houd. — In een studeer- 
vertrek staat een man bij de tafel en houdt in de hand een kandelaar, 
waarop een binnentredende bediende eene brandende kaars plaatst. 

3964 IS- pag. 50. — De Kaarssnuiter. — Door wegdoen krygen. — Nevens 
het brandende haardvuur is de tafel aangeschoven, om welke man, vrouw 
en twee kinderen zitten, verlicht door eene kaars, welke door den man 
gesnoten wordt. 

3965 16. pag, 54. — De Spiegel. — Kend u zeiven. — Eene vrouw kijkt in 
den spiegel, terwijl naast haar eene andere in den Bijbel leest. Meer 
achterwaarts links een voorvertrek, waarin eene vrouw en een kind. 

3966 //. pag. 58. — De Schuijer. — Daar V meest behoeft. — In het voorhuis 
staan een heer en eene dame gereed op straat te gaan, terwijl de dienst- 
bode het gewaad der dame afschuiert, even als de heer zijn hoed. Door 
de geopende straatdeur ziet men een stadsgezicht met verscheidene 
wandelaars. 

3967 iS. pag. 60. — De Kapstok. — Het binnenste is V meeste. — Een man 
toont aan een bezoeker de opgehangen kleedingstukken. 

3968 ig. pag. 64. — Ifet Horlogie. — Leevendig, door last. — Drie vrouwen 
bijeengezeten, van welke de eene wijst op de tegenover haar hangende klok. 

3969 20. pag. 68. — De Schildery. — Het lykt wat. — Een jong man staat 
te spreken tot een ouderen persoon, die de twee vóór hem hangende 
schilderijen beschouwt, waarvan het eene, links, een stilleven met vruchten, 
het andere het portret van een man met een kind voorstelt. 

3970 21. pag. 72. — De Boeke-kas. — Waar toe zo veel? — Een man, die 
in zijne bibliotheek zit te lezen, wordt aangesproken door een ander, naast 
hem staande. 

3971 22. pag. 74, — De Luiwagen. — De binnenplaats niet mis. — Eene vrouw 
ziet toe, hoe de dienstbode den grond schrobt. Op den achtergrond links 
brengt eene andere twee emmers water. 

3972 2j. pag. 78. — De Raagbol. — '/ Zit in de hoeken. — Eene dienstbode 
staat met den raagbol in de eene hand, terwijl zij de andere omhoogheft. 
Rechts door de geopende deur een stadsgezicht met boomen en ver- 
scheidene wandelaars. 

3973 24. pag. 80. — Het Spinnewiel. — Ziet verder. — Eene vrouw, bezig 
met spinnen, spreekt tot eene andere, die meer achterwaarts bij het 
venster zit. 

3974 ^5- P^g- ^4- — Was-tobben. — Immers het waardigste. — Eene 
vrouw staat het Unnengoed te wasschen ; daarachter staat eene vrouw 
bij den boven het haardvuur hangenden waterketel, terwijl op den 
achtergrond rechts eene derde vrouw met twee gevulde emmers komt 
aandragen. 



1711 697 

3975 P^g- — Emmer. — 't Moet dicht geslooten zyn. — Op een 
steiger aan eene vaart knielt eene vrouw, om een emmer met water te 
vullen; naast haar staat eene tweede, terwijl een derde zich bevindt naast 
den ingang van den daarachter liggenden en door eene schutting omgeven 
tuin, aan het einde waarvan men een groot heerenhuis ziet. 

3976 27. pag. 90. — De Lamp. — Het leven uit de dood. — Een man zit 
met de kat nevens het haardvuur aan eene tafel, waarop eene brandende 
spaarlamp staat, waarvan de olie door eene vrouw wordt bijgevuld, 

3977 28. pag. 92. — De Blaasbalk. — Ter^vyl V noch vo?ikt. — Een staande 
man en een zittende jongen zien toe, hoe een tweede man met den blaas- 
balg het glimmende turfvuur onder de schouw doet ontvlammen. Meer 
achterwaarts eene vrouw, die de schotels reinigt. 

3978 2g. pag. 96. — De Sulf er-bak. — Na de materie is de werking. — Eene 
vrouw toont aan eene andere en aan twee kinderen den op tafel staanden 
bak, waarnevens eenige zwavelstokken liggen. 

3979 3^' P^S- — Suikerbos. — Hoop is lydens troost. — Eene vrouw 
staat bij de geopende provisiekast en geeft uit een met suiker gevulden 
trommel eene versnapering aan de twee kinderen naast haar. Meer achter- 
waarts draagt eene tweede vrouw een grooten gevulden pot aan, terwijl 
op den achtergrond twee vrouwen bezig zijn bij het keukenvuur. 

3980 31. pag. 104. — De Mortier. — Het is noodzaakelyk. — Eene vrouw 
staat iets in een vijzel te stampen, waarbij een kind toeziet. Meer achter- 
waarts rechts een tweede vertrek, waar twee vrouwen in gesprek zitten. 

3981 J2. pag. loB. — De Rustbank. — Denkt op '/ langduurigste. — Een 
man, zittende op de met kussens bedekte rustbank, wordt door een tweede 
aangesproken. 

3982 jj. pag. iio. — De IVieg. — Daar schuild bedrog. — Eene vrouw zit 
een klein kind te wiegen. Daarachter is eene dienstbode bij het venster 
bezig met eenig vaatwerk. 

3983 34. pag. 114. — De Kleerben. — Wie heeft het zo gedeeld? — Eene 
groote waschmand wordt door twee vrouwen volgepakt, waarbij twee 
andere toezien, de eene staande, de andere zittende. 

3984 3^. pag. 118. — Het Porsely?i. — V Is inaar een Vertooning. — Eene 
zittende vrouw wordt door eene daarbij staande gewezen op de pullen 
boven op eene kast. Meer achterwaarts nog eene vrouw en daarachter 
eene rij kommen en borden op de muurbetimmering. 

3985 36. pag. 122. — De Vlees-kuip. — Tot behouding. — In een kelder 
vult een man eene groote kuip met medehulp van drie bedienden, die 
hem de stukken vleesch en het zout toereiken. 

3986 j>7. pag. 126. — De Pan. — Eindeling, en ten laatste. — Eene vrouw 
bezig met koeken bakken boven het haardvuur; nevens haar zitten een 
man en een jongen, die van het reeds gereed gemaakte eten. Meer achter- 
waarts zit nog eene vrouw, terwijl op den achtergrond rechts eene andere 
de voordeur binnentreedt. 



698 



39^7 3^- pag. 130. — Hei Mes. — Naar dat men U neemt. — Aan eene tafel, 
waarop brooden en een groot mes liggen, zitten een man en twee knapen ; 
daarachter eene vrouw, die een boterkop aanbrengt. Rechts in een voor- 
vertrek bij het raam zit een man te arbeiden, naast wien een knaap staat. 

3988 j>p. pag. 134. — De Rooster. — Denkt op V langdimrigste. — Twee 
vrouwen bij het haardvuur bakken visch op een rooster. Meer achterwaarts 
Hnks komt een man, gekleed in eene kamerjapon, binnen uit den tuin, 
waarin zich nog eene vrouw bevindt. 

3989 40. pag. 138. — De Asschop. — Ook zo van herten. — De asch van 
het uitgedoofde haardvuur wordt door eene dienstbode opgescliept. Daar- 
achter rechts door de voordeur een stadsgezicht. 

3990 41. pag. 142. — De Asveeger. — Van binnen ook zo. — Een man zit 
bij het turfvuur, dat onder de schouw brandt en waarboven een ketel 
hangt, en veegt de op den grond verspreide asch met een kleinen bezem 
bijeen. Achter hem staat eene vrouw en tegenover hem zit een knaap, die 
zich warmt. 

3991 42. pag. 146. — De Bezem. — Weg Stof en Vuilis. — Eene vrouw veegt 
met een langen stoffer het vuil op de vloer bijeen. Meer achterwaarts staat 
eene tweede bij de geopende voordeur. 

3992 4J. pag. T48. — Het Schuurtuig. — Door verdrukking, gewenst. — Vóór 
eene woning staat eene dienstbode houtwerk te schuren. Verder achter- 
waarts zit eene vrouw, achter wie men een stadsgezicht ziet. 

3993 44- pag. 150. — Het Sen>et. — Behoed het beste. — Bij eene tafel, 
waarbij drie kinderen staan en waarop eene vrouw de servetten nederlegt, 
is de heer des huizes reeds gezeten en ontvouwt het zijne. Verder naar 
achteren treedt de dienstbode binnen met het eten. 

3994 4^. pag. 152. — De Kan. — Daar men Heft daar leeft men. — Een 
arbeider, gezeten bij eene schaafbank, heft eene drinkkan met deksel van 
den grond op. Op den achtergrond links door de geopende deur eene 
dorpsstraat met verscheidene figuren. 

3995 4Ö. pag. 156. — De Lantaaren. — Otn niet verkeert te gaan. — Eene 
vrouw plaatst eene brandende lantaarn op eene tafel. Door de geopende 
deur ziet men een landschap bij avondschemering. 

3996 ^7. pag. 160. — Het Thee en Koffy-gereedschap. — Lust is een diepe 
Put. — Drie mannen, twee vrouwen en een kind zitten rondom eene tafel 
koffie te drinken, welke door den heer des huizes uit eene zeer groote kan 
in de kopjes geschonken wordt. Verder achterwaarts nog twee personen 
en twee kinderen. 

3997 48. pag. 164. — Het Kabinet. — Nooten zonder Pit. — Vijf heeren, 
deels staande, deels zittende, beschouwen den inhoud van verschillende 
laadjes, welke een hunner uit eene fraai gebeeldhouwde kunstkast te voor- 
schijn brengt. 



I 7 I I 699 

399^ 49- P^o- 168. — De Heugel. — Het hangt te hoog. — Eene vrouw grijpt 
naar den ketting, waaraan een ijzeren pot boven het haardvuur hangt. 

3999 50- pag. 172. — De Schryf-ley. — Teeken aan. — Een man schrijft op 
de aan den muur hangende lei en dat wel van rechts naar links. Door de 
geopende deur ziet men in de voorkamer, een winkel met toonbank, waar 
eene vrouw het door haar gewenschte goed naziet. 

4000 5/. pag. 176. — De Juweel-koffer. — Vals, tegen V waare. — Eene 
vrouw beschouwt den inhoud van een vóór haar op tafel staand kistje, 
dat zij genomen heeft uit eene geopende muurkast, welke nog meer kost- 
baarheden bevat. Achter haar staat eene tweede vrouw. 

De prenten, ook de Titelprent, zijn onveranderd weder gebruikt in de 
uitgave van 1731 bij Kornelis vander Sys, in de Beursstraat, in de drie 
Raapen. 

In de volgende drukken te Amsterdam bij Jacob ter Beek en Kornelis 
de Veer, bezyden de Beurs, 1756, en bij de Erven van F. Houttuyn 1771 
is het adres i. d. ni. van de Titelprent telkens gewijzigd in overeenstemming 
met den gedrukten titel. 

I 7 I 2 
440 

Adriaan Spiimiker, De Werken en Vergelding Der Barm- 

hertigheid En Onbarmhertigheid. Te Amsteldam, By de 

Wed: P: Arentz, en K: vander Sys, Boekverkoopers in de 

Beurs-straat, in de drie Raapen, 171 1. 8°. 

Hierin 14 prenten door Jan Luyken, waaronder 7 nieuwe. Alle van 
achteren bedrukt. — De titelprent H. 133, B. 84 mm., de andere H. 85, 
B. 76—78 mm. 

4001 /. Titelprent. 

In het midden staat een groote steen, waarop: De Werken en Vergelding 
der Barnihertigheid en Onbarmhertigheid door A. Spinnikcr. Achter dezen 
steen bevinden zich vier bedroefde personen (de Armoede), van welke de 
voorste eene schaal vóórhoudt aan de links staande Barmhartigheid, eene 
jonge vrouw met eene vlam boven op het hoofd, in de rechterhand eene 
waterkan, waaruit zij die schaal vult en aan hare voeten een overloopende 
geldzak, welken zij vertreedt, en eene korenmaat. Achter haar een engeltje 
met brooden, en in de door hemelsch licht bestraalde wolken drie 
engeltjes met palm en kroon. Rechts van den steen staat de Gierigheid of 
Onbarmhartigheid, eene oude vrouw met krouwel, sleutelbos en geldzakken 
en met het been gekluisterd aan de Wereld, waarbovenop eene pad zit; 
vóór haar eene spade en eene plank, waarop een hart staat afgebeeld; 
achter haar onweerswolken. — i. d. m. : 7^e Amsteldam, by de Wed' F: Arentz 
en K. vander Sys. 

0. 1. o.: /. Luiken fee: 



17 12 



700 



2. pag. 5. — 2^^ Staat van N°. 1500: De Hongerige gespijzigd. 

3. pag. 7. — 2<ie Staat van N°. 1501 : De Dorstige gelaafd. 

4. pag. 9. — 2<'e Staat van N°. 1502: De Vreemdeling geherbergd. 
3. pag. II. — 2^^ Staat van N°. 1503: De Naakte gekleed. 

6. pag. 13. — 2'ie Staat van N°. 1504; De Zieke bezocht. 

7. pag. 15. — 2de Staat van N°. 1505: De Gevangene bezocht. 

4002 8. pag. 17. — In een binnenvertrek zitten rechts man, vrouw en kind 
aan een rijk voorzienen disch en maken een afwijzend gebaar tegen een 
arme, die links vóór de deur om hulp vraagt. 

o. r. O. : /. Z 

4003 9. pag. 19. — Links vóór eene woning, waar eene vrouw met eene water- 
kan in de hand binnentreedt, zit in de schaduw een man met beker en 
kan en wendt zich daarmede af van een vóór hem staanden dorstigen 
wandelaar. 

o. r. o. : /. Z. 

4004 10. pag. 21. — Rechts eene woning; over de onderdeur vertoont zich 
de bewoner, die den buiten staanden, vermoeiden reiziger aanwijst, zich 
verder te begeven. Op den achtergrond de ondergaande zon. 

O. r. O. : /. Z. 

4005 II' pag. 23. — Rechts eene woning; daarvóór een dorre boom, naast 
welken een man, met pels en bonten muts gekleed, kijkt naar een bijna 
geheel naakten man vóór hem, die zich begeeft naar de stad op den 
achtergrond. 

o. r. o. : L L. 

4006 12. pag. 25. — In eene kamer ligt rechts, geheel verlaten, een zieke te 
bed; door de geopende deur ziet men twee mannen voorbij wandelen. 

O. r. O. : ƒ Z 

4007 13' pag. 27. — Rechts een gevangentoren, achter welks tralievensters 
zich een man bevindt. Links zien twee personen daarnaar. 

o. r. O. : /. Z. 

14. pag. 29. — N°. 3275 wederom gebruikt. Het Laatste Oordeel, uit: 
J. Luyken, Zedelyke en Stichtelyke Gezangen. 

Een 2^0 druk van dit werk is : te Amsteldam By Gerrit de Groot en Zoon 
MDCCLXVJI. De prenten komen daarin onveranderd voor, behalve dat 
bij N°. 4001 het adres i. d. m. verwijderd is. Het boek is zoowel afzonder- 
lijk uitgegeven, als gebonden achter: Jan Luiken, Zedelyke en Stichtelyke 
Gezangen, doch alsdan met afzonderlijke pagineering. 

Van N°. 4002 — 4007 komen copiën van de tegenzijde voor in : De Groote 
Vierschaar van Jesiis Christus, uitgegeven door: Wilhem de Broen. Dit 
werk bevat daarenboven nog 8 copiën uit: J. Luiken, Lof en Oordeel van 
de Werken der Barmhertigheid, lögs, en heeft Hollandsche en Fransche 
onderschriften gegraveerd in de ongeveer 40 mm. hooge marge. 



JAN' LUVKEN lyil. 399^. 



I7I2 



70I 



441 

Tweede Serie van 42 Bijbelprenten met gedichten van 
twee regels in de marge. 8°. 

Deze Serie, waarvan de prenten boven de voorstelling voorzien zijn 
van de tekstaanwijzing, schijnt aanvankelijk te zijn uitgekomen als een 
afzonderlijk werk van 40 prenten met eene titelprent, of wel te zamen met 
sommige prenten uit de eerste Serie Bijbelprenten van 1680 (Boek-N°. 23), 
en wel van die, welke in de tweede Serie niet opnieuw waren afge- 
beeld; in dat geval ontbreekt gewoonlijk N°, 4049. Van de 10 voorstel- 
lingen, die in beide Seriën voorkomen, werd de nieuwe uitgave gekozen; 
de onderlinge verschillen van deze tweemaal afgebeelde voorstellingen 
worden hierachter aangeduid. 

Verder dienden deze prenten vooral om te worden ingevoegd in Bijbels 
of Nieuwe Testamenten; aldus gebruikt, komt N°. 4008 niet voor. 

Oorspronkelijk zijn N°. 4009—4048 bij achttallen gegraveerd op vijf 
koperen platen, terwijl N°. 4008 en N°. 4049 afzonderlijk schijnen ver- 
vaardigd te zijn, 

N°. 4008 zonder beteekening, H. 128, B. 74 mm.; de overige beteekend: 
/. Z, bij N°. 4045 i. r. o., bij de andere o. r. o., H. 120—122, B. 68 — 70 mm. 

4008 /. Titelprent. 

Op den voorgrond het Oude Verbond, voorgesteld links door Mozes en 
Aaron met de Wet, — in het midden door David met de harp, — en 
rechts door de Profeten met hunne geschriften. Alle zien naar den achter- 
grond, waar het Evangelie wordt gebracht door de Apostelen. Boven deze 
groep in eene wolk de Engelen. Op den achtergrond links de Opstanding, 
rechts de Hemelvaart. De voorzijde van den steen, waarop Mozes zit, 
heeft het opschrift: Bybcl Printen van Jan Luiken, — i. d. m.: Te Afn- 
steldain, By de Wed: Pieier, Arcntz en Cornelis van der Sys. 

4009 2. i. b. m. : Gen: VII: 17—24, Luk: XVII : 26—27. — i. d. m. : 'tKan erger 
niet, als dat een vlot Draagt 's waerelds deugd en overschot. — De Zond- 
vloed. Op den voorgrond rechts een boom, waarin tal van vluchtelingen 
klimmen; links de overstroomde vlakte, waarin een aantal personen ten 
onder gaan en waarop in de verte de Ark drijft. 

4010 3. i. b. m. : Gen: XIX : 24, 25. ludas Ff 7. — i. d. m. : Hoe duur, o Sodom, 
staat U7U lust, Als God die vlam met vlamme blust l — Regen van vuur 
over Sodom, waardoor de bewoners op den voorgrond en links worden 
overvallen. Rechts op den tweeden grond de ten ondergang gedoemde 
stad. 

40 11 4. i. b. m. : Gen: XXII : i— 13. Heb: XI : 17. — i. d. m.: Houw op, 
Vader, spaar uw kind; Het sterk geloof krygt God te vrind. — Izak ge- 
offerd. Abraham staat rechts met ontbloot offermes en ziet omhoog, waar 
i, 1. b. de Engel in de wolken verschijnt. 



I7I2 



702 



4012 5- i- 1». m.: C^/i; XXXVII : 23—28. Handel: VII : g. — i. d. m.: 
/^/i^*?^, <? lozef; Gods beleid Trekt haast het licht uit donkerheid. — Jozef 
verkocht. Op den voorgrond links de kuil, daarachter de jongeling en de 
Midianietische kooplieden met hunne kameelen; rechts de andere zonen 
van Jakob. 

4013 6. i. b. m.: Exod: XIX : 16— 18. Heb: XII : 18—21. — i. d. m.: Hoe 
dreunt Gods berg, van schrik omzet l Dat past by Izr'els slaafse wet. — De 
Wetgeving op Sinaï. Op den voorgrond rechts staan twee groote figuren, 
die het gelaat bedekken; op den tweeden grond links de Israëlieten, 
die met gebaren van ontzetting zien naar den op den achtergrond afge- 
beelden berg, die door vlammen, wolken en bliksemen omgeven is. 

4014 7. i. b. m.: Num: XXII : 22— 31. II Pet: II : 16. — i. d. m.: Heeft 
Gods bevel op V hert geen klem, Hy straft het door eens beesten stem. — 
Bileam zit rechts op de ter aarde liggende ezelin, welke hij slaat ; links op 
den tweeden grond staat de engel met uitgetrokken zwaard. 

4015 8. i. b. m.: Richteren VI : 36— 38. — i. d. m. : '/ Bedauwde vlies verbeeld 
Gods Held, Van Hemels gunst en kracht verzeld. — Gideon wringt het 
vlies uit; hij ligt geknield naar links gekeerd. Op den tweeden grond de 
tenten der Israëlieten aan den voet van een steilen berg. 

4016 9. i. b. m.: Richteren XIII : ig, 20. — i. d. m. : Manoach, stel V hert 
te vreên; Deeze Eng' Ie vlucht sterkt de EngHe-reèn. — Rechts knielt Manoach, 
meer naar links zijne vrouw, vóór het altaar, boven welks vlam de Engel 
zweeft. Op den tweeden grond links een boom, waaronder twee runderen 
zich bevinden. 

4017 10. i. b. m. : Ruth II: 2—iy. — i. d. m.: Getrotme Ruth, verwacht van 
God En Land en Landheer tot uiv Lot. — Rechts staat Boaz, naast hem 
de opzichter, in het midden Ruth, aren zoekende en naar links gewend. 
Op den tweeden grond links de maaiers aan hun arbeid. 

4018 //. i. b. m. : / Samuel XX : 41. — i. d. m. : Weeft, ween niet, edel vrienden 
paar; Uw afscheid keert het doodsgevaar. — Afscheid van David en Jonathan; 
beide weenende, de eerste rechts geknield, de andere tegenover hem staande. 
Op den achtergrond de stad. 

4019 12. i. b. m. : / Koningen XVII : 3— 6. — i. d, m.: Die steunt op God, 
krygt '/ al te vriend. En word van ravens zelf gediend. — Elia door de 
raven gespijzigd. De Profeet zit rechts en neemt een stuk brood uit den 
bek van den vogel; een tweede nadert in den rechterbovenhoek; op den 
achtergrond links de ondergaande zon. 

4020 13- i. b. m.: lob 11:7—13. lakobus V : 11. — i. d. m.: Wie stygt ten 
toppunt van geduld l Die staat, als spot de ramp vervult. — Job en zijne 
vrienden. De hoofdpersoon rust rechts op den mesthoop; naast hem staat 
zijne vrouw, terwijl de vier vrienden links op den grond zitten. 

402 1 14. i. b. m. : Psalm I. — i. d. m. : Gaf zang ooit voordeel, Jesses Zoon 
Verplicht alle eeuwen door zyn toon. — David zit rechts in eene open 
galerij; tegenover hem een dienaar, die zijne harp brengt; achter hem drie 
staande mannen bij eene kolom. 



\ ■ 

I7I2 703 

4Ó22 /ƒ. i. b. m.: Jereni. XXXVI 11 : 6—13. — '\. ^. va.: Schoon Ebedmehch 
glhnt van zwart., Een blanke ziel beiuoont zyn hert. — Jeremia zit rechts 
op den rand van den kuil, waaruit hij getrokken is op bevel van den 
tegenover hem staanden Moorschen Kamerling. Daarachter de gebouwen 
rondom het Voorhof der Bewaring. 

4023 16. i. b. m. : Daniël VI : 11 — 14. — i. d. m.: Gewenste Man, homu vast 
aan God; Zyn wyshcid brengt den nyd ten spot. — Daniël naar links ge- 
wend en geknield vóór het open venster; rechts een viertal personen, die 
hem bespieden. 

4024 IJ. i. b. m.: lonas III : 4—10. Matth: XII : 41. — \. d. m.: Al noemt 
Gods mond den tyd der straf. Oprechte boete keert haar af. — Op een 
groot plein, achteraan door gebouwen omgeven, staat in het midden op 
den tweeden grond de Profeet Jona te prediken, terwijl hij de rechterhand 
omhoogheft, ten aanhoore van eene talrijke menigte, die door gebaren 
hun berouw toonen. Op den voorgrond links zitten drie weeklagende 
personen ter aarde. 

4025 18. i. b. m. : Matth: V. VI. VII. — i. d. m.: De regen stroomt in 't laage 
neer, Zo doet ook leziis hemel-leer. — De Bergrede. Jezus en zijne discipelen 
zitten rechts op den top eener hoogte, tegen de helling waarvan de talrijke 
toehoorders staan; daaronder op den voorgrond rechts eenige groote figuren. 

Op N°. 155 zijn de vier grootere figuren op die plaats zitteneie afgebeeld. 

4026 ig. i. b. m.: Matth: XIII : 44. — i. d. m.: Staa alles af, des hemels 
schat Gaat boven al wat de aard bevat. — Op een akker staat rechts een 
man gebogen over een schat, dien hij heeft gevonden bij het omspitten 
van den grond. 

4027 20. i. b. m.: Matth: XXV : JI—-46. — i. d. m.: Dc Hechter deelt, naar 
ider deê, Of eeuwig wel, of eeuwig wee. — Het Laatste Oordeel. Op den 
voorgrond de uit hunne graven herrijzende dooden, waaronder links eene 
vrouw in aanbidding, rechts een wanhopige man ; op den tweeden grond 
rechts de vlammen der Hel, terwijl links de gezaligden ten Hemel stijgen, 
waar Christus zich vertoont op de wolken. 

Op N°. 176 ziet men den man op den voorgrond rechts van voren, 
hier op den rug. 

4028 21. 'i.h.m.: Matth: XXVII : JSSO- ~ i. d. m.: Wie in iets anders 
zich verheugt, V Kruis is de bron van luaare vreugd. — Rechts de drie 
kruisen op Golgotha, met Johannes en Maria staande naast het middelste ; 
op den voorgrond links de vier dobbelende Romeinsche krijgsknechten 
en daarachter de naar Jezus ziende overste. 

Op N°. 160 is alleen het kruis van Jezus afgebeeld en de uiteinden 
der andere kruisen aangeduid. 

4029 22. x.h.m.: Matth: XXVIH : 1—4. — \. A. m.: Wat baat doch zegel, 
steen, en wacht? God zet zyn raadsbesluit in kracht. — Christus' Opstanding. 
Rechts naast de opening van het graf zit een engel; op den voorgrond 
links liggen de vier wachters ter aarde ; op den achtergrond links naderen 
de drie vrouwen. 

Op N°. 161 vlucht rechts een der wachters weg. 



1 7 1 2 704 

4030 2j. i. b. m. : Markus IX : 2—8. — i. d. m. : Wie twyfelt noch aan Tezus 
leer, Daar God hem zelf bekroont met eer? — De Verheerlijking op den 
Berg. Op den voorgrond de drie apostelen ; links Petrus geknield tot Jezus 
sprekende en naast hem Johannes naar de verschijning ziende, rechts 
Jakobus, die de hand boven de oogen houdt. Op den tweeden grond Jezus 
tusschen Mozes links en Elia rechts. 

4031 24. i. b. m.: Markus XIV : 17— 26. — i. d. m.: Gelukkig, die op V 
hemels Brood En waare Paaslam word genood! — Het Laatste Avond- 
maal. Achteraan zit Jezus, rechts daarnaast Johannes, die zich over hem 
heen buigt. Op den voorgrond links een groot waschbekken. 

4032 Sf. i. b. m. : Lukas II : 7 — JÓ. — i. d. m. : Stal! kribbe! hoe onwaard, 
Noch draagt gy V heil der gantser aard. — De Aanbidding door de Herders 
in den stal te Bethlehem. Maria zit rechts van de kribbe; op den voor- 
grond een ezel, den kop naar links gewend. 

4033 26. i. b. m.: Lukas VII : 12— 15. — i. d. m.: Bedrukte Weemv, waarom 
gezucht? Zie daar mv Zoon den dood ontvlucht. — Rechts de poort van 
Nain, waar de lijkstoet is uitgekomen van den nu verrezen jongeling; 
links staat Jezus tegenover hem en snelt de verblijde moeder toe. 

4034 27. i. b. m. : Lukas XIII : ii — ij. — i. d. m.: o Kracht, die 't kromme 
lyf verboog, Recht onze zielen mee om hoog. — In een dicht bezet vertrek 
zit Jezus rechts en legt de hand op de geheel krom gebogen vrouw vóór hem. 

4035 28. '\. b. m.: Lukas XV : 11— J2. — i. d. m.: Barmhertigheid komt waare 
boet. Met open armen in H gemoet. — Links knielt de teruggekeerde Ver- 
loren Zoon, terwijl rechts de Vader met uitgebreide armen toesnelt. 

Op N". 165 staat de Vader links. 

4036 2(). \. b. m.: Lukas XVI : ig—ji. — i. d. m.: Doe 7iiyze keur, want eens 
zal V zyn Na droefheid vreugd, na 7veelde pyn. — Op den voorgrond ligt 
de Rijke Man, met het hoofd naar rechts in de vlammen; bovenaan links 
verschijnt Lazarus in den schoot van Abraham. 

Op N°. 166 bevinden zich in de vlammen een aantal monsters, die hier 
zijn weggelaten, met ééne uitzondering. 

4037 30. i. b. m.: Lukas XIX : 2g—44. — i. d. m. : Wat juicht de schaare, 
als lezus schreit? Zy 7veet niet wat haar kwaads verbeid. — De Intocht in 
Jeruzalem. Jezus komt van rechts aanrijden; op den achtergrond links de 
muren der stad. 

Op N°. 168 is rechts achter Jezus een heuvel met palmboomen ; deze 
ontbreekt hier. 

4038 31. i. b. m.: loan: III : i — 21. — i. d. m.: Schoon '/ zonnelicht verduynt 
by nacht, Des levens Zon behoud zyn kracht. — Jezus zit rechts, sprekende 
tot den tegenover hem staanden Nikodemus. 

4039 32. i. b. m.: loanr IV : ^ — 42. — i. d. m.: Hoe mild'lyk word de ziel 
gedrenkt. Als lezus 't Leevend water schenkt! — Rechts zit Jezus naast de 
Jakobsbron; links staat de Samaritaansche vrouw met hare waterkruik. Op 
den tweeden grond links de terugkeerende discipelen. 



I7I2 705 

4040 SJ. i. b. m.: loan: XIII : 4—10. — i. d. m.: Reik toe, Petrus, eiken 
voet; V Is heilzaam, wat uw Meester doet. — De Voetwassching. Rechts 
zit Petnis, achter wien zich de andere discipelen vertoonen; links vóór hem 
ligt Jezus geknield. 

Op N°. 172 ziet men achter Petrus de trap, voerende naar de opper- 
zaal; deze is hier weggelaten. 

4041 34. i. b. m. : loan XXI : i — 22. — i. d. m.: Simon, volg maar s' Heeren 
treên, En zyt met eigen lot te vreen. — Aan den oever van de Zee van 
Tiberias staat Jezus en keert zich om naar de rechts achter hem staande 
discipelen Petrus en Johannes. 

4042 33. i. b. m. : Handel: 1 : 4 — 12. — i, d. m. : Vaar op, o Heer, vaar on- 
belet. Zo word ons heil in stand gezet. — De Hemelvaart. Van de op den 
voorgrond staande discipelen houdt de figuur rechts de handen gevouwen 
omhoog, die links de handen omlaag. 

Op N°. 173 is op den achtergrond een uitgestrekt landschap afgebeeld, 
dat hier geheel ontbreekt. 

4043 36. i. b. m.: Handel: II : 1—6. — i. d. m. : d Zuiver licht, 6 hemelgloed, 
Ontvonk en reinig ons gemoed. — De Uitstorting van den Heiligen Geest. 
Boven de verzamelde discipelen is bovenaan links een sterk bewogen 
gordijn aangebracht. 

Op N°. 174 is bovenaan eene groote vlam afgebeeld, hier alleen de ver- 
deelde vuurtongen. 

4044 37. i. b. m.t Handel: III : 1—8. — i. d. m.: Wat zuil den tempel stut, 
noch meer Schraagt hier een kreupel waarheids leer. — Rechts de ingang 
van den Tempel tusschen twee kolommen, waarvóór de kreupele zit, die 
door Petrus bij de hand wordt gegrepen, terwijl links Johannes staat. 

4045 38. i. b. m. : Handel: V : 75", 16. — i. d. m. : Waar bleek Gods hand met 
grootcr kracht. Als daar een schim gezondheid bragt? — Op een groot plein 
loopen Petrus en Johannes tusschen een aantal op den grond liggende 
zieken, op wie hunne schaduw valt. Rechts een zieke op zijne matras, 
links geheel op den voorgrond de voeten van een anderen lijder. 

4046 3g. i. b. m. : Handel: X : 1—6. — i. d. m. : Gods gunst bestraalt met 
klaarder licht De ziel, die trouw naar kennis richt. — Rechts knielt Cor- 
nelius vóór den tegenover hem staanden engel. 

4047 40. i. b. m. : Handel: XII : 3— 11. — i. d. m. : Wien de Engelen ten 
dienste staan. Wat kan hem list of boosheid schaan 7 — De Verlossing van 
Petrus, die met het hoofd naar rechts in de gevangenis ligt naast den 
slapenden, naar links gekeerden krijgsknecht op den voorgrond. Van links 
af komt de Engel, begeleid door een straal van hemelsch licht. 

4048 41. i. b. m.: Handel: XXVIII : 1—6. — i. d. m.: Verhaast geen vonnis; 
de adders-tand Styft de achtbaarheid van Gods gezant. — Rechts zit 
Paulus na de schipbreuk op Melite en schudt de adder af in het vuur 
tegenover hem. 



7o6 



4049 42- i. b. m.: Lukas XIII : 6~g. — i. d. m. : Langmoedigheid, die bef ring 
taacht, och wierd gy steeds van ons bedacht! — De Onvruchtbare Vijgen- 
boom, naast welken links de hovenier met zijne spade, rechts de eigenaar staat. 

Naar aanleiding van het doel, waarvoor zij waren vervaardigd, komen 
N°. 4009—4049 herhaaldelijk voor, ingevoegd in Bijbels, hetzij de geheele 
serie, hetzij een gedeelte daarvan. 

Ook zijn N°. 4025 — 4048 te vinden, ingevoegd in: Jacob Vernet, Chris- 
telyk Onderwys of kort en bondig zamenstel vati Godgeleerdheid en Zede- 
kunde.... Te Hoorn by T. Tjallingius MDCCLXVIII. 5 dhi. 8°. 

In: J. Watts, Kort Begrip der geheele Schriftuurlyke Geschiedenissen, 
1742, zijn soms van N°. 4009—4048 de origineelen ingevoegd in plaats 
van de hieronder beschreven copiën. 

Deze prenten schijnen zeer in den smaak van het publiek gevallen te 
zijn en er bestaan verscheidene copiën, zoowel van dezelfde zijde als van 
de tegenzijde; ook deze zijn gebruikt op dezelfde wijze als de oorspronke- 
lijke tot invoeging in verschillende boeken. Van N°. 4008 en 4049 zijn 
mij geene copiën bekend. Alle zijn zonder beteekening. 

In de verzameling Van Eeghen bevinden zich de volgende seriën: 

A. J. Watts, Kort Begrip der geheele Schriftuurlyke Historie Te 

Amsterdam, By Isaak Tirion, in de Kalverstraat, by den Dam, in Hugo 
Grotius. 1742. 8°, bevat 40 bizonder slechte copiën, voorzien van dezelfde 
tekstaanwijzingen i. b. m. en van dezelfde tweeregelige versjes i. d. m. als 
de origineelen. 

B. De prenten schijnen niet voldaan te hebben, want in de 2''^ uitgave 
van bovengenoemd werk, bij denzelfden uitgever, 1746, bevinden zich 24 
bizonder goede copiën, zonder iets i. b. m., en i. d. m. voorzien van de uit- 
legging van het voorgestelde op één regel, benevens de tekstaanwijzingen. 

Deze zelfde Serie is ook gebruikt in den 3*^611 ^xuk (op den titel even- 
zeer sTweede druk" genoemd), welke 1764 bij Willem Henrik Kroon te 
Utrecht verscheen; en in den 4'i«" druk (op den titel met sDerde druk"), 
welke 1775 te Utrecht werd uitgegeven bij de Wed: J. J. van Poolsum, 
Jan van Terveen en G. van den Brink Jansz: 

C. Pieter fan Entrop, De Kerkelykc en Joodsche Geschiedenissen ver- 
kort ... . Amsterdam 1762. 8°, bevat 28 nieuwe copiën, met tekstaan- 
wijzingen i. b. m. en versjes i. d. m. gelijk aan de origineelen. 

D. Een Oud Testament van 1769 bevat 14 andere copiën met dezelfde 
bijschriften. De toestand van dit exemplaar geeft aanleiding tot de onder- 
stelling, dat ook deze Serie oorspronkelijk uit een grooter aantal prenten 
bestaan heeft. Het boek is niet gepagineerd. 

E. Een Bijbel van 1774 heeft weder eene nieuwe Serie van 40 copiën, 
ook voorzien van dezelfde bijschriften i. b. m. en i. d. m. 

F. In 1780 verscheen bij Samuël de Waal, Boekverkooper te Utrecht, 
de 2<^'<^ druk van: P. f. Entrop, de Kerkclyke en foodsche Geschiedenissen 



171 2 70? 

verkort....; daarin komen weder 22 nieuwe copiën voor met tekstaan- 
wijzingen en onderschriften als bij de origineelen. 

G. In: De Beste Mensch Jesus . . . . Schoolboek; met Flaaten, door den 
kindervriend Jan Luyken. Amsterdam by W. Holtrop, 1800 8°, zijn 11, 
wederom nieuwe en zeer slechte copiën aangebracht zonder eenig bijschrift. 

Deze hebben ook gediend voor den 2'i<=" druk bij denzelfden uit- 
gever 1801, qn voor den 3*^^" druk te Amsterdam, bij J. S. Van Esveldt 
Holtrop. 1803. 

Deze zeven verschillende Seriën te zamen beschouwende, vindt men 
daarin de volgende verdeeling der copiën, op de daarbij gevoegde pagina's ; 



Naar N°. 


4009. 


De Zondvloed. 


















van dezelfde zijde: 


A 


12. 


B 


14. 










van de tegenzijde: 


C 


9- 


E 


4- 


F 


8. 


Naar N°. 


4010. 


Sodom verwoest. 


















van dezelfde zijde: 


A 


19. 


B 


20. 


C 


16. 






van de tegenzijde: 


E 


9- 


F 


17- 






Naar N°. 


401 T. 


Abraham offert Izak. 


















van dezelfde zijde: 


B 


24. 


C 


17- 


D. 


— 






van de tegenzijde: 


A 


24. 


F 


17- 






Naar N°. 


4012. 


Jozef verkocht. 


















van dezelfde zijde: 


A 


28. 


B 


28. 


D. 








van de tegenzijde: 


C 


27. 


E 


19. 


F 


27. 


Naar N°. 


4013. 


Wetgeving op Sinaï. 


















van dezelfde zijde: 


A 


36. 


B 


38. 


C 


41. 






van de tegenzijde: 


E 


36. 


F 


41. 






Naar N°. 


4014. 


Bileam tegengehouden. 


















van dezelfde zijde: 


B 


88. 


C 


46. 


D. 








van de tegenzijde: 


A 


94. 


F 


46. 






Naar N°. 


4015. 


Gideon en het VUes. 
van dezelfde zijde: 
van de tegenzijde: 


A 

E 


107. 
121. 


D. 








Naar N°. 


4016. 


Manoach's Offer, 
van dezelfde zijde: 
van de tegenzijde: 


A 

E 


109. 
125. 


D. 








Naar N°. 


4017. 


Boaz en Ruth. 


















van dezelfde zijde: 


A 


115. 


C 


SI- 


D. 








van de tegenzijde: 


E 


131- 


F 


SI- 






Naar N°. 


4018. 


David en Jonathan. 


















van dezelfde zijde: 


A 


117. 


C 


S8. 


D. 








van de tegenzijde: 


E 


143- 


F 


S8. 






Naar N°. 


4019. 


Elia gespijzigd. 


















van dezelfde zijde: 


D. 




E 


174. 










van de tegenzijde: 


A 


138. 


C 


71- 


F 


71- 


Naar N°. 


4020. 


Job en zijne vrienden. 


















van dezelfde zijde: 


A 


178. 


B 


164. 


D. 








van de tegenzijde: 


E 


244. 











E 



D. 



E 78. 



1712 



7o8 



Naar N''. 


4021. 


David dicht de Psalmen. 










van dezelfde zijde: 


A 126. 


C 


56. D. 






van de tegenzijde: 


E 257. 






Naar N°. 


4022, 


Jeremia uit den kuil gered. 










van dezelfde zijde: 


A 191. 


D. 








van de tegenzijde: 


E 353- 






Naar N°. 


4023. 


Daniël biddende. 












van dezelfde zijde: 


A 200. 


C 


84. D. 






van de tegenzijde: 


E 397- 






Naar N°. 


4024. 


Prediking van Jona. 












van dezelfde zijde: 


A 183. 


B 


168. D. 






van de tegenzijde: 


E 411. 






Naar N°. 


4025. 


De Bergrede. 












van dezelfde zijde: 


A 359- 


B 


323- 






van de tegenzijde: 


E 3. 


G 


20. 


Naar N°. 


4026. 


De Schat in den Akker, 
van dezelfde zijde: 


A 362. 










van de tegenzijde: 


E 8. 


G 


37- 


Naar N". 


4027. 


Het Laatste Oordeel, 
van dezelfde zijde: 


A 361. 










van de tegenzijde: 


E 15 
rechts. 


met 


behoud 



De Kruisiging. 

van dezelfde zijde: A 394. B 354. C 120. 

van de tegenzijde: E 17. F 122. G 62. 
De Opstanding. 

van dezelfde zijde: B 358. E 18. G 70. 

van de tegenzijde: A 397. C 122. F 122. 
De Verheerlijking op den Berg. 

van dezelfde zijde: A 358. B 320. 

van de tegenzijde: C 113 met verwisseling van Mo- 
zes en Elia. E 23. 

Naar N°. 4031. Het Avondmaal. 

van dezelfde zijde: A 379. B 340. 

van de tegenzijde: C 116. E 27. F 116. 
Naar N°. 4032. Geboorte van Jezus. 

van dezelfde zijde: A 348. B 312. C 105. 

van de tegenzijde: E 30. F 105. G i. 
Naar N°. 4033. Opwekking van den Jongeling te Naïn. 

van dezelfde zijde: A 371. B 332. 

van de tegenzijde: E 34. G 34. 
Naar N°. 4034. Genezing van de gebogene vrouw. 

van dezelfde zijde: A 370. C 131. 

van de tegenzijde: E 39. 
Naar N°. 4035. De Verloren Zoon. 

van dezelfde zijde: A 365. 

van de tegenzijde: E 40. G 46. 



Naar N^. 4028. 
Naar N°. 4029. 
Naar N°. 4030. 



Naar N°. 


4036. 


De Rijke Man en Lazarus. 












van dezelfde zijde: 


A 366. 












van de tegenzijde: 


E 41. 








Naar N°, 


4037- 


Intocht in Jerusalera. 
van dezelfde zijde: 


A 384. 


B 344- 










van de tegenzijde: 


C 116. 


E 43. 


F 


116. 


Naar N°. 


4038. 


Jezus en Nicodemus. 
van dezelfde zijde: 
van de tegenzijde: 


A 366. 
E 48. 








Naar N°. 


4039- 


De Samaritaansche Vrouw. 












van dezelfde zijde: 


A 367. 












van de tegenzijde: 


C iio. 


E 48. 


G 


12. 


Naar N°. 


4040. 


De Voetwassching. 
van dezelfde zijde: 
van de tegenzijde: 


A 373. 
C 117. 


B 334. 
E 55. 






Naar N°. 


4041. 


Petrus weder tot Apostel aangesteld. 










van dezelfde zijde: 


A 399. 


B 358. 










van de tegenzijde: 


C 108. 


E 59- 


F 


109. 


Naar N°. 


4042. 


De Hemelvaart. 














van dezelfde zijde: 


A 401. 


B 359- 


C 


122. 






van de tegenzijde: 


E 60. 


F 122. 


G 


85. 


Naar N°. 


4043- 


Het Pinksterfeest, 
van dezelfde zijde: 


A 403. 


B 360. 










van de tegenzijde: 


C 123. 


E 60. 


F 


122. 


Naar N°. 


4044. 


De Kreupele genezen. 














van dezelfde zijde: 


A 407. 


B 362. 


C 


123. 






van de tegenzijde: 


E 61. 


F 122. 






Naar N°. 


4045- 


De schaduw van Petrus geneest de zieken. 






van dezelfde zijde: 


A 404. 


B 364. 










van de tegenzijde: 


C 112. 


E 62. 


F 


131- 


Naar N°. 


4046. 


Cornelius en de Engel. 












van dezelfde zijde: 


A 412. 












van de tegenzijde: 


C 140. 


E 66. 


F 


140. 


Naar N°. 


4047. 


Petrus uit de gevangenis verlost. 










van dezelfde zijde: 


A 414. 


B 370. 










van de tegenzijde: 


C 141. 


E 67. 


F 


141. 


Naar N°. 


4048, 


Paulus op Melite. 














van dezelfde zijde: 


B 396. 


C 139. 


E 


71- 






van de tegenzijde: 


A 442. 


F 139. 







442 

Johannes Luiken, De Schriftuurlyke Geschiedenissen en 
Gelykenissen .... Te Amsteldam, by de Wed: Pieter 
Arentz, en Kornelis vander Sys, Boekverkoopers in de 
Beurs-straat, in de drie Raapen, 17 12. 2 dln. 4°. 



1712 jio 

Dit werk bevat 339 prenten, waarvan 131 door Casper Luyken en 208 
door Jan Luyken. Het schijnt eene Serie te zijn, die door den eerste be- 
gonnen was, doch welke de dood hem verhinderde af te maken ; het werk 
werd later door zijn vader voltooid, die tevens al de bijschriften vervaar- 
digde, doch die ook, vóórdat het boek in het licht verscheen, reeds 
overleden was. Als voorrede voor Deel I is dan ook het Verhaal van het 
Leven en Sterven van Joannes Luyken opgenomen, benevens een aantal 
gedichten te zijner herinnering. 

De prenten zijn tusschen den tekst gedrukt, en van achteren bedrukt, 
met uitzondering van N°. 4050 en N°. 4240. Op de tegenoverliggende 
pagina staat eene korte vermelding der voorstelling, en daaronder een 
gedicht ter toelichting. Zij zijn oorspronkelijk twee aan twee op ééne 
koperplaat gegraveerd. 

De titelprenten zijn H. 198, B. 148 mm., met beteekening o. r. o. 

De andere prenten zijn H. 105 — iio, B. 142 — 148 mm., zonder beteekening, 
met uitzondering van N°. 4141 en alle voorzien van een volgnummer, dat 
zich bevindt in Deel I o. r. o. : op N°. 4051 — 4169, 4236—4239. 

O. 1. O.: op N°. 4170 — 4235. 
in Deel II o. 1. o. : op N°. 4241—4366. 

O. r. o.: op N°. 4367 — 4368. 

Verscheidene voorstellingen van deze Serie zijn ook afgebeeld in den 
Kleinen Bijbel van Mortier, 170J, en in de folio-uitgave van Alle de Werken 
van Flaviiis Josephus, 1704. Deze beide hebben een iets kleiner formaat 
en zijn slechts voorzien van ééne enkele randlijn, terwijl die van de 
Schrifttmrlyke Gescliiedcnisscn iets grooter zijn en eene dubbele randlijn 
vertoonen. 

De meerderheid der dubbel afgebeelde prenten van het Oude Testament 
is onmiddellijk te herkennen, daar zij vroeger door Jan Luyken en hier 
door Casper zijn gemaakt. Die, welke in beide gevallen van de hand van 
Jan Luyken zijn, worden hierachter aangeduid met de kenmerkende ver- 
schillen. 

Deel I, 

4050 /. Titelprent. 

Naast een pedestal zit rechts het Oude Verbond, voorgesteld als eene 
bejaarde vrouw, het hoofd omhuld en omringd door een vlammend licht; 
in de rechterhand houdt zij den bloeienden staf van Aaron, in de andere 
den Efod, terwijl zij verder wetsrollen en een priestergewaad op de knie 
houdt en met den voet een verbrijzeld afgodsbeeld vertrapt. Naast haar 
houdt een engeltje de Tafelen der Wet vast, die door twee andere 
worden beschouwd. Links zit het Evangelie met een stralenkrans om het 
hoofd en een lelietak in de linkerhand; zij vertreedt de Wereld, terwijl 
aan hare voeten drie engeltjes geknield liggen. Op het pedestal staat 
eene vaas met brandend reukwerk, waarvan de rook samensmelt met 
de wolken, waarin zich een tiental engeltjes en cherubijnen vertoonen. 
Op de voorzijde van het pedestal staat: Luikens Schrifluurlyke Ge- 



I7I2 ytt 

schiedetiissen en Gelyke nissen. Eerste Deel. — i. d. m. : Te Amsieldam, by de 
Wed^. Pieter Arentz, en Ko melis vander Sys, Boekverkoopers. 
O. r. O. : J. Ltiyken fecit. 

^4051 2. O. r. O.: I. — i. d. m. : Hemel en Aarde. Zon. Maan. e?i Sterren. — 
De Aardbol, zwevende tusschen de wolken en van de linkerzijde bestraald 
door de zon, van de rechterzijde door de maan en de sterren. 



♦405 2 


J' 


0. r. 


0.: 


2. — 


Adam in het Paradijs. 


*4053 


4- 


0. r. 


0. : 


s- — 


Adam en Eva omringd door de dieren. 


*4054 


5' 


0. r. 


0. : 


4- — 


Adam ontvangt de verboden vrucht van Eva. 


*4055 


A 
0. 


0. r. 


0. : 


5- — 


Adam en Eva verbergen zich voor God. 


*4056 


7- 


0. r. 


0.: 


6. - 


Adam en Eva door den Engel uit het Paradijs 
verdreven. 


4057 




CS. 


0. r. 


0. : 


7- — 


Eva met hare twee kinderen, terwijl Adam den 
grond omspit. 


^4050 


9- 


0. r. 


0.: 


p 

0. — 


Het offer van Kaïn en Abel. 


*4059 


10. 


0. r. 


0. : 


9- — 


Abel door Kaïn verslagen. 


*4o6o 


II. 


0. r. 


0. : 


10. — 


Sterfbed van Adam, in een vertrek, te midden van 
zijne nakomelingen. 


*4o6i 


12. 


0. r. 


0.: 


//. — 


Henoch door de engelen ten hemel gevoerd. 


♦4062 


13- 


0. r. 


0.: 


12. — 


Noach en zijn gezin begeven zich in de Ark, waar 
reeds de dieren paarsgewijze intrekken. 


*4o63 


14. 


0. r. 


0,: 


13- — 


De Zondvloed. 


*4o64 


15- 


0. r. 


0. : 


14. - 


De dieren trekken uit de Ark voorbij Noach en zijn 
gezin. 


*4o65 


16. 


0. r. 


0.: 


15- - 


Noach's offer en het verschijnen van den regenboog. 


*4066 


17' 


0. r. 


0.: 


16. - 


Het vervaardigen van steenen voor den bouw van 
den Toren van Babel. 


*4o67 


18. 


0. r. 


0. : 


17- - 


Abram en Lot verlaten hun vaderland. 


*4o68 


19. 


0. r. 


0. : 


18. - 


Abram en Lot scheiden. 


*4o69 


20. 


0. r. 


0.: 


ig. - 


Abram wordt begroet door Melchizedek. 


♦4070 


21. 


0. r. 


0.: 


20. — 


Abraham ontvangt het bezoek der drie Engelen. 


*407i 


22. 


0. r. 


0.: 


21. — 


De bewoners van Sodom met blindheid geslagen. 


♦4072 


23. 


0. r. 


0. : 


22. — 


Lot en zijne dochters ontvluchten Sodom. 


*4073 


24. 


0. r. 


0. : 


23. — 


Hagar en Ismaël worden door Abraham weggezonden. 


*4074 


25- 


0. r. 


0. : 


24. ~ 


Aan Hagar wordt in de woestijn door een Engel 



eene waterbron getoond. 

4^ 





1712 






712 


*4075 


26. 


0. r. 0. : 


25' - 


— Abraham wil Izak offeren. 


*4076 


27. 


0. r. 0. : 


26. - 


— Rebekka geeft Eliëzer te drinken. 


*4077 


28. 


0. r. 0.; 


27' 


— Begrafenis van Abraham. 


♦4078 


29. 


0. r. 0.: 


28. 


— Ezau verkoopt zijn eerstgeboorterecht. 


*4079 


30. 


0. r. 0. : 


29' 


— Jakob door Izak gezegend. 


*4o8o 


3I' 


0. r. 0. : 


30. ■ 


— De droom van Jakob. 


*4o8i 


32. 


0. r. 0. : 


31' - 


— Ontmoeting van Jakob en Rachel. 


♦4082 


33- 


0. r. 0. : 


32. ■ 


— De worsteling van Jakob. 


*4o83 


34- 


0. r. 0. : 


33' 


— Ontmoeting van Jakob en Ezau. 


♦4084 


35' 


0. r. 0. : 


34' 


— Jozef door zijne broeders verkocht. 


*4o85 


30. 


0. r. 0. : 


35' 


Til 1 1 TlllJ 1 Tl* 

— J akobs zonen brengen hem den bebloeden rok van Jozef. 


*408o 


37' 


0, r. 0. : 


30. 


— Jozef legt de droomen uit van den Bakker en den 
Schenker. 


*4o87 


38. 


0. r. 0. 


37' 


— Jozef verklaart de droomen van Farao. 


*4o88 


39- 


0, r. 0. " 


38. 


— Jozef rondgeleid op Farao's wagen. 


*4o8q 


40. 


0. r. 0. 


' 39' 


— Jozef verkoopt het graan. 


*40Q0 


41. 


0. r. 0. : 


40. 


— Jozef maakt zich bekend aan zijne broeders. 


*409i 


42. 


0. r, 0. 


41. 


— Ontmoeting van Jakob en Jozef. 


♦4092 


43- 


0. r. 0. 


42. 


— Jakob wordt door Jozef aan Farao voorgesteld. 


*4093 


44' 


0. r. 0. 


43' 


— Begrafenis van Jakob. 


*4094 


45' 


0. r. 0. 


44' 


— Mozes gered door de dochter van Farao. 


*4095 


46. 


0. r. 0. 


45' 


— Mozes verslaat den Egyptenaar. 


*4096 


47' 


0. r. 0. 


: 4(>' 


— Mozes verlost de dochters van Jethro van hare 
aanvallers. 


♦4097 


4S. 


0. r. 0. 


• 47' 


— Mozes knielt bij den Brandenden Braambosch. 


♦4098 


49- 


0. r. 0. 


: 48. 


— De verdrukking der Israëlieten in Egypte. 


*4099 


50. 


0. r. 0. 


• 49' 


— De in eene slang veranderde staf van Mozes verslindt 
die van de Egyptische toovenaars. 


*4ioo 


5I' 


0. r. 0. 


: 50. 


— Het water in bloed veranderd. 


4101 


52. 


0. r, 0. 


'51' 


— De plaag der kikvorschen in de slaapkamer van Farao. 


4102 


53. 


0. r. 0. 


• 52. 


— De plaag der luizen over Egypte. 


4103 


54' 


0. r. 0. 


•• 53' 


— De plaag van het ongedierte. 


4104 


55' 


0. r. 0. 


• 54' 


— De plaag van de pest onder het vee. 

















4I05 




0. r. 


0.: 


SS' 




De plaag der booze zweeren. 


4io6 


57- 


0. r. 


0. : 


S6. 


— 


De plaag van den hagel. 

Hier staat links op den voorgrond een groote 
boom, die op N°. 2996 niet aanwezig is. 


4107 




0. r. 


0. : 


S7- 





De plaag der sprinkhanen. 

Hier rent op den tweeden grond een ruiter naar 
links \ op N°. 2997 staan slechts personen te voet. 


4108 




0. r. 


0.: 


S8. 




De plaag der duisternis over Egypte, terwijl de 
woningen der Israëlieten verlicht zijn. 


*4i09 


60. 


0. r. 


0.: 


S9- 


— 


Het Pascha der Israëlieten. 


*4i 10 


61. 


0. r. 


0.: 


60. 




De dood van Farao's eerstgeborene. 


*4i 1 1 


62. 


0. r. 


0. : 


61. 




De uittocht der Israëlieten uit Egypte. 




67 

K/. 


O* r. 


O. • 


62 




J?d,ia.Uo UllvIClgclllg 111 tic IVUOt-lC Z^CC. 


*4ii3 


64. 


0. r. 


0.: 


63. 




Het opzamelen van het Manna. 


*4ii4 




0. r. 


0.: 


64. 




De Israëlieten gedrenkt door het water dat Mozes 
uit de rots slaat. 


*4ii5 


66. 


0. r. 


0.: 


(>s- 




De nederlaag der Amalekieten. 


*4i 16 


67. 


0. r. 


0. : 


66. 


— 


De wetgeving op Sinaï. 


*4i 17 


68. 


0. r. 


0." 


67. 


— 


Aanbidding van het Gouden Kalf. 


*4ii8 


6g. 


0. r. 


0.: 


68. 




De offerdienst in den Tabernakel. 


41 19 


70. 


0. r. 


0. : 


6g. 




Nadab en Abihu bij het altaar gedood door hemelsch 
vuur. 


4120 


71- 


0. r. 


0.: 


70. 


— 


De Israëlieten in hunne legerplaats door ziekte over- 
vallen na het gebruik der kwakkelen. 


*4I2I 


72. 


0. r. 


0.: 


7I' 




rr^ 1 j • j * j_ 1 j_ TT '1' T J T ^ 

1 erugkeer der verspieders uit het Heilige Land. Door 
twee hunner wordt de druiventros gedragen. 


4122 


73- 


0. r. 


0.: 


72. 


— 


Korah, Dathan en Abiram door de aarde verzwolgen. 


*4i23 


74- 


0. r. 


0. 


73- 




De Israëlieten zoeken toevlucht bij de Koperen Slang. 


*4i24 


75- 


0. r. 


0. 


74- 




T^ '1 1 1 T^ 1 . 11 

Bileam door den Engel tegengehouden. 


*4i25 


76. 


0. r. 


0.- 


7S- 




Jozua doet de Israëlieten door de Jordaan gaan. 


*4i26 


77- 


0. r. 


0. 


76. 




Jozua knielt voor den Vorst van het heir des Heeren. 


*4i27 


78. 


0. r. 


0. 


77- 




De Israëlieten trekken met de Ark des Verbonds 
rondom de instortende muren van Jericho. 


*4i28 


79- 


0. r. 


0. 


78. 




Achan's diefstal door Jozua ontdekt. 


*4i29 


80. 


0. r. 


0. 


79- 




Jozua doet zon en maan stilstaan. 



1712 



*4 


30 


Si. 


0. r. 


0.: 


80 


*4 


31 


82. 


0. r. 


0. : 


81 


*4i 


32 


83. 


0. r. 


0. : 


82 


4' 


■j 1 
55 




0. r. 


' 


87 


*4i 


34 


85- 


0. r. 


0. : 


84 


*4J 


35 


86. 


0. r. 


0. : 


85 


*4i 


36 


87. 


0. r. 


0. : 


86 


*4] 


37 


88. 


0. r. 


0. : 


87 


*4i 


38 


8g. 


0. r. 


0. : 


88 


*4i 


39 


go. 


0, r. 


0. : 


89 


♦4] 


40 


gi. 


0. r. 


0. : 


go 






02. 


0. r. 


0. : 


01 
y^ 


*4] 


42 


01. 


0. r. 


0. 


02 


*4] 


43 


94- 


0. r. 


0. : 


93 


*4 


[44 


95- 


0. r. 


0. : 


94 


*4 


^45 


gó. 


0. r. 


0. : 


95 


*4 


[46 


97- 


0. r. 


0. : 


gó 


*4 


'47 


g8 


0. r. 


0.: 


97 


4 


[48 


00 


0. r. 


0. ; 


08 


4 


[49 


1 UU. 


0. r. 


0. ; 


99 


*4i 


150 


lOI. 


0. r. 


0. : 


100 


*4 


'51 


102. 


0. r. 


0. : 


lOI 


*4 


52 


103. 


0. r. 


0.: 


102 


*4 


53 


104. 


0. r. 


0. : 


103 


*4i 


54 


105. 


0. r. 


0. : 


104 


*4i 


55 


106. 


0. r. 


0. : 




*4i 


56 


107. 


0. r. 


0.: 


106 



714 

Aan Adoni-Bezek worden de duimen afgehouwen. 

Jaël toont den gedooden Sisera aan Barak. 

De Engel doet het offer van Gideon ontvlammen. 

Gideon wringt het natbedauwde vlies uit. 

Gideon doet zijne manschappen drinken. 

Gideon verslaat de Midianieten. 

Jephta wordt door zijne dochter begroet. 

Manoach en zijne vrouw zien den Engel in de 
vlam van hun offer opstijgen. 

Simson verscheurt den leeuw. 

Simson verslaat de Filistijnen met een ezelskinne- 
bakken. 

Simson draagt de poortdeuren van Gaza weg. 

Simson doet de pilaren van Dagon instorten. — 
i. 1. O. : CL (dooreengestrengeld), 

Ruth blijft bij Naomi, terwijl Orpa haar verlaat. 

Boaz spreekt tot Ruth op den akker. 

Hanna brengt den kleinen Sam.uël tot Eli. 

Dood van Eli. 

Het beeld van Dagon wordt gevonden, nedergestort 
vóór de Ark des Verbonds. 

Saul en zijn knecht op weg om de ezelinnen te 
zoeken. 

Saul door Samuël tot Koning gezalfd. 

Saul scheurt eene slip van den mantel van Samuël. 

David door Samuël tot Koning gezalfd. 

David speelt op de harp vóór Saul. 

David verlost een schaap uit den muil van een leeuw. 

David houwt den overwonnen Goliath het hoofd af 

Saul wil David met de spies doorboren. 

Afsclieid van David en Jonntlian. 

David ontvangt van den Hoogepriester de toon- 
brooden en het zwaard van Goliath. 







1712 








715 




J / 


108. 


0. r. 0. 


107 




David toont aan Saul de van diens mantel afge- 
sneden slip. 


*4 


[58 


log. 


0. r. 0. 


108 




Abigaïl knielt vóór David en biedt hem de mede- 
gebrachte spijzen aan. 


*4 


'59 


IIO, 


0. r. 0. 


log 




David neemt de speer en den beker van Saul weg. 


*4] 


60 


jii. 


0. r. 0. : 


IIO 




Saul bij de Tooveres van Endor. 


*4 


[61 


112. 


0. r. 0. : 


III 


— 


Saul's dood op het gebergte te Gilboa. 


*4 


[62 


113- 


0. r. 0. : 


112 




Nathan bestraft David. 


*4 


[63 


114. 


0. r. 0. : 


113 




David in boetgewaad ter aarde liggende tijdens 
de ziekte van het kind van Bathseba. 


*4 


[64 


iiS- 


0. r. 0. : 


114 


— 


De wijze vrouw van Thekoa spreekt tot David 
om hem te bewegen, Absalom weder in genade 
aan te nemen. 


*4] 


65 


116. 


0. r. 0. : 


115 


— 


David omhelst Absalom. 


4J 


00 


117. 


0. r. 0.: 


IIO 




David wordt op zijne vlucht door Simei met 
steenen geworpen. 


* A 1 
41 


07 


110. 


0. r. 0. r 


117 




/VUbdilJIU WOlUL LlUUr JUclU UUUlblUKcn. 


*4i 


68 


ijg. 


0. r. 0. : 


118 


— 


Amaza wordt door Joab gedood. 




69 


120. 


0. r. 0. : 


IK) 


— 


David giet het water uit, dat voor hem was ge- 

iltiiXlCl Uil (Icll pul IC XJClilXCJlClIl. 




70 


121 , 


0. 1. 0. : 


120 




xjüNWi cAx. ticiii cciic idici cii ucbpecit ue ndrpj om- 
ringd door lofzingende priesters. 


41 


71 


122, 


O. 1. 0. \ 


TOT 




j_/iiviu, up ^ijii oLcilucu, gccii ^xjiic iciiiibic Ver- 
maningen aan Salomo. 




72 


123. 


0, 1. 0. : 


122 


— 


Joab door Benaja gedood bij het altaar. 


*4i 


73 


124. 


0. 1. 0. : 


123 


— 


Salomo's eerste oordeel. 


41 


74 


125- 


0- 1. 0. : 


124 




Salomo beziet de werkzaamheden van den tem- 
pelbouw. 


4' 


75 




0. 1. 0. '• 






L/C IvUllilI^lIl Vcill OCIlCUtt UL^UCa-L OctiUillU* 


*4i 


76 


127. 


0. 1. 0. : 


120 




Salomo aanbidt de afgoden. 


*4i 


77 


128. 


0. 1. 0.: 


127 




De Profeet Ahia roept Jerobeam tot het Koning- 
schap over Israël. 


*4i 


78 


i2g. 


0. 1. 0. : 


128 




De Godsman uit Juda profeteert tegen het altaar, 
waarop Jerobeam den Kalverdienst uitoefent. 


*4i 


79 


130. 


0, 1. 0. : 


i2g 




De Godsman uit Juda wordt op zijne terugreis 



door een leeuw gedood. 



I7I2 

*4 1 80 131. 0. 1. O. : 130 - 

*4l8i 132. 0. 1. O.: J31 - 

*4l82 133. 0. 1. O.: 132 - 

*4i83 134. 0. 1. O.: 133 - 

♦4184 /JJ-. 0. 1. O.: 134 

*4l85 /J(5. 0. 1. O.: 133 ■ 

*4i86 /j»/. 0. 1. O.: 136 ■ 

*4i87 0. 1. O.: 137 ■ 

*4i88 i3p. O. 1. O.: /jc? ■ 

*4i89 140. O. 1. O.: /J9 

4190 /-^/. 0. 1. O.: 140 

*4I9I 142. O. l. O.: 141 

♦4192 J43. 0. 1. O.: 142 

4193 O- ^- 

4194 ^^i"- 0. 1. O.: 

4195 146. 0. 1. O.: /<j!f5 

4 1 96 7^7. O. 1. O. : 146 

4197 J4S. 0. 1.0. : 147 

41 98 /-jfp. O. I. O.: 14S 

4199 /fo. O. 1. O.: 14Q 

4200 131. 0. 1. O. : 130 



716 

Jerobeams huisvrouw komt verkleed bij den blinden 
profeet Ahia. 

Elia wordt aan de beek Krith door de raven 
gespijsd. 

Elia beveelt aan de Weduwe te Zarfath van haar 
laatsten voorraad voor hem spijs te bereiden. 

Elia geeft het wederopgewekte kind aan de moeder 
terug. 

Obadja spijzigt de profeten, die hij in een verwulf 
heeft gered van de vervolging van Izebel. 

Het offer van Elia op Karmel door hemelsch 
vuur ontstoken. 

De jongen van Elia meldt hem de verschijning 
van eene kleine wolk. 

Elia, onder den jeneverboom liggende, wordt door 
den Engel versterkt. 

Elia bestraft Achab in den wijngaard van Naboth. 

De Profeet Micha verschijnt vóór Achab, den 
Koning van Israël en Josaphat, den Koning 
van Juda. 

■ Dood van Achab op zijn strijdwagen. 

• Elia door den Engel vermaand gevolg te geven 
aan de bede van den door Ahazia afgezonden 
hoofdman. 

■ De hemelvaart van Elia. 

- Elisa slaat het water van den Jordaan met den 

mantel van Elia. 

- Elisa maakt te Jericho eene bittere bron tot goed 

drinkwater. 

- Elisa wordt bij Bethel door de kinderen bespot. 

- De olie in de kruik der weduwe op Elisa's woord 

wonderbaarlijk vermeerderd. 

- Elisa maakt den vergiftigden moespot tot goed 

voedsel. 

■ Naaman de Syriër dompelt zich in den Jordaan. 

- Joram, op zijn wagen, wordt door Jehu doorschoten. 

- De overblijfselen van Izebel's lijk worden gevonden. 



4201 IS2. O. l. O.: /ƒ/ 

4202 isj. 0. 1. O. : IS2 

4203 IS4- 0. 1. O. : ISJ 

4204 iss. 0. 1. O.: IS 4 

4205 /j-d. 0. 1. O.: ISS 

4206 75-7. 0. 1. O. : isó 

4207 is^. 0.1.0.: 75-7 

4208 isg. 0. 1. O. : /ƒ<? 

4209 /(5o. 0. 1. O. : iSQ 

4210 /ó/. 0. 1. 0.: 160 

42 1 1 162. 0. 1. O. : 161 



4212 0. 1. O.: 162- 

42 1 3 164. 0. 1. O. : lój 

4214 ƒ (55". 0. 1. O.: 164 

42 1 5 166. 0. 1. O. : i6s 

4216 707. O- 1- O.: /<5ó 

42 1 7 /óc?. 0. 1. O. : 167 

42 1 8 i6g. 0. 1. O. : /ó<? 

4219 /70. 0. 1. O.: i6g 

4220 77/. 0. 1. O. : 770 

4221 772. 0. 1. O. : 777 



Zacharia, de zoon van Jojada, wordt in het Voorhof 
van den Tempel gesteenigd. — Op N°. 3177 staat 
het altaar op den voorgrond links, hier rechts. 

De aanraking van het gebeente van Elisa doet 
een gestorvene weder levend worden. 

De Israëlieten brengen offers aan de afgodsbeelden. 

Hizkia doet de afgodsbeelden, en daaronder de 
Koperen Slang van Mozes, omverwerpen. 

De Engel des Heeren slaat het leger van Sanherib. 

Manasse offert aan de afgoden. 

Manasse bekeert zich in de gevangenis. 

Josia roeit den afgodendienst uit. 

Jojakim verbrandt de rol met de profetiën van 
Jeremia. 

Jeremia wordt op bevel van Ebed-Melech uit den 
kuil getrokken. 

De wegvoering van Juda uit het brandende Jeru- 
salem in de Babylonische ballingschap. — Hier 
komen onder de gevangenen niet voor de buit- 
gemaakte voorwerpen van den tempelschat, 
zooals op N°. 3026 is afgebeeld. 

Daniël en zijne drie vrienden worden met een- 
voudige spijzen gevoed. 

Nebukadnezar ziet vier personen wandelen in den 
vurigen oven. 

Nebukadnezar te midden van het vee op den 
grond kruipende. 

Belsazar ziet het geheimzinnige schrift op den muur. 

Daniël wordt tijdens zijn gebed overvallen door 
zijne vijanden. 

Daniël in den leeuwenkuil. 

Daniël toont aan Cyrus de voetstappen op den 
grond van den tempel van Bel. 

Daniël doet te Babyion den draak sterven. 

Esther en hare vrouwen weeklagende over het 
bevel, dat de Joden zouden worden gedood. 

Mordechai in koninklijk gewaad naar links door 
de stad gevoerd. 



iyi2 

4222 I/J. O. 1. O.: 7/2 ■ 

4223 0. 1. O.: I7J 

4224 lyj. 0. 1. O.: 174 

4225 lyó. O. I. O.: I7S 

4226 777. 0. 1. O.: lyó 

4227 /7cy. 0. 1. O.: 777 

4228 779. O. 1. O.: 77c? 

4229 7c?0. O. 1. O.: 779 

4230 7<?7. O. 1. O.: iSo 

4231 1S2. O. 1. O.: 7<$'7 

4232 iSj. 0. 1. O.: 1S2 

4233 JS4. O. 1. O.: iSj 

4234 iS^. O. 1. O.: 7^^ 

*4235 iSó. 0. 1. O.: iSs 

4236 7<?7. O. r, O.: 1S6 

4237 7<5'<?. O. r. O.: 1S7 

4238 7(^9. O. r. O.: iSS 

4239 790. O. r. O.: 7£?9 



718 

Job ontvangt de opeenvolgende berichten der over 
hem gekomen rampen. 

Job, zittende op den mesthoop, wordt toegesproken 
door zijne vrouw en zijn drie vrienden. 

Job, weder in voorspoed hersteld, zit omringd door 
zijne vrienden en betrekkingen. 

Jona wordt door den visch uitgespuwd. 

Prediking van Jona tot de met zakken bekleede 
Ninevieten. — Op N°. 3027 knielt eene vrouw op 
den voorgrond rechts, welke hier niet gevonden 
wordt. 

De oude Tobias, naast zijne vrouw gezeten, ver- 
maant zijn zoon. 

De jonge Tobias wordt door den Engel geleid. 

De oude Tobias wordt weder ziende. 

Judith en hare dienstmaagd verbergen het hoofd 
van Holofernes in een zak. 

Wederopbouw van den Tempel te Jerusalem na 
den terugkeer uit de Babylonische ballingschap. 

Een Engel wijst een wandelaar op den Smallen 
Weg, die slechts door enkele personen wordt 
betreden, en die tusschen eene felbewogen 
zee en een vlammend vuur voert naar het 
Hemelsch Sion. 

De karavaan der Israëlieten onder Ezra trekt op 
naar Jerusalem. 

• Wederopbouw der muren van Jerusalem door de 
ter verdediging gewapende werklieden. 

Het vervaardigen der Loofhutten. 

Heliodorus in den Tempel door eene hemelsche 
verschijning belet den schatkist te berooven. 

- Marteldood der moeder met hare zeven zonen 

door Antiochus. 

- Antiochus Epifanes stort van zijn wagen. 

De olifanten, die door Ptolomëus Philopater bestemd 
waren de gevangene Joden te dooden, worden 
verschrikt door twee engelen en vallen aan op 
de soldaten des Konings. — Bij N°. 3028 staan 
de Joden op den voorgrond, hier de soldaten. 



1712 7^9 

Deel II. 

4240 igi. Titelprent. 

Links van een in het midden opgerichten steen staat Christus en opent 
eene rol, waarop: Blyde Boodschap, te lezen staat. Aan zijne voeten liggen 
eene slang, een doodshoofd en verbroken kluisters ; achter hem volgt eene 
talrijke menigte met palmtakken. Rechts ligt op den voorgrond de Mensch- 
heid, voorgesteld als een grijsaard, die verlangend de handen uitstrekt; 
naast hem is een tablet met de afbeelding van een op den aardbol 
groeienden boom; achter hem staat het Berouw, eene bedroefde vrouw 
met loshangende haren. Boven deze groep vertoont zich in de wolken 
een achttal engelen en cherubijnen. Op de voorzijde van den steen staat: 
Luikens Schriftiiurlyke Geschiedenissen en Gelykcnisscn. Tiveede Deel. — 
i. d. m. : 7^e Amsteldam, By de Wed'-' Fieter Arentz, en Kornelis vander Sys, 
Boekvcrkoopers. 

O. r. O. : y. Luiken fecit. 

4241 792. 0.1.0.: / — De aankondiging van de geboorte van Johannes 

aan Zacharias. Op N°. 3030 staat deze een eind 
van het altaar verwijderd, hier steunt hij daarop 
met de rechterhand. 

4242 igj. o. 1. O. : 2 — De aankondiging aan Maria. Op N°. 3032 staat 

rechts van Maria eene tafel — hier eene mand. 

4243 ig4. o. 1. o. : j — De aankondiging aan de Herders. Op N°. 3035 

staan op den voorgrond links twee mannen, hier 
ligt daar één wakker wordende persoon. 

4244 igS- 0.1.0.: 4 — De aanbidding van het kind Jezus door de 

Herders. 

4245 ig6. O. I. o.: 5 — De aanbidding van het kind Jezus door de Wijzen 

uit het Oosten. 

4246 igj. o. 1. O. : 6 — Het kind Jezus wordt door Simeon in de armen 

genomen, bij den ingang van den Tempel. 

4247 ig8. 0. 1. o. : 7 — Jozef geleidt Maria en Jezus naar Egypte. 

4248 igg- 0. 1. O. : 8 ~ De Kindermoord te Bethlehem. Op N°. 3036 heeft 

het huis op den tweeden grond rechts eene recht- 
hoekige deur, met twee vensters daarboven, hier 
een boogvorm. 

4249 200. 0.1.0.: g — De twaalfjarige Jezus wordt door zijne moeder 

gevonden in den Tempel te midden der 
leeraren. 

4250 201. o. 1. O.; 10 — Johannes de Dooper predikt aan den oever van de 

Jordaan. Op N°. 3037 is de groep op den voor- 
grond rechts gevormd door mannen met mantels, 
hier door krijgslieden. 



17 12 

425 1 202. O. 1, O.: II 

4252 203. O. 1. O.: 72 

4253 204. 0. 1. O.: 13 

4254 205. 0. 1. O, : 14 

4255 206. 0. 1. O.: 13 

4256 207. 0. 1. O.: 16 

4257 0. 1. O.: 77 

4258 209. 0, 1. O.: 7c? 

4259 270. 0. 1. O.: 79 

4260 277. 0. 1. O. : 20 

4261 272. O. 1. O.: 27 

4262 27J>. O. 1. O.: 22 

4263 27^. 0. 1. O.: 23 

4264 275. O. 1. O. : 24 

4265 27(5. 0. 1. O.: 23 

4266 277. 0. 1. O.: 26 



720 

Christus wordt door den Duivel verzocht in de 
woestijn. 

Nathanaël wordt door Philippus tot Jezus gebracht. 

De Bruiloft te Kana. Op N°. 3038 zit Jezus, terwijl 
hij hier staande is afgebeeld. 

Nicodemus bij kaarslicht met Jezus sprekende. 

Jezus spreekt bij de Jakobsput met de Samari- 
taansche vrouw. 

Jezus, gevolgd door eene talrijke menigte, predikt 
in de open lucht. 

Jezus geneest verscheidene door den Duivel be- 
zeten personen, die zich vóór hem op den grond 
wentelen. 

Jezus, aan boord van het schip van Petrus, doet 
hem het net vol visschen ophalen. 

Jezus, gevolgd door Petrus en Andreas, wenkt Jo- 
hannes en Jakobus uit het schip van hunnen 
vader te komen. 

Jezus geneest de zieken. Op N°. 3040 wordt op 
den voorgrond links een zieke aangedragen; deze 
groep is hier niet aanwezig. 

Een herstelde melaatsche knielt aan de voeten van 
Jezus. 

De geraakte man wordt door het dak aan de voeten 
van Jezus nedergelaten. Op N°. 3042 ziet men 
rechts achter Jezus een boog, hier twee recht- 
hoekige vensters. 

Levi wordt door Jezus gewenkt, hem te volgen. Op 
N°. 3043 bevindt zich op den voorgrond rechts 
eene baal, hier de ingang van het tolhuis. 

Jezus geneest den man, die acht-en-dertig jaar ziek 
was geweest, bij het Badwater van Bethesda. Op 
N°. 3051 gaan Jezus en zijne discipelen naar 
rechts, hier naar links. 

Jezus spreekt tot de Parizeen, terwijl achter hem 
zijne discipelen in het graanveld korenaren 
plukken. 

De Bergrede. Op N°. 3041 zijn twee groote figuren 
op den voorgrond rechts, hier daarentegen op 
den voorgrond links. 



IJ12 

4267 21 8. 0. 1. O. : 27 

4268 2ig. 0. 1. O. : 2c? 

4269 220. 0. 1. O. : 29 

4270 221. 0. 1.0.: jo 

4271 222. 0. 1. O.: SI 

4272 223. 0. 1. o.:j2 

4273 22^. 0. 1. O.: JS 

4274 22^-. oA.o.:J4 

4275 22(5. 0. 1. o.:jS 

4276 227. 0. 1. o.:jó 

4277 22c?. 0. 1. O.: 37 

4278 229. 0. 1. O.: jc? 

4279 2JO. 0. 1. O.: 

4280 2JI. 0. 1. O.: 

4281 2J2. O. 1. O.: 41 

4282 2JJ. O. 1. O.: 42 

4283 2j^. 0. 1. O.: 43 



721 

Rechts de Smalle Weg, slechts door enkele kruis- 
dragende personen begaan ; links de Breede Weg, 
waar eene groote menigte zich verdringt. 

Twee mannen staan bij een boom, zoekende naar 
vruchten. Op den tweeden grond links wordt 
een onvruchtbare boom omgehouwen. 

De afgezondenen door den Hoofdman over Honderd 
bidden Jezus, den kranken dienstknecht te genezen. 

De opwekking van den jongehng te Naïn. Op 
N°. 3044 ziet men de stadspoort slechts half, 
hier geheel. 

Het gastmaal bij Simon. Op N°. 3048 bevindt zich 
de Boetvaardige Zondares links, hier rechts. 

Jezus, gevolgd door zijne discipelen, en door een 
aantal vrouwen, van welke die op den voorgrond 
het hoofd geheel omhuld heeft. 

Een bezetene, tevens blind en stom, knielt vóór 
Jezus, die den boozen geest uitdrijft. 

Tegenover den met eene dichte menigte bezetten 
oever ziet men op den tweeden grond het schip, 
vanwaaraf Jezus de schare toespreekt. 

De Gelijkenis van den Zaaier. Op N°. 3049 is de 
man blootshoofds, hier draagt hij eene muts. 

De Gelijkenis van het Onkruid, dat in den akker 
wordt gezaaid, terwijl de arbeiders slapen. 

Twee mannen beschouwen eene forsche struik, op- 
gegroeid uit een mosterdzaad. 

De Gelijkenis van het Zuurdeesem. 

De Gelijkenis van den Schat in den akker. 

De Gelijkenis van den Koopman, die aan den zee- 
oever schoone paarlen tracht te koopen. 

Op het strand zitten de visschers, ten einde uit de 
in éénzelfde net gevangen dieren het goede en 
het kwade uit te zoeken. 

Jezus, staande in het schip, beveelt de zee rustig 
te worden. 

• Jezus in het land der Gergezenen, waar de her- 
stelde bezetenen vóór hem knielen, terwijl op den 
achtergrond de zwijnenkudde in de zee stort. 



I7I2 

4284 2JS. O. 1. O.: 44 

4285 2j6. O. 1. O.: 4S 

4286 2J7. O. 1. O.: 46 

4287 2j8. O. 1. O.: ^7 

4288 2jg. O. 1. O.: 48 

4289 2^0. O. 1. O.: 4g 

4290 2^7. O. 1. O.: 50 

4291 2,^2. O. 1. O.: 5/ 

4292 24J. O. 1. O.: 52 

4293 244. 0. 1. o.:.fj 

4294 2<5-. O. 1. O.: S4 

4295 246. O. 1. O.: 5J- 

4296 247. O. I. O. : j"ó 

4297 ^^.y. O. 1. O.: S7 

4298 2^9. 0. 1. O.: 

4299 2SO. 0. 1. O. : 59 



722 

Jezus wekt het dochtertje van Jairus op. 

Jezus wijst zijne discipelen op de muschjes. 

Jezus zendt de twaalf apostelen uit. Op N°. 3046 
is Jezus voorgesteld in het midden staande, hier 
rechts zittende. 

Johannes de Dooper in de gevangenis onthoofd. 

De Wonderbare Spijziging der vijfduizend mannen. 
Op N°, 3052 loopt de apostel, die op den voor- 
grond het brood uitdeelt, naar links, hier naar rechts. 

Jezus, wandelende op de zee, richt den zinkenden 
Petrus op. Op N°. 3053 steekt Petrus de linker- 
hand nog uit; hier is die voorgesteld als reeds 
gegrepen. 

Jezus in het land Genezareth, staande te midden 
van eene menigte zieken, die den zoom van zijn 
gewaad aangrijpen om genezen te worden. 

Op den tweeden grond staat Jezus, omringd door 
de Parizeen, die hem wijzen op de discipelen, welke 
rechts op den voorgrond met ongewasschen handen 
hunne spijs gebruiken. 

De Gelijkenis van den Blinde, die door een anderen 
blinde geleid wordt. 

Jezus en de Kananeesche vrouw. Op N°. 3054 
bevinden zich de discipelen rechts van Jezus, 
hier links. 

Jezus geneest een doove, tevens bezwaarlijk spre- 
kende, door diens ooren aan te raken. Op den 
achtergrond staan zijne volgelingen. 

Jezus geneest een blinde en legt hem de handen 
op het hoofd. 

Jezus bestraft Petrus, die zich vóór hem plaatst, en 
wenkt hem achterwaarts te treden. 

De Verheerlijking op den Berg. Op N°. 3055 staan 
Jezus met Mozes en Elia in het midden der 
afbeelding, hier aan de linkerzijde. 

Jezus geneest een bezeten kind, dat zich vóór hem 
op den grond wentelt. 

Petrus vindt den stater in den bek van den ge- 
vangen visch. 



1712 

4300 25/. O. 1. O.: 60 - 

4301 2^2. 0. 1. O.: 61 - 

4302 2SS' 0. 1. O.: 62 - 

4303 0. 1. O.: ój 

4304 255- 0. 1. O.: 64 

4305 25-0. 0. 1. 0.: ós 

4306 257. 0. 1. O.: 66 

4307 25c?. 0. 1. O.: 67 

4308 2sg. 0. 1. O.: 6c? 

4309 260. 0. 1. O. : Ó9 
43 10 261. 0. 1. O.: 70 

431 1 2Ó2. 0. 1. O.: 7/ 

43 12 26j. 0. 1. O.: 72 

43 1 3 2Ö^. O. 1. O. : 7J 

4314 265. 0. 1. O.: 74 

43 1 5 2Ó6. 0. 1. O. : 75 

4316 2Ó7. 0. 1. O.: 7Ó 

43 1 7 2óé'. 0. 1. O. : 77 

43 1 8 2Óg. O. 1. O. : 7c? 



Jezus, omringd door zijne discipelen, stelt hun een 
kind tot voorbeeld. 

De Gelijkenis van den Dienstknecht, wien de schuld 
was kwijtgescholden en die zijn mededienstknecht, 
die hem niet betaalt, bij de keel grijpt. 

Jezus zendt zijne discipelen uit, die zich twee aan 
twee naar links verwijderen. 

Jezus geneest den blindgeborene en raakt diens 
oogen aan. 

De Gelijkenis van den Goeden Herder. 

De Gelijkenis van den Barmhartigen Samaritaan. 

Jezus in huis te Bethanië, waar Maria aan zijne 
voeten zit, terwijl Martha wijst naar den meer 
achterwaarts gelegen keuken, waar de discipelen 
zich bevinden. 

De Gelijkenis van den Man, die des nachts bij zijn 
vriend drie brooden komt vragen. 

De Gelijkenis van den Rijken Dwaas, die omringd 
van zijne schatten zit, terwijl op den tweeden 
grond eene schuur gebouwd wordt. 

De Gelijkenis van den Dienstknecht, die des nachts 
op zijn heer staat te wachten. 

De Gelijkenis van den getrouwen Huisbezorger, die 
zijn heer bij diens onverwachte komst ontvangt. 

De Gelijkenis van den Onvruchtbaren Vijgenboom. 

Jezus geneest in de Synagoge eene gebogen vrouw. 

- Jezus wijst zijne discipelen op eene klokhen, die 

hare kuikens onder de vleugelen verzamelt. 

■ Jezus geneest een waterzuchtige. 

■ De Gelijkenis van de Genoodigden ter bruiloft, die 

weigeren te komen. 

Rechts staat Jezus en keert zich tot de van links 
komende menigte zijner volgers. 

- De Gelijkenis van het Verloren en W^dergevonden 

Schaap. 

- De Gelijkenis van den Wedergevonden Penning. 



4319 270. 0. 1. O.: 79 

4320 27/. 0. 1. O,: 

4321 272, 0. 1, O.: c?/ 

4322 27J. 0. 1. O.: S'2 

4323 27^. O. 1. O.: 

4324 275. 0. 1. O.: ^4 

4325 276. 0. 1. O.: ^5 

4326 277. 0. 1. O.: c?ó 

4327 27<i'. 0. 1. O. : <?7 

4328 279. 0. 1. O.: c?cy 

4329 2^0. 0. 1. O.: <?9 

4330 2^1. O. 1. O.: QO 

433 I 2<5'2. 0. 1. O.: 9/ 

4332 2<5??. 0. 1. O.: 92 

4333 ^^4- O. 1. O.: 9^ 

4334 2^S- 0. 1. O.: 94 



724 

De Gelijkenis van den Verloren Zoon, die door den 
Vader weder wordt aangenomen. 

De Gelijkenis van den onrechtvaardigen Rentmeester, 
die de schuldenaren zijns heeren vóór zich doet 
verschijnen. 

De Gelijkenis van den Armen Lazarus, liggende 
vóór de deur van den Rijken Man. Op N°. 3060 
ligt hij rechts, hier links. 

Jezus geneest de tien melaatschen. Op N°. 3061 
ziet men een gebouw rechts achter Jezus, hier 
een in het midden vóór hem. 

De Gelijkenis van den Rechter, die door de klagende 
vrouw wordt lastig gevallen. 

Jezus zegent de kinderen. Op N°. 3056 is achter 
Jezus een boog, welke hier ontbreekt. 

De Rijke Jongeling verlaat Jezus, Op N°. 3057 
bevindt hij zich op den voorgrond, hier op den 
tweeden grond. 

De Gelijkenis van den Heer van den Wijngaard, 
die de arbeiders op straat aanneemt en hen aan- 
wijst, waarheen zij zich moeten begeven. 

■ De Opwekking van Lazarus. 

Jezus, Jericho verlatende, roept Bar-Timeüs den 
blinde tot zich. 

Jezus ziet Zacheüs in den vijgenboom. 

■ Intocht van Jezus te Jerusalem. Op N°. 3063 komt 

de stoet van links, hier van rechts. 

Jezus verjaagt de koopers en verkoopers uit den 
Tempel. Op N°. 3039 ontbreekt op den voor- 
grond rechts, de hier afgebeelde vrouw met eene 
korf vol vogels op het hoofd. 

• De vervloekte vijgenboom. Op N°. 3064 staat Jezus 
rechts van den boom, hier links. 

■ De Gelijkenis van den Zoon, die bevel ontvangt, 

naar den akker te gaan en belooft het te doen, 
doch zonder het te volbrengen. 

- De Gelijkenis van de Booze Landlieden, die den zoon 
van den eigenaar buiten den wijngaard werpen. 
Op N°. 3065 is op den aclitergrond rechts naast 
den toren de wijnpers afgebeeld, welke hier 
ontbreekt. 



iyi2 

4335 2^6. 0.1.0.: gs 



4352 



De Gelijkenis van den Gast zonder Bruiloftsgewaad. 
Op N°. 3066 staat de koning links, hier rechts. 



4336 2^y. 0. 1. O.: gó — In den voorhof van den Tempel doet Jezus door 

de Farizeën zich een schattingpenning vertoonen. 



4337 2<?<?. 0.1.0.: 97 



4338 2Sg. 0. 1. O,: 9<? — 



Jezus wijst zijne discipelen op de weduwe, die haren 
laatsten penning in de offerbus werpt. 

Jezus zit met zijne discipelen tegenover den Tempel. 
Op de copie naar N°. 2650 bevindt zich die groep 
links, hier rechts. 



4339 2go. o.l. o. : gg — Van twee op één bed liggende personen wordt de 

een aangenomen, de andere verlaten. 



4340 2gi. 0. 1. O.: 100 



4341 2g2. oA.o.:ioi — 



4342 2gj, 0, 1. O.: 102 



Van twee op den akker werkende personen wordt 
de een aangenomen, de andere verlaten. 

Van twee in den molen malende vrouwen wordt 
de eene aangenomen, de andere verlaten. 

De Gelijkenis van den Dief, die des naclits den 
muur ondergraaft. 



4343 2g4. 0.1.0.: loj — De Gelijkenis der Wijze en Dwaze Maagden. Op 

N°. 3067 is op den achtergrond links de schit- 
terend verlichte bruiloftstoet afgebeeld, welke 
hier ontbreekt. 



4344 2gs. o. 1. o.: 104 — 

4345 2g6. o.\.o.:ios — 

4346 2gy. 0.1.0.: 106 — 

4347 2g^. 0.1.0.: /07 — 

4348 2gg. 0. 1. O.: zoc? — 

4349 Joo. 0. 1. O.: log — 

4350 SOI. 0.1.0.: iio — 
43 5 1 J02. O. 1. O. : III — 



?o?. 0. 1. O.: 112 — 



4353 S04- 0. 1. O.: iij 

4354 JOS- 0. 1. O.: 114 



De Gelijkenis van den luien Dienstknecht, die aan 
zijn heer het céne ongebruikte talent teruggeeft. 

Het Laatste Oordeel. Hier bevindt zich op den 
voorgrond links een persoon, veel grooter dan 
de anderen, welke op N°. 3068 ontbreekt. 

De Hongerigen gespijzigd. 

De Dorstigen gelaafd. 

De Vreemdelingen geherbergd. 

De Naakten gekleed. 

De Zieken getroost. 

De Gevangenen bezocht. 

De maaltijd bij Simon den Melaatsche, waar de 
kostbare nardus op het hoofd van Jezus wordt 
uitgestort. 

Het Laatste Avondmaal. 

De Voetvvassching van Petrus. Op N°. 3069 houdt 
deze de rechterhand aan het voorhoofd; hier is 
die uitgestrekt. 



1712 



726 



4355 3o6. 0.1.0.: 113 — Jezus biddende in Gethsennané. Op N°. 3070 is 

vóór Jezus de lijdenskelk afgebeeld, welke hier 
ontbreekt, 

4356 jo/. oA.o.'.iiö — Jezus aangegrepen door de krijgsknechten; links 

van die groep Petrus strijdende met Malchus. 

4357 308. 0.1.0.: iiy — Jezus wordt verhoord door den Hoogepriester in 

den Joodschen Raad. 

4358 3og. 0.1.0.: 118 — Geeseling van Jezus in den voorhal van het 

Romeinsche Rechthuis. 

4359 3^*^- 0.1.0.: iig — Pilatus vertoont Jezus aan het volk. Op N°. 3072 

ziet men op den tweeden grond gebouwen, die 
aansluiten zoowel tegen de rechter, als tegen de 
linker randlijn; hier alleen tegen de rechter randlijn. 

4360 311. 0.1.0.: 120 — Jezus buiten de poort nedervallende onder het 

gewicht van het kruis. Op N°, 3074 ziet men de 
poort slechts gedeeltelijk en is die zonder val- 
deur; hier ziet men die geheel en voorzien van 
een valdeur, 

4361 312. O. 1. O.: 121 — De Kruisiging. Op N°. 3075 zitten de krijgsknechten 

rustig aan den voet van het kruis; hier zijn zij 
bezig te dobbelen ter verdeeling der kleederen 
van Jezus. 

4362 313. O. 1. O. : 122 — Jezus wordt begraven in een rotsgraf. 

4363 314. o. 1. o. : 123 — De Opstanding. 

4364 313. 0. 1. O.: 124 — Jezus verschijnt aan Maria Magdalena. Op N°. 3077 

is tusschen de figuur der vrouw en de graf- 
opening achter haar eene ruimte, waar de afge- 
wentelde sluitsteen ligt; hier is deze laatste vóór 
Maria en raakt haar lichaam die opening. 

4365 316. 0. 1. o. : 123 — Jezus verschijnt aan de Emmaüsgangers. Op N°, 3078 

ziet men op den tweeden grond links van de 
groep der drie personen, drie dunne boomen, 
welke hier ontbreken. 

4366 317. O. r. O.: 126 — Jezus openbaart zich aan Thomas. 

4367 318. O. r. O.: 127 — Jezus stelt Petrus weder tot apostel aan, aan den 

oever van de zee van Tiberias. 

4368 3ig. O. r. o.: 128 — De Hemelvaart. 

4369 320. O. r. O.: I2g — Het Pinksterfeest, 

4370 321. O. r. O. : 130 — Petrus geneest den kreupele aan de deur van den 

Tempel, 



4372 ^27. O. r. O.: 132 ■ 

4373 324- O. r. o.: ijj 

4374 J^f. O. r. O.: /j^ 

4375 326. O. r O.: /jj - 

4376 J2y. O. r. O.: ijó 

4377 J-^^- O. r. ó.: ijy 

4378 J^p. O. r. O.: ij^ 

4379 Jjo. O. r.o.: ijg 

4380 jj>/. O. r.o.: 140 

4381 JJ^. O. r. O.: 141 

4382 JJJ. O. r. O.: 142 

4383 Jli*^- O. r.o.: 14J 

4384 JJJ- O. r. O.: 144 

4385 JJ^^. O. r.o.: I4S 

4386 JbV. O. r. O.: 146 

4387 ^^'^^ O- r. O.: 

4388 339- O- r- O.: /^<? 



727 

De apostelen worden gegeeseld vóór den Joodschen 
Raad. 

Steeniging van Stefanus. 

Doop van den Moorschen Kamerling door Philippus. 
Op N°. 3079 staat deze laatste rechts, hier links. 

Bekeering van Saulus. Op N°. 3080 is volstrekt 
geen achtergrond aangegeven ; hier ziet men links 
van het hemelsch licht het landschap, rechts 
daarvan boomen. 

Ananias komt tot den biddenden Saulus en legt 
hem de handen op het hoofd. 

Petrus knielt bij het lijk van Tabitha. 

Cornelius, de Hoofdman, ontvangt de verschijning 
van een Engel. 

De apostel Jakobus wordt te Jerusalem onthoofd. 

Petrus wordt door een Engel uit de gevangenis 
verlost. Op N°. 3081 ziet men den Engel van 
achteren, hier van voren. 

Paulus drijft den waarzeggenden geest uit de dienst- 
maagd te Philippi. Op de copie naar N°. 2654 
staan de gebouwen langs de straat links, hier 
rechts. 

Paulus predikt te Athene op den Areopagus. Op 
N°. 3085 ligt in het midden op den voorgrond 
een groote steen, welke hier ontbreekt. 

Het verbranden der heidensche boeken door de 
bekeerde Epheziërs. 

- Paulus neemt aan het zeestrand afscheid van de 

Ouderlingen der gemeente van Epheze. 

- Paulus en zijne medgezellen worden na de schip- 

breuk aan wal gebracht op Melite. 

• Paulus schudt de adder af in het vuur. Op 
N°. 3087 zit de apostel rechts, hier staat hij links. 

- Paulus wordt, begeleid door Romeinsche soldaten, 

gevangen te Rome binnengebracht. 

- Voorlezing van een zendbrief in eene talrijke bijeen- 

komst van Christenen. 

- Johannes de Evangelist zittende aan den zeeoever 

op het eiland Patmos. 



47 



I7I2 728 

In den 3<^«° druk van: Flavius Josephus, Alle de Werken. Amsterdam, 
by Marten Schagen, 1732, folio, zijn de navolgende 64 prenten weder 
gebruikt; zij zijn tusschen den tekst gedrukt en van achteren bedrukt. De 
volgnummers zijn uitgeslepen. 



pag. 




— N°. 


4051. 


De Schepping. 


pag. 


13. 


— N°. 


4067. 


Abram verlaat zijn land. 


Das. 


17. 


— N°. 


4.070. 


Abram ontvangt de drie Engelen. 


pag. 


18. 


— N°. 


4072. 


Lot verlaat Sodom. 


pag. 


48. 


— N°. 


4094. 


Redding van Mozes. 


pag. 


51. 


— 


4097. 


Mozes bij den Brandenden Braambosch. 


pag. 


59. 


— W. 


41 13. 


Het inzamelen van het Manna. 


Dag. 


60. 


— N°. 


4II4. 


Mozes slaat de steenrots. 


Daef. 


81. 


— N°. 


4122. 


Ondergang van Korach. 


pag. 


III. 


- N°. 


4233. 


De terugkeer uit de Babylonische gevangenschap; 










nu voorstellende: De uittocht van den stam 










van Dan. 


pag. 


II'?. 


— N°. 


413I. 


Sisera gedood. 


pag. 


115. 


— N°. 


4135. 


Gideon verslaat de Midianieten. 


pag. 


118. 


— N°. 


4136. 


Jephta ontmoet zijne dochter. 


pag. 


120. 


— N°. 


4138. 


Simson verscheurt den leeuw. 


pag. 


121. 


— N°. 


4139. 


Simson verslaat de Filistijnen. 


pag. 


122. 


- N°. 


4140. 


Simson met de poorten van Gaza. 


pag. 


124. 




4142. 


Ruth en Naömi. 


pag. 


126. 


— N°. 


4145. 


Dood van Eli. 




127. 


— N°. 


4146. 


Het beeld van Dagon valt ter aarde vóór de 










Ark des Verbonds. 




TIC 


— N". 




Samuël en Saul. 


nap 


IdO. 


— N°. 


4II^2. 


David overwint den leeuw. 






— N°. 




David overwint Goliath. 






— N°. 




Saul wil David dooden. 




T/4C 


— N°. 




Afscheid van David en Jonathan. 


nap. 


146. 


— N°. 




David ontvangt de toonbrooden. 




148. 


— N°. 


41^7. 


David toont Saul de slip van zijn mantel. 


nap. 




— N°. 


41=^8. 


David en Abigaïl. 


pag. 


151. 


- N°. 


4159. 


David neemt Sauls beker. 


pag. 


155- 


— N*». 


4161. 


Dood van Saul. 


pag. 


164. 


- N°. 


4162. 


David en Nathan. 


pag. 


166. 


- N°. 


4163. 


Davids boete bij de ziekte van het kind van 










Bathseba. 


pag. 


168. 


- 


4164. 


David en de wijze vrouw van Thekoa, 


pag. 


171. 


— N°. 


4167. 


Absaloms dood. 


pag. 


177. 


- N°. 


4169. 


David giet het water uit. 


pag. 


185. 


— N°. 


4173- 


Salomo's eerste oordeel. 


pag. 


194. 


— N^ 


4T75- 


Bezoek van de Koningin van Scheba. 


pag. 


196. 


- N°. 


4176. 


Salomo aanbidt de afgoden. 


pag. 


197. 


- 


4177- 


Ahia en Jerobeam. 


pag. 


200. 


— N°. 


4179. 


De man Gods bij Bethel door een leeuw gedood. 


pag. 


205. 


- N°. 


4181. 


Elia gespijzigd door de raven. 



Ï7I2 7^9 



pag. 


205. 


~ N°. 


4182. 


De weduwe te Zarfath. 


pag. 


207. 


— N°. 


4185. 


Elia op Karmel. 


pag. 


212. 


— N«. 


4190. 


Dood van Achab. 


pag. 


214. 


— N°. 


4191. 


Elia en de hoofdman. 


pag. 


216. 


^- N°. 


4184. 


Obadja verbergt de profeten. 


pag. 


217. 





4196. 


De niet verminderende olie in de kruik der weduwe. 


pag. 


221. 


— N°. 


4199. 


Dood van Joram. 


pag. 


222. 


— N°. 


4200, 


Dood van Izebel. 


pag. 


226. 


— N°. 


4202. 


Het graf van Elisa. 


pag. 


234. 


— N°. 


4205. 


Het leger van Sanherib geslagen door een engel. 


pag. 


236. 


— N°. 


4206. 


Afgodendienst van Manasse. 


pag. 


246. 


— N°. 


4213. 


De Jongelingen in den vurigen oven. 


pag. 


247. 


— N°. 


4214. 


Nebukadnezar's waanzin. 


pag. 


248. 


~ N°. 




De maaltijd van Belsazar. 


pag. 250. 


— N°. 


4217. 


Daniël in den leeuwenkuil. 


pag. 


252. 


— N°. 


4231. 


Wederopbouw van den Tempel. 


pag. 


261. 


— 


4234. 


Wederopbouw der muren van Jerusalem. 


pag. 


265. 


- N°. 


4220. 


Het gebed van Esther. 


pag. 


266. 


— N°. 


4221. 


Mordechai rondgeleid. 


pag. 


291. 


- N°. 


4238. 


Dood van Antiochus Epifanes. 


pag. 


426. 


— N°. 


4250. 


Prediking van Johannes den Dooper. 


pag. 


740. 


— N°. 


423Ó. 


Heliodorus bestraft. 


pag. 


744- 


- N°. 


4237. 


Marteldood der zeven broeders. 


pag. 


37. 


van Egesippus. 






N°. 


4287. Johannes de Dooper onthoofd. 



Behalve dit, zijn verschillende prenten gebruikt om te worden ingevoegd 
in andere stichtelijke werken. Zij zijn dan van achteren onbedrukt, terwijl 
ook onder de voorstellingen andere bijschriften zijn gedrukt. 

In: J^. /e Clerc, Overeenstemming der Evangelisten. Amsterdam, by Wed. 
F. Arentz en C. van der Sys 1700, zijn ingevoegd 24 prenten zonder eenig 
onderschrift. 

In: Z. t(en) K(ate) ff(zoon), Drie Gewigtige Bedenkingen des Gemoeds 
Amsterdam, by haak Tirion. 172S, zijn ingevoegd 20 prenten met den 
tekst voluit in boekdruk daaronder. 

In: P. van Mornay, Verhandeling van Jut Leven en '/ Sterven. Amster- 
dam, by Isaak Tirion. 1728, zijn ingevoegd 4 prenten met den tekst 
voluit in boekdruk daaronder. 

In : Z. ten Kate Hermansz, Het Leven va?i onzen Heiland Jezus Christus. 
Amsterdam, by Isaak Tirion 1732. zijn ingevoegd 24 prenten, als onder- 
schrift voorzien van gedichten door A. H(oogvliet). 

In: B. de Bosch, Dichtlievende Verlustigingen. Amsterdam, by Gerrit 
Tieletiburg 1758. 2 dln., zijn ingevoegd 16 prenten, voorzien bovenaan van 
de uitlegging, onderaan van den tekst voluit, in boekdruk. 

In : The Works of Flavius Josephus .... translated By Ebenezer Thomp- 



730 



son, D. D. atid William Charles Price, L. L. D. London: Printed for 
Fielding and Walker A'; 20 Pater Noster Row. MDCCLXXVIIL 2 din. 
4°, komen ook verscheidene copiën voor van prenten uit de Schriftuurlijke 
Geschiedenissen, zoowel van dezelfde, als van de tegenzijde. 

Daar mij echter geen compleet exemplaar daarvan ten dienste staat, kan 
de juiste opgave hier niet worden gegeven. 



443 

Joannes Luiken, Des Menschen Begin, Midden en Einde ; 
Vertoonende het Kinderlyk Bedryf en Aanwas .... Met 
het Leven van den Autheur. Te Amsteldam, By de Wed: 
P: Arentz, en K: vander Sys, Boekverkoopers in de Beurs- 
straat, in de drie Raapen, 17 12. 8°. 

Dit boek, dat eene opdracht bevat aan joannes Luyken de Jonge, den 
kleinzoon van den schrijver, bevat 47 prenten door Jan Luyken, waarvan 
46 nieuw; onder deze zijn 4 stuks door hem begonnen, doch afgemaakt 
door P. Sluiter, die ook de titelprent heeft vervaardigd. 

Blijkens de laatste woorden van den gedrukten titel verscheen het werk 
na den dood van den schrijver. Vermoedelijk is dit zijn laatste arbeid en 
is hij door zijne laatste ziekte verhinderd het geheel te voleindigen. 

De prenten zijn oorspronkelijk gegraveerd bij twaalf op ééne koperen 
plaat (3 rijen van 4 afbeeldingen) en zijn bovenaan vergezeld van eene 
korte aanduiding en een tweer£gelig gedicht, onderaan van een zes- 
regehg gedicht, alles in boekdruk. — H. 89—91, B. 78—81 mm. 

4389 /. pag. 3. — liet Kindje Gebooren. — Het zorgvuldig ingewikkelde 
kind wordt aan eene bejaarde vrouw vertoond. 

4390 2. pag. 5. — Het Kindje Bediend. — Vóór het brandende vuur onder 
de schouw zit de moeder met het kind in eene bakermat, terwijl een 
ander persoon een doek warmt. 

4391 3- P^o- 7- "~ -^^^ Ki?idje krygt Pap. — In een vertrek zien de vader, 
eene volwassen vrouw en een grooter kind daarop toe. 

4392 4. pag. 9. — Het Kindje Gedraagen. — De moeder brengt haar kind 
op de stoep. Op den achtergrond rechts een stadsgezicht. 

4393 S- P^g- — -^^ Leiband. — De moeder leert het kind loopen aan 
een leiband, buiten den stadsmuur. 

4394 ^- P-^S- ^3- — Loopwagen. — Het kind oefent zich in huis onder 
toeziclit der ouders. 

4395 7- P^g" ^5' — Wieg. — De moeder, naast de wieg gezeten, schom- 
melt het kind in slaap. 

4396 8. pag. 17. — De Valhoed. — In een tuin bij de huisdeur wordt aan 
het kind het beschermende hoofddeksel opgezet. 



I7I2 731 

4397 9- P^ê- — Speehtoel. — Twee grootere kinderen helpen het 
kleine kind bij het spelen, waarbij twee vrouwen toekijken. 

4398 10. pag. 21. — Het Kindje werd Gewassen. — De moeder wascht het 
kind op de stoep, waarbij een ouder kind de kom vasthoudt. 

4399 P^o- 23. — Het Kindje Beschermd. — De moeder zit met het goed 
in een deken gepakte kind op de schoot en geeft aan de dienstbode bevel 
de deur te sluiten. 

4400 12. pag. 25. — Het Kindje Gevallen. — De moeder komt haastig aan- 
loopen om het ter aarde gevallen kind op te tillen. 

4401 IJ. pag. 27. — Flet Kindje Gehavend. — De moeder zuivert het haar 
van het kind met den kam. 

4402 14. pag. 29. — Het Kindje Huild. — De moeder, bezig met vaatwerk 
wasschen, ziet om, ten einde te letten op het roepende kind. 

4403 15. pag. 31. — Het Molentje. — Het kind loopt snel naar links, om 
door den luchtdruk het speelgoed te doen draaien. 

4404 16. pag. 33. — Het Houte Stokpaard. — Op den tweeden grond staan 
de ouders naar het kinderspel te zien. 

4405 IJ. pag. 35. — Het Fluitje. — Een luid blazend kind. Op den tweeden 
grond hnks twee vrouwen, waarvan de eene de ooren dichthoudt. 

4406 18. pag. 37. — De Trommel. — Een kind slaat met volle kracht op 
een trommel, zoodat één der twee mannen, op den tw^eeden grond links, 
de ooren dichthoudt. 

4407 ig. pag. 39. — Het Kijidje Bid. — De moeder onderwijst het vóór haar 
staande kind. Daarachter bergt de vader een voorwerp in eene kast. 

4408 20. pag. 41. — Het Kindje gaat School. — De moeder wijst het kind, 
dat er zeer weinig opgewekt uitziet, naar een huis aan de overzijde 
gelegen, waar reeds twee knapen binnengaan en waar op het uithangbord 
Schole vermeid staat. 

4409 21. pag. 43. — De Roede. — De moeder dreigt het ongehoorzame kind 
te tuchtigen. 

4410 22. pag. 45. — Het Kindje Vermaand. — De moeder, op eene bank 
gezeten, houdt het kind bij de hand en onderwijst het, ten aanhoore ook 
van twee grootere kinderen. 

44 11 2j. pag. 47. — De Blaas. — Een vijftal jongens, waarvan de eene 
bezig is eene varkensblaas met lucht te vullen; op den achtergrond een 
tweede, die hetzelfde doel reeds heeft bereikt. 

24. pag. 49. — Het Kind Blaast Bellen. — N°. 2291 wederom gebruikt. 

4412 2S- pag. 51. — De Pop. — Drie meisjes op straat met de pop spelende ; 
daarachter twee vrouwen. 



732 



4413 pag. 53. — Het Poppegoed. — Drie meisjes schikken op de stoep 
haar poppenservies. 

4414 27. pag. 55. — De Bikkel. — Drie meisjes op eene stoep bezig met 
dit spel. Op den achtergrond rechts drie spelende jongens. 

4415 28. pag. 57. — De Klaauw. — Links zit een jongen, aan wien zijn 
kameraad een gevonden voorwerp toont. 

4416 2g. pag. 59. — Het Kind Geivaarschomvd. — Vóór de deur zit de 
moeder met een klein kind; naast haar staat de vader, die aan twee 
grootere kinderen iets aanwijst. 

4417 jo. pag. 61. — Het Kind moei Gehoorzaam zyn. — Het kind loopt, 
gevolgd door twee engeltjes, boven welke in eene wolk drie cherubijnen 
zweven. 

4418 31. pag. 63. — De Hoepel. — Een jongen beweegt zijn hoepel langs 
eene stadsgracht snel voort. 

4419 32. pag. 65. — Het Kind gaat na Bed. — De moeder helpt een kind 
bij het aandoen van het nachtgewaad vóór het bed, waarin reeds een 
tweede kind ligt. 

4420 33. pag. 67. — De Knikker. — Drie jongens zijn onder een boom bezig 
met knikkeren, waarbij twee mannen toekijken. 

442 1 34. pag. 69. — Het Kind loopt door V Touw. — Een jongen loopt snel 
naar rechts, terwijl hij het springtouw over zijn hoofd shngert. 

4422 3^. pag. 71. — De Koot. — Twee jongens staan tegenover elkaar, ieder 
met zulk een voorwerp in de hand. 

4423 36. pag. 75. — De Vlieger. — Een snel naar links loopende jongen 
laat zijn vlieger op. 

4424 31. pag. 77. — De Dryftol. — Een jongen doet, ten aanschouwe van 
twee jongere kinderen, zijn tol draaien met zweepslagen. 

Deze prent is grootendeels door P. Sluiter, met name de figuren op 
den voorgrond. 

4425 38. pag. 81. — De Boog. — Links een jongen, die eene pijl afschiet 
met een langen boog; naast hem is een ander bezig met het spannen van 
een kruisboog. 

Deze prent is door Luyken begonnen en door P. Sluiter afgemaakt, met 
name de achtergrond. 

4426 jp. pag. 85. — De Slinger. — Links staat een jongen gereed om door 
het maken van eene sHngerende beweging den steen te doen wegvliegen. 

Deze prent, door Luyken begonnen, is door P. Sluiter afgemaakt, vooral 
de achtergrond. 

4427 40. pag. 87. — De Kolf. — Twee jongens bij winterweder; de ééne is 
bezig met zijne kolf te mikken, ten einde den bal te doen voortvliegen. 

Ook hier is de prent door Luyken begonnen en door P. Sluiter afge- 
maakt, voor zooverre betreft den achtergrond en de beeldjes aldaar. 



I7I2 



733 



4428 41- P^g- 89. — De Hinkelbaan. — Een jongen doet op straat al hin- 
kende een steen voortgaan binnen de grenzen van eene afgeteekende figuur. 

In latere drukken komt deze prent voor met een barst in het koper, 
loopende van het hoofd van den jongen op den tweeden grond tot buiten 
de linker randlijn. 

4429 42. pag. 91. — Het K'md gaat op een Ambacht. — De jongen verlaat 
het ouderlijk huis, waar de moeder hem over de onderdeur naziet, 

In de latere drukken komt deze prent voor met twee barsten; de eene 
loopende van den gevel van het huis geheel op den achtergrond tot buiten 
de linker randlijn; de andere van iets boven het midden van de onderdeur 
op den voorgrond tot buiten de rechter randlijn. 

4430 43- pag. 93. — Het Kind Studeer d. — Twee jongelingen, dragende 
hunne door een riem samengebonden boeken, begeven zich naar hunne 
studie. Op den achtergrond links een gebouw, waarvóór een tuin en 
eene poort, waar drie jongelieden binnengaan. 

4431 44. pag. 95, — De Aankomeling. — De vader, die zich met zijne vrouw- 
en een klein kind op de stoep bevindt, wijst den jongeling op den 
achtergrond, waar verscheidene jongens bezig zijn met spelen. 

4432 45- pag. 97. — Het Kind is Vohuasscn. — Een jongeling en een vol- 
wassen meisje staan tegenover de moeder, die met twee kleine kinderen 
vóór het huis zit. 

4433 4^- P^K- 99- — Kind Bejaard. — Twee mannen, vóór een huis 
staande, zien naar een lijkstoet, die op den achtergrond voorbijtrekt. 

4434 47. pag. 103. — De Mensch Sterft. — Twee mannen, twee vrouwen en 
een kind bevinden zich vóór het sterfbed van den vader. Door de ge- 
opende deur hnks ziet men verscheidene personen in een voorvertrek. 

Het boek bevat bovendien nog 4 prenten door P. Sluiter naar de 
teekening van Jan Luyken. 

/. pag. 73. — De Ossckies. — Een jongen werpt een steen op het 
kakebeen van een rund, om daaruit de kiezen los te maken en te doen 
uitvallen. 

2. pag. 79. — De Wcrptol. — Een jongen op het oogenblik, dat hij 
zijn priktol zal werpen; naast hem twee kameraden, waarvan de eene het 
koord om den tol windt en de andere zijn speelgoed juist in beweging 
heeft gezet. 

j. pag. 83. — De Zweep. — Twee jongens bezig met de zweep te 
klappen. 

4. pag. loi. — De Mensch in Stand. — Op den voorgrond rechts toont 
een bejaard man een blad papier aan een kind, dat zich met zijne 
moeder naast hem bevindt. Op den tweeden grond links bouwen arbeiders 
een huis. 



734 



Het boek verscheen wederom te Amsterdam, bij Kornelis van der 
Sys in 1719, 1730 en 1742; bij F. Houttuyn in 1749, 1754 en 1765; en bij 
de Erven van F. Houttuyn in 1768, 1772 en 1782. 

In de verzameling Van Eeghen bevinden zich de copiën van dezelfde 
zijde en op dezelfde grootte van vier dezer prenten. 

Naar N°. 4426. — De Slinger. — Hier heeft het huis op den achter- 
grond rechts een schoorsteen, die op het origineel niet voorkomt. 

Naar N°. 4429. — Het Kind gaat op een Atnbacht. — Op het origineel 
ziet men den muur nog rechts van het deurkozijn; hier komt dit laatste 
tegen de rechter randlijn. 

Naar N°. 4432. — Het Kind is volwassen. — Op het origineel blijft de 
linker schouder van de moeder een eind van de rechter randlijn verwijderd; 
hier raken beide elkaar. 

Naar de prent door P. Sluiter, N°. 2: De Werptol. — Op het origineel 
is links achter den jongen een huis met dak, vierkante deur en uithang- 
bord; hier een hooge muur met een ingang, waarboven zich een ronde 
boog vertoont. 

Het is mij niet bekend of er in deze Serie nog meer copiën bestaan, 
en evenmin voor welk boek die zijn vervaardigd. 

In de Historische Geographische Konst en Reis Almanak voor defi Jaare 
1747, te Amsterdam by A van Huyffsteen, 12° komen voor 12 verkleinde 
copiën naar prenten uit: Des Menschen Begin, Midden en Einde, met daar- 
onder een tweeregelig gedicht. — H. circa 76, B. circa 50 mm.; met het 
onderschrift H. circa 90 mm. 

444 

Kruis Gezangen of Hemel Weg. Vervattende HetLeeven, 
Lyden en Sterven onzes Zaligmakers Jezu Christi. Cantvs. 
Tot Amsterdam, Gedruckt voor den Autheur, en zijn te 
bekoomen by verscheyde Boekverkoopers. 4° oblong. 

Waarschijnlijk werd dit boek, dat eene verzameling geestelijke liederen 
met muziekaanduiding bevat, ongeveer 1712 uitgegeven. 

4435 Titelprent door Jan Luyken. 

Links op den voorgrond de Enge Poort, welke toegang geeft tot den 
Smallen Weg, die zich kronkelend naar rechts vertoont en bergopwaarts 
voert. Deze weg is in den aanvang zeer sterk bezet met doornen, die 
echter gaandeweg verminderen, en bovenaan geheel verdwijnen, totdat 
aan het einde een palmbosch en eene poort zich bevinden, waar een 
Engel de wandelaars afwacht. Deze zijn weinige in getal; één komt 
juist de Enge Poort door, onmiddellijk achter de vrouw op den voor- 



735 



grond, die met een geopend liederenboek in de hand haren weg gaat; 
iets verder loopt een man met moeite over de doornen; deze allen gaan 
gebukt onder een zwaar kruis, dat zij op den schouder torsen. Nog verder 
bevinden zich twee personen, die het kruis reeds met meer gemak dragen 
en geheel bovenaan nog één, die het kruis afgeworpen heeft. Beneden 
links op eene onbetint gelaten plek: Kruis Gezangen of Hemel Weg. — 
H. 154, B. 208 mm. 

De titelprent komt onveranderd voor in de latere drukken van 1716 en 
1745, beide bij Kornelis vander Sys, Boekverkooper in de Beursstraat in 
de drie Raapen. 

Verder heeft die nog gediend voor eene uitgave in plano, zonder op- 
gave van jaar of van uitgever. Alsdan is boven de prent gedrukt de 
woorden van Matth: 7. vs. 13, 14, en eronder een 72-regelig gedicht op 
twee kolommen. — Het geheele blad H. 349 mm. 

445 

Engelbert Kaempfer, Amoenitatum Exoticarum politico- 
physico-medicarum Fasciculi V . . . . Lemgoviae, Typis & 
Impensis Henrici Wilhelmi Meyeri, Aulae Lippiacae 
Typographi, 1712. 4°. 

Hierin 3 prenten door Jan Luyken. 

4436 b. r. b. : pag. 210. 21 1. — Voorstelling van het uitrijden van den Koning 
van Perzië, die zich, voorafgegaan door een langen stoet te paard en te 
voet, langs een aantal diep buigende personen op den voorgrond begeeft 
naar eene plek op den achtergrond links, waar een dromedaris met een 
statiekleed bedekt staat op eene open plek, die door een aantal toeschouwers 
is omringd. 

Beneden links: Do7iop. f (Het is niet duidelijk, wat deze woorden be- 
teekenen, daar de prent alle kenmerken draagt, door Luyken zelf te zijn 
geëtst). — H. 192, B. 302 mm. 

4437 Tegenover pag. 549. Behandeling van een wortel ter verkrijging van 
Asa foetida. Op den voorgrond rechts een afgesneden wortel op zeer 
groote schaal; meer achterwaarts links een man, die twee korven aan een 
juk over den schouder draagt en in de hand een breed scherp werk- 
tuig houdt om schijven van den wortel af te snijden. Naast hem en 
evenzoo rechts zijn wortels voorgesteld in een aantal schijven verdeeld. 
Bij elke snede is de datum der insnijding vermeld, loopende van 25 Mei 
tot 8 Juh. Verder naar achteren is in een bergachtig landschap de geheele 
behandeling der plant in verschillende stadiums afgebeeld. — H. 189, 
B. 158 mm. 



I7I2 736 

443^ Tegenover pag. 566. Indische slangenbezweerders. Op den tweeden 
grond liggen drie inlanders geknield. Twee hunner onderwerpen aan hun 
invloed elk eene brilslang, die zich opricht, terwijl de derde zich door 
twee lange slangen laat omwikkelen. Op den voorgrond links eene bril- 
slang, die door een wezel wordt aangevallen; rechts eene andere slang 
van achteren gezien en een wezel, die van eene plant eet. Op den 
achtergrond links de zeekust, rechts eene woning onder palmboomen. 
Op een velum de afbeelding van eenige op slangen gelijkende takken. — 
H. 193, B. 160 mm. 



Behalve in N°. 442 en 443 werden nog in eenige 
boeken prenten, zoowel van Jan Luyken als van Casper 
Luyken, na het overlijden van eerstgenoemde, voor het 
eerst of bij herhaling gebruikt. 



446 

D. Theod: Ruinart, Acta primorum Martyrum sincera et 
selecta .... editio secunda .... Amstelaedami, Ex officina 
Wetsteniana, 17 13. folio. 

Titelprent door J. Luyken. 

4439 ^"^'^ Staat. 

De Christelijke Kerk, voorgesteld als eene gevleugelde jonge vrouw, aan 
de handen geketend, wordt bestookt door drie krijgslieden, van welke de 
eene haar eene doornenkroon op het hoofd drukt, de tweede haar een kruis 
uit de hand rukt, en de derde haar vastmaakt op een gloeiend rooster, 
terwijl allerlei martelwerktuigen den voorgrond bedekken. Boven deze 
groep vertoonen zich in eene wolk verscheidene engelen en cherubijnen, 
die den palmtak en de kroon der overwinning aanbieden. Op den tweeden 
grond en verder naar achteren links de afbeelding van een man, die 
door slagen met de roede wordt voortgedreven, eene onthoofding en het 
doorschieten van een martelaar met pijlen; rechts een brandstapel, eene 
verbranding boven klein vuur, kruisiging enz., benevens een Roraeinsch 
rechter, die op een podium staat toe te zien. Links van den hoofdpersoon 
staat een tablet met opschrift : Acta primorum Martyrum sincera selecta. 
Opera d. studio D. Theod. Ruinart. Editio Secunda Auctior. 



737 



Staat. 

Bovenbeschreven i^te Staat komt slechts weinig voor; nog vóór het uit- 
komen van dit werk is in de prent door Luyken zelf eene verandering 
gemaakt door de afbeelding van eene pijnbank tusschen den met slagen 
voortgejaagden man en de onthoofding links in te voegen, ten gevolge 
waarvan dit laatste tooneel grootendeels bedekt is geraakt. 

447 

Basnage, Antiquitez Judaïques ov remarques critiques sur 
la Republique des Hebreux .... A Amsterdam. Chez les 
Freres Chatelain MDCCXIII. 2 dln. 8°. 

Blijkens het opschrift op den titel waren deze beide deelen bestemd als 
vervolg op den tweeden druk van Cunaeus, La Republique des Hebreux. 

Hierin komt weder voor de Titelprent N°. 3345 in den 2^*" Staat. 

448 

Joannes Luiken, Jezus en de Ziel. Een Geestelyke Spiegel 
voor 't gemoed .... Met nieuwe Plaaten .... Te Amstel- 
dam, By de Wed: P. Arentz, en K. van der Sys, Boek- 
verkopers, in de Beursstraat, in de drie Raapen, 17 14 8°. 

In 1714 verscheen dit werk voor de 8*'= maal, doch toen met 40 nieuwe 
prenten door Jan Luyken in plaats van de oorspronkelijk in 1678 door 
hem vervaardigde. De onderwerpen zijn telkens dezelfde in beide seriën, 
die van elkander te onderscheiden zijn, vooreerst door de geheel andere wijze 
van bewerking, en verder door de grootere afmeting der prenten van 17 14. 

Evenals bij de eerste serie, zijn zoowel Jezus als de Ziel afgebeeld als 
kinderen, met lang afhangend gewaad: de eerste als een knaap met eene 
aureool om het hoofd, de tweede als een meisje. 

N°. 4437 heeft o. r. o. : J. Luiken invejt et fecit. en is H. 119, B. 81 mm. — 
N°. 4438 — 4476 hebben o. r. o. : /. Z. ; zij zijn boven de prent voorzien van 
een Romeinsch cijfer in boekdruk als volgnummer, tusschen den tekst 
gedrukt en van achteren bedrukt. — H. 86 — 88, B. 71—73 mm. 

4440 I. Titelprent. 

Jezus, met haastige schreden langs een palmboom naar rechts loopende, 
houdt in de linkerhand een reukvat en met de andere een koord, dat 
bevestigd is om het middel van de Ziel. Bovenaan een zevental cherubijnen 
en engeltjes in eene wolk, die op N°. 8 niet voorkomen. In de door 
randlijnen omgeven marge: Jezus en de Ziel. Trekt my, tvy zullen u na 
Loopen, Hoogelicd 1:4. — en daaronder : Tc Anisteldavi^ by de IVed'. F: 
Arentz en K: van der Sys. 



738 



Deel I. 

4441 2. pag. II. — /. — De Ziel vindt geen behagen meer aan het Vieesch; 
dit laatste wordt voorgesteld door een zwaarlijvig man met ezelsooren en 
eene ster boven het hoofd. Op N°. 9 zit die figuur links, hier rechts. 

4442 3. pag. 15. — //. — De Ziel wederspreekt het Vieesch. Op N°. 10 is 
op den tweeden grond slechts één rond gebouw, hier verscheidene huizen. 

4443 4. pag. 19. — ///. — De Ziel alleen in een bloemhof. Op N°. 11 is 
de balustrade met eene bloemvaas daarop rechts, hier links. 

4444 5. pag. 23. — IV. — De Ziel ontmoet de Zonde in eene monster- 
achtige duivclsgestalte. Op N°. 12 draagt deze op de rechterhand eene 
vlam, welke hier nog bovendien een zwaren rook verspreidt. 

4445 ó. pag. 27. — F. — De Ziel beklimt den Heuvel, waarop het kruis 
staat. Op N". 13 is de voorzijde van het kruis betint; hier is die verlicht. 

4446 7. pag. 31. — VI. — De Ziel in beschouwing van den regen. Op N°. 14 
stroomt van de rots tegenover de Ziel één waterstroom naar beneden; 
hier twee naar verschillende zijden. 

4447 8. pag. 35. — VIL — De Ziel wordt door Jezus ontmoet. Op N°. 15 
daalt Jezus alleen op eene wolk omlaag; hier geschiedt zulks omgeven 
door een zevental cherubijntjes. 

4448 g. pag. 39. — VIII. — De Ziel wordt door den Booze verzocht Jezus 
te verlaten, die op den tweeden grond weenende loopt. Hier bevindt zich 
achter de Ziel een boom, die op N°. 16 niet aangebracht is. 

4449 10. pag. 43. — IX. — Jezus doet eene levende fontein ontspringen in 
het hart van de Ziel. Op N°. 17 staat Jezus rechts en de steenen-werpende 
Duivel links, hier andersom. 

4450 //. pag. 47. — X. — Jezus en de Ziel bij het opgaan van de zon. 
Hier ziet men tusschen de beide figuren op den achtergrond bij de rivier 
een drinkend hert, dat op W. 18 ontbreekt. 

4451 12. pag. 51. — XI. — Jezus en de Ziel zien een dun boompje buigen 
onder den stormwind. Op N®. 19 is de personificatie van de wind in eene 
wolk bovenaan rechts, hier links. 

4452 13. pag. 55. — XII. — De Ziel wordt in den nacht door Jezus vóór- 
gehcht met eene lantaarn. Op N°. 20 zijn achter de Ziel drie populieren 
afgebeeld, hier een berg. 

4453 14. pag. 59. — XIII. — Jezus en de Ziel tegen den stroom roeiende. 
Op N°. 21 gaat de schuit naar rechts, hier naar links. 

Deel II. 

4454 15. pag. 65. — XIV. — Jezus vindt de Ziel slapende. Op N°. 22 ligt 
de Ziel met het hoofd naar links, hier naar rechts. 



739 

445 5 P^^rC- ^9- — — Jezus verlicht de duisternis met eene fakkel voor 

de Ziel. Op N°. 23 gaan de beide personen naar rechts, hier naar links. 

4456 IJ. pag. 73. — XVI. — De Ziel met Jezus in beschouwing van het 
ontluikende groen. Op N°. 24 staat de Ziel links, hier rechts. 

4457 18. pag. 77. — XVII. — De Ziel tusschen het Vleescli en een blinde. 
Deze laatste gaat op N". 25 naar links, hier naar rechts. 

4458 79. pag. 81. — XVIII. — Jezus en de Ziel, naast eene springende 
bron, beschouwen den sterrenhemel. Op N°. 26 staat in de lucht de halve 
maan, hier de volle. 

4459 20. pag. 85. — XIX. — Jezus en de Ziel beschouwen de weerspiegeling 
van de zon in het water. Op 27 zitten de twee figuren links, hier rechts. 

4460 21. pag. 8g. — XX. — Jezus en de Ziel in eene voorraadkamer. Op 
N°. 28 is de deur van het vertrek links, hier rechts. 

4461 22. pag. 93. — XXI. — Jezus en de Ziel in eene smidse. Op N°. 29 
heeft Jezus een gewaad, afhangend tot den grond; hier is dat boven de 
knie opgeschort. 

4462 2J. pag. 97. — XXII. — De Booze en de Wereld in eene soortgelijke 
smidse; op den tweeden grond rechts zien Jezus en de Ziel door een 
venster daarop toe. Op N°. 30 staat de Wereld, voorgesteld als eene 
vrouw, links; hier rechts. 

4463 24. pag. lOT. — XXIII. — Jezus en de Ziel zien naar een neder- 
vallenden steen. Op N°. 31 ziet men op den tweeden grond tusschen 
beide figuren een rond gebouw, dat hier ontbreekt. 

4464 25". pag. 105. — XXIV. — Jezus verdedigt de Ziel tegen Hel en Dood. 
Op N°. 32 zijn deze beide rechts, hier links. 

4465 26. pag. 109. — XXV. — Jezus en de Ziel beschouwen een uitgebreid 
vergezicht. Op N°. 33 staan zij onder een boom, die hier niet aangebracht is. 

4466 27. pag. 113. — XXVI. — Jezus met de Ziel, die geheel door vlammen 
is omringd. Op N°. 34 wordt Jezus grootendeels van achteren gezien, hier 
geheel in profiel. 

Deel III. 

4467 2c?. pag. 119. — XXVII. — De Ziel houdt Jezus stevig vast. Op N'^. 35 
is links een zware boom afgebeeld, welke hier ontbreekt. 

4468 29. pag. 123. — XXVIII. — Jezus en de Ziel in een bloemhof bij eene 
fontein. Op N°. 36 ziet men alleen het benedengedeelte van den boom 
achter de Ziel; hier ziet men dien boom geheel. 

4469 30. pag. 127. — XXIX. — Jezus en de Ziel bij een wijnpersbak. Op 
N°. 37 wordt de uitgeperste wijn opgevangen in eene houten tobbe, hier 
in een sierlijk bewerkt koelvat. 



740 



447^ 3^- P^g- ï3i- — XXX. — De Ziel en de Wereld, wier aardbol zij ver- 
treedt. Op N°. 38 staat de Ziel rechts, hier links. 

4471 S2. pag. 135. — XXXI. — De Ziel en de IJdelheid zien een viertal 
knapen spelen. Op N^. 39 staan de beide vrouwen links, hier rechts. 

4472 jj. pag. 139. — XXXII. — De Ziel toont haar hart aan de Wereld, die 
op haar troon gezeten is. Op N°. 40 staat de Ziel rechts, hier links. 

4473 34- pag- 141. — XXXIII. — Jezus en de Ziel worden door engelen 
omgeven. Op N°. 41 wijst Jezus met den schepter naar links; hier wordt 
die rechtop gehouden. 

4474 35- pag- 147- — XXXIV. — Jezus en de Ziel zien een hond, die op 
een steen bijt. Op N°. 42 staat Jezus rechts van de Ziel, hier links. 

4475 pag- 151. — XXXV. — Jezus in huis met de Ziel, aan welke het 
kruis wordt voorgehouden. Op N°. 43 zit Jezus links, hier rechts. 

4476 37- pag. 155. — XXXVI. — De Ziel bij Jezus rustig slapende te midden 
van storm en onweder. Op N°. 44 Hgt de Ziel naar links gewend, hier 
naar rechts. 

4477 3^' pag. 159- — XXXVII. — Jezus en de Ziel, in wier hart zijn naam 
wordt afgedrukt. Op N°. 45 staat de Ziel links, hier rechts. 

4478 jg. pag. 163. — XXXVIII. — Jezus toont aan de Ziel de wonden 
zijner handen; in de lucht wordt eene duif door een roofvogel vervolgd. 
Op N^. 46 staat Jezus links, hier rechts. 

4479 40. pag. 167. — XXXIX. — Jezus klopt aan den muur, aan welks 
andere zijde de Ziel staat. Op N°. 47 staat de ziel links, hier rechts. 

Deze serie prenten komt nog voor in een tweeden druk van 17 14, 
waarop vermeld staat: De achtste Druk, doch waarop de mededeeling 
over: de nietme Plaaten ontbreekt. 

Latere drukken van deze uitgave met de groote prenten verschenen in 
1722 bij Kornehs van der Sys te Amsterdam en in 1771 bij Ph. Lozel 
en Zoon te Rotterdam, telkens met het oude adres onveranderd op de 
titelprent. 

Gedurende diezelfde periode verschenen ook nog uitgaven van het 
boek met de kleine prenten, die in 1680 vervaardigd waren. 

449 

Davids Psalmen, Nieuwelyks op Rym-maat gestelt . . . . 
De vyfde Druk. Te Amsteldam, By Kornelis de Veer, 
Boekverkooper in de Beursstraat, 1727. 12°. 



741 



4480 Hierin komt voor de eerste maal voor eene titelprent door Jan Luyken, 
oorspronkelijk vervaardigd op ééne koperplaat met N°. 4481 en N°. 4482, 
maar welke aanvankelijk niet schijnt gebruikt te zijn. 

Rechts zit David op een zetel in den vorm van een vierkant blok. Hij 
heeft den bekroonden tulband op het hoofd en de linkerhand op de borst 
uitgestrekt, terwijl hij met de rechterhand zijne harp op de knie doet 
steunen; over dit instrument hangt eene liederenrol. Boven hem in de 
wolken vertoonen zich twee engelen, de eene links met eene harp, de 
andere rechts met eene luit, terwijl de opgeheven wijsvinger van de 
linkerhand onder de kin blijft; achter hen drie cherabijnen. Op den ach- 
tergrond links een aantal zingende en muziekmakende personen en een 
hoog gelegen gebouw. Op de voorzijde van den z&it\: Davids Psalmen. — 
i. d. m.: te Amsteldain hy Kornelis de Veer Boekverkoper. — H. 106, 
B. 54 mm. 

Een onveranderde afdruk van deze titelprent komt voor bij den 
6den druk van Davids Psalmen bij denzelfden uitgever, 1765. 

Titelprent voor een Psalmboek. 12°. 

448 1 Deze prent is oorspronkelijk vervaardigd op ééne koperplaat met N°. 4480 
en N°. 4482, alleen bekend door een proefdruk en waarschijnlijk nooit 
gebruikt. 

Rechts zit David op een zetel in den vorm van een vierkant blok. Hij 
heeft den bekroonden tulband op het hoofd en de linkerhand op de borst 
uitgestrekt, terwijl hij met de rechterhand zijne harp op de knie doet 
steunen; over dit instrument hangt eene liederenrol. Boven hem in de 
wolken vertoonen zich twee engelen, de eene links met eene harp, de 
andere rechts met eene luit, terwijl de opgeheven wijsvinger van de 
linkerhand tot boven den mond reikt; achter hen twee cherubijnen. 
Op den achtergrond links een aantal zingende en muziekmakende per- 
sonen en een hoog gelegen gebouw. — H. 128, B. 67 mm. 

Met enkele kleine afwijkingen en behalve het verschil in afmeting is 
deze prent geheel gelijk aan N°. 4480, 

Titelprent voor een Psalmboek. 12°. 

4482 Deze prent is oorspronkelijk vervaardigd op ééne koperplaat met N°. 4480 
en N°. 4481, alleen bekend door een proefdruk en waarschijnlijk nooit 
gebruikt. 

Op een pedestal ligt een hart, terwijl een engel, die met verscheidene 
cherubijnen in eene wolk nederdaalt een geopend liederenboek daarnaast 



742 



plaatst. Links van het pedestal staat eene vrouw met eene bus met 
brandend reukwerk in de hand en met een ooievaar naast zich; rechts 
eene vrouw, die de Wereld vertreedt en een palmtak in de hand houdt. 
Op den voorgrond houden twee engeltjes eene harp vast, over welke eene 
muziekrol hangt. — H. 127, B. 66 mm. 

Pieter Jan Entrop, De Kerkelyke en Joodsche Geschiede- 
nissen verkort .... Te Amsterdam By Pieter Jan Entrop, 
Boekverkoper, op de hoek van de Heeregragt en 't 
Konings-Plein, in de Heilige-Wegs-Poort. 1762. 8°. 

In dit werk bevinden zich behalve 28 copiën naar de Tweede Serie 
octavo-bijbelprenten (zie bladz. 706), 7 prenten uit: Vajt Braght, Marte- 
laers Spiegel Der D op s- Gesinde, en voor de eerste maal 4 prenten door 
Casper Luyken. Niet onwaarschijnlijk behooren deze laatste tot die afbeel- 
dingen, die reeds vervaardigd waren in 1708 voor: Van der Aa, Zee en Land 
Reisen; doch zij waren toen niet gebruikt. — H. 123 — 125, B. 177 — 180 mm. 

/. b. r. b. : 12^. — i. d. m.: Stephanus den Diaken huytcn Jerusalem ge- 
steenigd. — N°. 65 7 in den s'^'^" Staat. 

2. b. r. b.: 133. — i. d. m. : De7i Evangelist Johannes op het Eyland 
Pathmos gebannen. — N°. 673 in den 3den Staat. 

3. b. r. b.: /jó. — i. d. m. : Vervolging tegen de Christenen; ojider de 
Regeering van Kyzer Trajanus. — 686 in den s^en Staat. 

4. b. r. b. : 757. — i. d. m. : Ignatius Bisschop te Antiochie?i en Discipel 
van Johannes, door de Wilde-dieren verscheurd. — N°. 675 in den 3'^''^" Staat. 

5. b. r. b. : JÖg. — i. d. m. : Polycarpus te Smirna door het Vuur en Zwaard 
gedood. — N°. 678 in den s'ien Staat. 

*4483 6. b. r. b.: Pag. 226. — i. d. m.: De Vloot van Phocas geslage?i en Con- 
stantinopolen door Heraclianus ingenome?i. — Rechts van den voorgrond 
tot geheel achteraan eene lange rij zeilschepen, uit welke in een aantal 
roeibootjes de manschappen worden gebracht naar de stad, welke links 
op den tweeden grond is afgebeeld. Links op den voorgrond twee galeien 
naast een toren geankerd. 

7. b. r. b. : 286. — i. d. m. : 224 IValdensen buyten Toulouse levendig 
Verbrand. — N°. 701 in den 3<i«=" Staat. 

*4484 8. b. 1. b.: Pag. 2gs. — i. d. m.: Bloedig gevegt tusschen de Calixtinen, 
Orphanen en Thaboriten. — Op den voorgrond rechts onder een afdak van 
planten worden eenige personen doorstoken; op den tweeden grond links 
ziet men eene batterij van drie stukken gedekt door schanskorven; verder 
achterwaarts een gevecht met musketten en aan de overzijde eener breede 
rivier eene stad. 



743 



Deze laatste is door eene andere hand vrij onhandig op de plaat bij- 
gegraveerd; het is hoogst waarschijnlijk, dat op de oorspronkelijke prent 
de stad niet aanwezig was. 

g. b. 1. b. : ^25". — i. d. m.: Wreedheyd gepleegd aan de Beleideren der 
Waarheyd, om het Leezen van Gods-woord. — N°. 722 in den 3<i«" Staat. 

*448 5 10. b. r. b. : Pag. 366. — i. d. m. : De Jodefi uyt Spanje verdreeven en 
van hunne Goederen beroofd. -- Op den voorgrond eene roeiboot, waarin 
een aantal geroofde voorwerpen worden geladen ; verder achterwaarts links 
de zee, waarop zich drie schepen bevinden, rechts de kust met brandende 
huizen en geheel achteraan eenige boomen, met verscheidene terecht- 
gestelden aan de takken hangende. 

*448ó II. b. 1. b. : Pag. 381. — i. d. m.: Engeland, door den Prinse van Oranje 
Willem den III^' van de Roomsche Heerschappye verlost. — Voorstelling 
in vogelvlucht. Rechts eene landpunt, waarop eene versterkte stad en die 
van beide zijden omgeven wordt door de zee, waarop zich een veertiental 
schepen bevinden, wier bemanning zich in bootjes naar den wal begeeft. 

In 1780 verscheen de 2de druk van dit boek te Utrecht bij Samuel 
de Waal, Boekverkooper. In die uitgave bevinden zich onveranderd de 
4 nieuwe prenten en verder 22 andere copiën naar de Tweede Serie 
octavo-bijbelprenten. Eindelijk zijn de 7 prenten van den Martelaers 
Spiegel vervangen door de copiën naar N°. 2454 en N°. 2458 in den 2'^e" 
Staat, uit: Boxhorn, Nederlandsche Historie. 



453 

Het Nieuwe Testament, Ofte Alle Boeken des Nieuwen 
Verbondts onses Heeren Jesu Christi .... Te Amsterdam, 
By H Brandt, J. de Groot en Ph. Losel. 1775. 8°. 

In deze uitgave komt voor de eerste maal voor eene Titelprent door 
Jan Luyken. 

Jezus, in het midden staande, spreekt tot een aantal mannen rechts van 
hem voor het meerendeel gezeten. Links op den achtergrond eene zee- 
oever met schepen, visschers, die hunne vangst aan wal brengen, en ver- 
scheidene andere personen. Daarboven in eene wolk rechts zweven een 
zestal engelen en een vijftal cherubijnen. Op de voorzijde van den 
steen op den voorgrond rechts, waarop een der toehoorders zit, leest 
men: Het Nieuwe Testament van onsen Heere Jesu Christi. — i. d. m,: 
7'e A?nsterdam, by H, Brandt, J. de Groot en A. Lozel. — H. 118. 
B. 66 mm. 

De afwijking van den laatsten naam Van dien op den gedrukten titel, 
komt ook voor in de Acte van Consent, op de 1= bladzijde, dd. : 10 Juny 1771. 

Als titelprent voor latere uitgaven komt deze prent nog voor met ver- 

48 



744 



anderd adres i. d. m.: Te Amsterdam, bij J. Brandt, P. den Hengst en 
N. T. Gravius. en wederom veranderd: Te Amsterda^n bij J. Brandt, 
F. den Hengst en Wed: N. T. Gravius, de laatste van 1816. 

454 

Titelprent. 12". 

4488 Deze prent, door Jan Luyken vervaardigd, is mij alleen bekend door 
een proefdruk. 

De overeenkomst der voorstelling met die van N°. 1651, de titelprent 

van het: Text-Boekje i' oor de Gemeinte Christi Binnen Rotterdam lögj , 

geeft aanleiding tot de onderstelling, dat dit zou kunnen wezen de titel- 
plaat voor: De Texten voor de Gemeente te Delft 1684, dat met de bij- 
voeging: met fraai titelpl. van Luyken, voorkomt op pag. 66, N°. 809 van 
den Catalogus der veiling, te Amsterdam 1744, waarin de boekverkooper 
S. Schouten de bibliotheek verkocht van Izaak Le T.ong, bij diens vertrek 
naar het buitenland. 

De manier van behandeling komt wel met bovengenoemd jaar overeen, 
doch zekerheid dienaangaande is niet te verkrijgen, daar het boek noch 
door den Heer van der Keilen, noch door mij, gezien is. 

Op den voorgrond links zitten twee engeltjes, op den rug gezien. Zij 
kijken naar een tablet, dat vastgehouden wordt door een derde engeltje, 
dat zich rechts vertoont en waarop zeven voorstellingen op vier rijen 
afgebeeld zijn. 

T<^ rij, links: De Aanbidding door de Herders. 

rechts: l^e Aanbidding door de ^^'ijzen uit het Oosten. 

2'^''^ rij. links: Jezus biddende in Gethsemané. 
rechts: Jezus begraven. 

3'^''^ rij. links: De Opstanding, 
rechts: De Hemelvaart. 

4''*" rij, rechts: Het Pinksterfeest. 

De afbeeldingen op de bovenste rij zijn gedeeltelijk verborgen achter 
het daarover hangende velum, dat bestemd is voor het aanbrengen van 
den titel. — H. 100, R. 63 mm. 

455 

La Galerip agréable du Monde, oü Ton voit les princi- 
paux empircs, royaunies .... Leide, P van der Aa. 66 dln. 
32 bdn. folio. 

In dit werk, dat tusschen 1700 en 1730 verscheen, zijn verschillende 
prenten, door Jan en Casper Luyken vervaardigd, weder gebruikt, na in 
den regel zeer slordige uitslijping der op de origineelen voorkomende 
nummering en pagineering. 



745 



Deel XX. 

N°. 1571. De Oostpunt van Middelburg. 
Deel XXI. 

N°. 1574. De Heerlykheyt van Nieu Land. 
N°. 1570. Rommerswaal. 

Deel XXII. 

N°. 1572. Zierikzee. 

Deel XXVIII. 

N°. 3097. Passage des Imperiaux en Italië. 
Deel XXXIV. 

N°. II 26. Het Martelen der Bloedgetuigen. 
Deel XXXV. 

N°. 1125. De Kruisstraffen der Romeinen. 
N°. 2591. De Zoon-Aanneming. 

Deel XLIV. 

Veranderde copie naar N°. 201. Jan Sobieski. 
Deel XLV. 

N°. 534. Kaart van Palma. 
N°. 335. Veue de l'Hellespont. 
N°. 336. Veue du Grand Serrail. 

337. Veue du Temple de S^*^ Sophie. 
N°. 338. La Solimanie. 

Deel XLVIII. 

N°. 2580. Abrahams Geslagt en Maagschap. 

N°. 2581. Reys-togten van Abraham. 

N°. 2582. Abraham en Melchizedek. 

N°. 2583. Verwoesting van Sodom. 

N°. 2584. Eliëzer bij Laban. 

N°. 2586. Jakob trekt Ezau tegemoet. 

N°. 2585. Verbond van Jakob en Laban. 

N°. 2589. Jozef als Onderkoning. 

N°. 2590. Jozef verkoopt koren. 

N°. 2592. Begrafenis van Jakob. 

N°. 2612. De linnen ondergewaden van Aiiron. 

N°. 2613. De gordel van Aaron. 

N°. 2614. De mantel van Aaron. 

N°. 2615. De Ephod van Aaron. 

N°. 2616. De borstlap van Aaron. 

N°. 2617. Het hoofddeksel van Aiiron. 

N°. 2595. De plaag van het veranderen van water in bloed. 
N°. 2596. De plaag der kikvorschen. 



746 



N°. 2597. De plaag der luizen. 

N°. 2598. De plaag van het ongedierte. 

N°. 2599. De plaag der pest. 

N°. 260a De plaag van den hagel. 

N°. 2601. De plaag der sprinkhanen. 

N°. 2602. De plaag der duisternis. 

N°. 2607. Aaron maakt de schets van het Gouden Kalf. 

N°. 2608. Vervaardiging van het Gouden Kalf. 

N°. 2609. Aanbidding van het Gouden Kalf. 



Deel XLIX. 



N°. 2604. De Israëlieten bij Elim. 

N°. 2605. De Wetgeving op Sinaï. 

N°. 2606. Oprichting der twaalf gedenksteenen. 

N°. 261 1. Oprichting van den Tabernakel. 

N^. 26j8. De Tabernakel met den Voorhof. 

N°. 2620. Het brengen der offergeschenken. 

N°. 2619. Inwijding van Salomo's Tempel. 

N°. 2621. Reiniging der Levieten. 

N°. II 22. Voorspellingen over Jezus. 

N°. 2622. Leger-ordening der Israëlieten. 

N°. 2625. Legertogt der 12 Stammen. 

N°. 2626. Mozes doet de wederspannige Israëlieten dooden. 

N°. 2627. Reiniging der Israëlieten. 

N°. 2628, Overtocht door de Jordaan. 

N°. 2624. Jehu doodt de Baiilspriesters. 

N°. 2623. Jehu doodt de zonen van Achab. 

N°. 1135. Bouw van Salomo's Tempel. 



Deel L. 



Verkleinde copie naar N°. 3254. De verwoesting van Jerusalem. 





I 


[16. 


Jerusalem door Antiochus Epiphanes overvallen. 


N°. 


I 


[24. 


Jezus vóór Pilatus. 


N°. 


I 


123. 


Doodstraffen der Jodeu. 


N°. 


2 


587. 


Graf van Rachel. 


N°. 


I 


[12. 


Abrahams Alphabet, enz. 


N°. 


I 




Samaritaansch Alphabet, enz. 


N°. 


I 


[14. 


Syrisch Alphabet, enz. 


N°. 


I 


"5- 


Coptisch Alphabet, enz. 


N°. 


I 


[38. 


Bouw van de Ark. 


N°. 


I 


[31- 


Bovenverdieping der Ark. 


N°. 


I 


[30. 


Middenverdieping der Ark. 


N°. 


I 


C29. 


Benedenverdieping der Ark. 




I 


[27. 


Gedaante der Ark. 


N°. 


I 


t33- 


Torenbouw van Babel. 


N°. 


I 


134- 


Spraakverwarring te Babel. 



747 



Deel LXIII. 

N**. 3430. Vervaardigen van eene boot. 
N°. 3441. Drinkgelag der bewoners van Guana. 
N°. 3442, Bewaren der lijken aan de Orinoco. 
N°. 3443. Reuzenslangen in de Orinoco. 

3437- Hutten der Indianen te Moremoreno. 
N". 3432. Braziliaansch dorp. 
N°. 3436. Zeeleeuwen in Brazilië. 

Deel LXV. 

3435. Lijkplechtigheid in Brazilië. 

3433. Het dooden der gevangen Indianen. 

3438. De inwoners der Ladrones in hunne kano's. 

P. Langendult en L. Klinkhamer, Christelyke Zeden- 
kunst Tot Leyden, by Pieter Van Der Meersch, 

Boekverkooper. z. j. 4°. 

Titelprent. N". 178 in den 3dcn Staat. 

457 

Theatre des Martyrs .... representé en tres belles tailles- 
douces, par Ie celebre graveur lean Luyken. Schau-Bühne 
der Martyrer, gezeichnet und in kuppfer gestochen von 
Johann Luyken. Se Vend a Leyde, Chez Pierre van 
der Aa. 4" oblong. 

Dit werk bevat eene verzameling van 115 prenten voorzien van Fransche 
en Duitsche onderschriften i. d. m. en van volgnummers o. r. o. Het zijn 
N°. 655—758 uit: T. J. van Braght, Het Bloedig Tooncel of Martelaers 
Spiegel Der Doops- Gesinde. Amsterdam, 168^, en N°. 1964, 1946, 1969, 
1961, 2007, 2050, 2102, 2103, 2110, 2111 en 2112 uit: J. L. Gottfried, His- 
torische Kronyck. Amsterdam, lógS. Alle in den Staat. 

Eene latere uitgave van deze verzameling kwam in 1738 uit bij 
M. Schagen te Amsterdam, met eenigszins gewijzigden titel door boven de 
Fransche en de Duitsche namen te stellen: Schouivtooneel der Martelaren, 
Geëtst door Jan Luiken. 

Hierin komen alleen voor N°. 655 — 758 geheel onveranderd in verge- 
lijking van de uitgave bij P. van der Aa, met uitzondering van N°. 695 
en 699, die in den s'^'^» Staat zijn, terwijl op N°. 696 en 697 het onder- 
schrift geheel is uitgeslepen. 



748 
458 



Kruis Gezangen of Hemelweg. 

Uitgave in plano van N°. 4435, zonder opgave van jaar of van uitgever. 
Boven de prent in boekdruk de woorden van Matth. 7 vs. 13, 14; er 
onder een 72-regelig gedicht op twee kolommen. 
Het geheele blad H. 349 mm. 

459 

Claas J. Voogt Geometra, De Nieuwe groote Verbeterde 
Lootsmans Weg-wyzer, Of nieuwe ligtende Zee-fakkel .... 
t'Amsterdam By Gerard van Keulen Anno 171 7. 4". 

Op den gedrukten titel is wederom gebruikt N°. 2356, het portret van 
Lieuwe Willems Graaf. Het ovaal met het portret is daar overgeplakt door 
een kennelijk voor dat doel vervaardigd ovaal met randlijn, waarop 
gegraveerd : de Nieuwe en Groote Loots-Mans Weg- Wyser of Ligtende 
Zee-Fackel. 

Op de: Pas-kaart Van de Kust van Holland, tusschcn Vlieland en V 
Land van Schouiven is het vignet eene gewijzigde copie van de tegenzijde 
naar N°. 261, het vignet i. r. o. 

Op de: Paskaart Vande Jutsche Kust tusschen de Eydcr en Schagen is 
het vignet samengesteld uit copiën van de tegenzijde naar gedeelten van 
N°. 237 en N°. 275. 

460 

Frangois Halma, Bybelsche Mengelzangen .... Te Leeu- 
warden, Gedrukt by Frangois Halma, Drukker der Ed: 
Mog: Heeren Staten van Friesland, 17 18. 4°. 

Hierin wederom gebruikt i prent uit: Suetonius, Opera. lógo. 

b. r. b. : Pag. — i. d. b. m.: Zegepraal der Roomsche Keizer en. 

2de Staat van N°. T146. 

Ook bevindt zich in dit boek tegenover pag. 41 de verkleinde copie 
uit: Flavius /osephus, Alle de Werken. 1704. folio. — '\. d. m.: Sodoms ver- 
branding door V Vuur uit den Hemel. 

461 

H. F. v(an) H(eussen), Historia Episcopatuum Foederati 
Belgii .... Lugduni in Batavis. Typis Christiani Vermey. 
Anno MDCCXIX. 6 afd. 2 dln. folio. 



749 



Hierin wederom gebruikt 2 prenten uit: M. Smallegange, Cronyk van 
Zeeland. i6g6. 

6<i'= AfDEELING, BlSDOiM VAN MiDDELBURCH. 

pag. 41. N°. 1572, Plattegrond van Zierikzee wederom gebruikt na uit- 
slijping van de oorspronkelijke pagineering en vervanging daarvan door: 
Pars VI. Pag. 41. 

pag. 50. N°. 1570, Rommerswael wederom gebruikt na uitslijping der 
pagineering. 

Latere drukken van dit werk zijn van 1733 bij Joh. Bapt. Verdussen te Ant- 
werpen, en van 1755 bij denzelfde en bij Herm. en Joh. Besseling te Utrecht. 

In beide komen deze prenten weder voor. 

N°. 1572 is dan echter geheel zonder pagineering i. 1. b. 

N'^. 1570 heeft i. r. b.: Pars VI Pag. Op de opengelaten plek is 

nog onduidelijk het weggeslepen 34 zichtbaar. 

462 

Het groote Tafereel der Dwaasheid, vertoonende de 
opkomst, voortgang en ondergang der Actie, Bubbel- en 
Windnegotie .... Gedruckt tot waarschouw in ge van de 
Nakomelingen in 't noodlottige Jaar, voor veel Zotte en 
Wyze. 1720. groot folio. 

Hierin N°. 32: De Viaantsche 7'oi-Poori voor d' Actionisien komende uyt 
alle Steeden. — N°. 408 in den 2^'=" Staat. (Uit: E. Brown, Reysen. 1682). 

(H. F. van Heussen), Oudheden en Gestichten van Zee- 
land .... Uyt het Latyn vertaald .... Door H. V(an) 
R(yn) . . . . Leiden, By Christiaan Vermey. 1722. 3 dln. 8". 

Dit werk is de vertaling van de d^'^ Afdeeling van het onder N°. 460 
beschreven boek, welke over Zeeland handelt. 

Deel II. 

pag. 6. N°. 1572. Plattegrond van Zierikzee. 
pag. iio. N°. 1570. Rommerswael. 

Beide wederom gebruikt na geheele uitslijping der pagineering i. r. b. 

464 

V\ Langendyk en Cl Bruin, Tafereelen der Eerste Chris- 
tenen, bestaande in 92 konst-prenten van Jan Luiken .... 
Te Amsteldam, By de Wed: Barend Visscher, Boekver- 
koopster, in de Dirk van Hasselt-steeg. 1722. 4". 



750 



Hierin wederom-gebruikt 92 prenten uit: G. Afnold, Eerste Christenen, ijoo. 
N°. 2357 — 2406 en N°. 2408—2449 in den 2^*-» Staat, van achteren bedrukt. 

De druk verscheen te Amsterdam, bij Gerrit de Groot en Jacobus 
Rykhof Junior, Boekverkoopers. 1740 in 8°. Hierin zijn de bovenvermelde 
prenten in den 2^^" Staat nogmaals gebruikt, doch nu van achteren 
onbedrukt. 

(P. Huygen), Alleensprake met God. (te Amsterdam by 
Kornelis van der Sys. 1724). 8°. 

Op den titel is N°. 2695 wederom gebruikt. 

Het boekje is gevoegd achter den druk van 1724 van: de Beginselen 
van Gods Koninkryk in den Mensch, met vermelding, dat beide van één 
zelfden schrijver zijn. 

In de latere uitgaven komt van deze prent eene copie voor (zie pag. 500). 

466 

D. Martin, Histoire de la Bible contenant Ie vieux et Ie 
nouveau Testament .... A Amsterdam, Chez Marten 
Schagen, Libraire, sur Ie Nieuwendyk, a l'Enseigne 
d'Erasme. MDCCXXIV. 2 dln. 4". 

Dit is de Fransche vertaling van den Kleinen Bijbel van Mortier lyoj 
en bevat de daarin voorkomende prenten door Jan Luyken, N°. 2969—3087 
weder, met enkele afwijkingen in de tekstaanduidingen, zooals opgegeven 
is op pag. 560. 

De Titelprent N°. 3029 is in den 2^=" Staat. 

De vignetten in Deel II op den gedrukten titel en boven de Pré/ace 
zijn copiën naar N°. 2661 en 2662. 

467 

Nieuw vermeerderd en verbeterd Groot Stedeboek van 
Piemont en van Savoye . . . . s Gravenhage, by R. C. 
Alberts. 1725. 2 dln. folio. 

Hierin weder gebruikt 3 prenten uit : Theatrvm Statvvm Sabavdiae. 1682, 
alle in den 2^^'^ Staat. 

Deel I pag. 104. N°. 526. 

pag. 116. N°. 527. 
Deel II pag. 93. N°. 528. 



751 



468 

Frangois Halma, Tooneel der Vereenigde Nederlanden 
en onderhorige Landschappen .... Te Leeuwaarden, 
gedrukt by Hendrik Halma, Landschap- en Akademie 
drukker 1725. 2 dln. folio. 

Hierin wederom gebruikt 5 kaarten uit: M. Alting, Descnpiio Agri Batavi 
et Frisii. lógy, en i kaart uit: (B. Schotanus a Ster inga), Fr iesche Atlas. i6g8. 

Deel I. 

b. r. b.: / Deel. pag. i. a. N°. 1585 in den 2<ien Staat, 

b. r. b.: / Deel. pag. i. b. N°. 1581 in den s^e" Staat, 

b. r. b.: / Deel. pag. i. c. N°. 1582 in den 3^=" Staat, 

b. r. b.: / Deel. pag iij N°. 1583 in den 2den Staat. 

Deel II. 

i. r. b. : Pag i. a. II Deel W. 2196 in den 3<i«" Staat, 
i. r. b.: // Deel. pag. i. b. N°. 1584 in den 3^*" Staat. 

469 

H. V(an) H(eussen), Kerkelyke Historie en Outheden 
der Zeven Vereenigde Provinciën .... in 't Nederduits 
overgeset en met aantekeningen opgeheldert door H V(an) 
R(yn). Leiden, By Dirk Haak, Samuel Luchtitlans en 
Johannes Arnoldus Langerak. 1726. 6 dln. folio. 

Het 2'i<= Stuk van Deel IV heeft tot afzonderlijken titel: Oudheden en 
Gestichten van Zeeland. Leyden. Chr. Vermey. 172J. 

Daarin komen wederom voor uit: M. Smallegange, Cronyk van Zeeland. JÓgó: 
pag. 82. N°. 1572. Plattegrond van Zierikzee, na vervanging van de 

oorspronkelijke, weggeslepen pagineering i. r. b. door Pars, VI. Pag 

oningevuld na wegslijping van een cijfer. 

pag. 106. N°. 1570. Rommerswael, na vervanging van de oorspron- 
kelijke, weggeslepen pagineering b. r. b. en aanbrenging i. 1. b. van : 
Pars VI. Pag. , zijnde op de opengelaten plek nog onduidelijk zicht- 
baar het weggeslepen : S4. 

470 

Cl Bruin, Dichtmaatige Gedachten over honderdvyfenvyftig 
Bybelsche Printverbeeldingen. t'Amsterdam, By Marten 
Schagen, Boekverkooper op den Nieuwendyk, over de St 
Nicolaasstraat, in Erasmus. 1727. 8°. 



752 



Hierin weder gebruikt uit: Flaviiis Josephus, Werken. i6g8. 8", twee 
prenten, na uitslijping der oorspronkelijke beteekening en pagineering: 

pag. 153. — i. d. b. m.: 2 Samuel 12. — b. r. b. : 76. — N°. 1867 in den 
2'^«n Staat. David en Nathan. 

pag. 157. — i. d. b. m.: Regiim 3. — b. r. b.: 7^ — N°. 1874 in den 
2^^" Staat. Salomo's eerste Recht. 



Philips van Mornay, Heere van Plessis-Marly, Verhan- 
deling van het Leven en 't Sterven .... in 't Nederduitsch 
vertaelt .... In Amsterdam, By Isaak Tirion, Boekver- 
kooper op den Voorburgwal, over de Nieuwekerk. 1728. 8°. 

Hierin wederom gebruikt 4 prenten van: ƒ. Luiken, Schriftuurlyke 
Geschiedenissen, voorzien boven van eene korte aanduiding, onderaan van 
den tekst voluit in boekdruk. 

pag. 10. — i. d. b. m.: De breede en smalle iveg. N°. 4267. 

pag. 12. — i. d. b. m.: De Gelykenis van een ryk Mensch. N°. 4308. 

pag. 34. — i. d. b. m. : Haman en Mordechay. N°. 4221. 

pag. 56. — i. d. b. m. : Adam sterft. N°. 4060. 



472 

L. t(en) K(ate) H(zoon), Drie Gewigtige Bedenkingen 
des Gemoeds .... t'Amsterdam, By Isaak Tirion. 
MDCCXXVIII. 8". 

Hierm wederom gebruikt 20 prenten van : J. Luiken, Schriftuurlyke 
Geschiedenissen, voorzien boven van eene korte aanduiding, onderaan van 
den tekst voluit in boekdruk, en van achteren onbedrukt. 



pag. 


12. 


— i. 


d. b. 


m. : 


Kinder kens tot Jezus gebracht. 


— N°. 


4324 


pag. 


30. 


— i. 


d. b. 


m. : 


De Voetivassching. 


— N°. 


4354 


pag. 


38. 


— i. 


d. b. 


m. : 


De Uitdeeling der Talenten. 


— N°. 


4344 


pag. 


54- 


— i. 


d. b. 


m.: 


De Zaadzayer. 


— N°. 


4275 


pag. 


74- 


— i. 


d. b. 


m.: 


Henoch weggenomen. 


— N°. 


4061 


pag. 


94. 


— i. 


d. b. 


m.: 


De Samaritaan. 


— N°. 


4305 


pag. 


122. 


— i. 


d. b. 


m. : 


De smalle Weg, in Esdre. 


— N°. 


4232 


pag- 


126. 


— i. d. b. 


m. : 


De zyf Gerste-brooden 


- N°. 


4288 


pag. 


218. 


— i. 


d. b. 


m. : 


Bethlehcms Kindermoord. 


— N°. 


4248 


pag. 


232. 


— i. 


d. b. 


m. : 


Christus Hemelvaart 


— N°. 


4368 


pag. 


240. 


— i. 


d. b. 


m.: 


De blyde Boodschap aan de Herders 


— N°. 


4243 


pag. 


242. 


— i. 


d. b. 


m. : 


De Wyzen van het Oosten 


— N°. 


4245 


pag. 


244. 


— i. 


d. b. 


m.: 


Christus begraven 


— N°. 


4362 


pag. 


248. 


— i. 


d. b. 


m. 


Jezus bidt in V hof Gethsemane. 


- N°. 


4355 



753 



pag. 250. — i. d. b. m.: Christus gegeesselt. ' — N°. 4358. 

pag. 252. — i. d. b. m.: Christus draagt zijn kruis — N°. 4360. 

pag. 254. — i. d. b. m.: Christus gekruist. — N°. 4361. 

pag. 258. — i. d. b. m. : Christus Opstanding. — N°. 4363. 

pag. 302. — i. d. b. m.: Abrahams Offerhande. — N°. 4075. 

pag. 312. — i. d. b. m.: Christus leest op den Berg. — N°. 4266. 

473 

Kornelis van Alkemade en Mr P. van der Schelling, Be- 
schry ving van de Stad Briele, en den Lande van Voorn .... 
Te Rotterdam, By Philippus Losel. MDCCXXIX. 2 dln. 
klein folio. 

In Deel I komen onveranderd weder vooruit: Voorne Caartboeck. 1701: 
pag. 5. — N°. 2809. Kaart van Voorne. 

pag. 13. — N°. 2832. Kaart van Voorne (inden Lande van Over 
Flacquec). 

pag. 167. — N°. 2826. Kaart van West Voorn. 



474 

Jean Ie Clerc, Geschiedenissen der Vereenigde Neder- 
landen In 't fransch beschreven En nu in 't Nederduitsch 

vertaalt. T'Amsterdam, By Zacharias Chatelain, Boekver- 
kooper op den Dam. 1730. 3 dln. folio. 

Bij dit werk behoort i Deel Vervolg uitgegeven 1753 bij Dirk Onder 
de I.inden, Bybel- en Boekverkooper in de Kalverstraat te Amsterdam. 

Hierin zijn wederom gebruikt 19 prenten uit: P. Bor, Nederlandsche 
Oorlogen. lójg, en 6 prenten uit: II. de Groot, Nederlandtsche Jaer- 
boeken. 1681. 



Deel I. 














pag. 


12. 


— b. 1. b. : 


Tom: 


I. ^\ 


2. 


— N° 


, 50 in den 4^<=" Staat. 
















Prediking der Hervormden. 


pag. 


14. 


— b. 1. b.: 


Tom: 


I. iV'] 


3- 


- N^. 


51 in den 4^2" Staat. 
















Beeldenstorm. 


pag. 


34- 


- b. 1. b.: 


Tom: 


I. N'\ 


5- 


- 


52 in den sde" Staat. 
















Inneming van den Briel. 


pag. 


36. 


- b. 1. b.: 


Tom: 


I N". 


6. 




53 in den 4'^'<=" Staat. 
















Don Pacieco gehangen. 


pag. 


46. 


— b. 1. b.: 


Tom: 


I. N". 


7- 


— N° 


, 54 in den 4den Staat. 
















Moord te Naarden. 







— b. 


1. b.: 


Tow: T. N" 


10. 




N°. 


55 in den 4'^»" Staat. 

Slag op de Zuiderzee. 


Dag. 


76. 


— b. 


1. b.: 


Tom: I. N°. 


14. 




N°. 


56 in den 4^=" Staat, 
















Spaansche Furie te Antwerpen. 


nap 


118. 


— b. 


1. b.: 


Tom: 1. N", 


16. 




N°. 


58 in den 4dcn Staat. 
Inneming van Maastricht. 


na er 


124. 


— b. 


1. b.: 


Tom: I. N" 


T7 




N°. 


59 in den 4de >» Staat. 

Beleg van Steen wijk. 


nas. 




- b. 


1. b.: 


Tom: 1. N". 


18. 






60 in den 3^^" Staat. 

Ontzet van Kamerijk. 


nae. 


142. 


- b. 


I. b.: 


Tom: L N". 








61 in den 4<ie" Staat. 
















Fransche Furie te Antwerpen. 


nap. 




— b. 


1. b.: 


Tom: I. N°. 


20. 






Moord van Willem I. 






- b. 1. b.: 


Tom: I. N". 


21. 




N°. 


\ lil vi^ii tx oLctat. 


















f^ra rtAmViP van Willpm T 


nap. 


168. 


- b. 


1. b.: 


Tom: I. N". 


2d. 




IN • 


U4 111 U.C11 Z oldtcit. 

Beleg van Antwerpen. 


na P 


178 


— b. 


1. b.: 


Tom: I. N° 






. 


65 m den 4'^^" Staat. 

Beleg van Grave. 


na p 


196. 


- b. 


1. b.: 


Tom: I. N"^ 


26. 




N°. 


66 in den 3^=" Staat. 

Spaansche Armada. 


na Cf 


204. 


— b. 


1. b.: 


Toifi: I. 


27 




N°. 


67 in den 3'^=" Staat. 
Beleg van Bergen-op-Zoom. 


pag. 


210. 


— b. 


1. b.: 




28 




N°. 


68 in den 3'^'=" Staat. 

Aanslag op Nijmegen. 




212. 


— b. 


1. b.: 


Tom: I. N". 


20 
^V' 




W. 


339 in den 3^^" Staat. 

Verrassing van Breda. 


pag. 


230. 


— b. 


1. b.: 


Tom: I. JV". 


30. 




N°. 


340 in den 4''^" Staat. 

Beleg van Groningen. 


pag. 


236. 


— b. 


1. b.: 


Tom: I. N". 


31- 




N°. 


343 in den 3'^'=" Staat. 

Inneming van Huy. 


pag. 


240. 


— b. 


1. b.: 


Tom: I. N". 


32. 




N°. 


341 in den 3^2" Staat. 
Tocht naar Nova Zembla. 


pag. 


250. 


— b. 


l.b.: 


Tom: I. iV" 


34- 




N°. 


342 in den 2'ieii Staat. 

Slag bij Turnhout. 


pag. 


256. 


— b. 


1. b.: 


Tom: I. N". SS- 




N° 


69 in den 3*^=" Staat. 


















Tocht naar Nova Zembla. 


pag. 


282. 


— b. 


1. b.: 


Tom: I. N" 


37- 




N° 


, 344 in den 3'^<=" Staat. 

Ontzet van Bommel. 



475 

Onpartydig Cronyxken Der voornaamste Geschiede- 
nissen .... Den vyfden Druk .... Te Utrecht By P. van- 
der Veer en J. Servaas Bosch, Boekverkoopers, 1730. 8°. 
Titelprent. — N°. 959 in den 2den Staat. 



755 



476 

Marten Schagen, Historie der Christenen, die men ge- 
meenlyk Waldensen noemt .... t' Amsterdam by Marten 
Schagen, 1732 8". 

Hierin weder gebruikt 2 prenten uit: T. van Braght, Martelaers- 
spiegel. 1685. 

b. r. b. : ijo. — i. d. m.: Waldensen te Orleafts verbrand. — N°. 695. 
b. r. b. — i. d. ra.: Ordal of Vuurproeve tegen de Walde?isen — 
N°. 699. 

beide in den 3'^'=" Staat na uitslijping der onderschriften en volgnummers 
van den Staat. 

De 2'^!'" druk verscheen geheel onveranderd in 1765 te Haarlem bij 
J. Bosch. 

477 

Lambert ten Kate Hermansz, Het Leven van onzen 
Heiland Jezus Christus .... 't Amsterdam, By Isaak Tirion, 
Boekverkooper. 1732 4". 



In dit boek zijn ingevoegd 24 prenten van de: Schriftuurlyke Geschie- 
denissen. 17 12, van achteren onbedrukt en bij wijze van onderschrift 
voorzien van gedichten door A(rnold) H(oogvliet). 



pag. 


7- 


— N°. 


424T. 


De Aankondiging aan Zacharias. 


pag. 




- N°. 


4250. 


De prediking van Johannes den Dooper. 


pag. 


71- 


— N°. 


4251. 


Jezus verzocht in de woestijn. 


pag. 


93- 


— N°. 


4331- 


Jezus verjaagt de verkoopers uit den Tempel. 


pag. 


133- 


N"^. 


4260, 


Jezus geneest de kranken. 


pag. 


175. 


- N°. 


4258. 


De wonderbare vischvangst. 


pag. 


189. 


— N°. 


4283. 


(ienezing der bezetenen in het land der Ger- 










gezenen. 


pag. 


221. 


— N°. 


4286. 


Uitzending der apostelen. 


pag. 


243- 


— 


4272. 


Jezus wordt door vele vrouwen gevolgd. 


pag. 


257- 


— N°. 


4265. 


De discipelen plukken aren in het gezaaide. 


pag. 


331- 


- N°. 


4290. 


De zieken raken den zoom van Jezus' gewaad 


pag. 


363. 


— N°. 


4298. 


aan. 

Jezus geneest een van den Duivel bezeten 










kind. 


pag. 


385. 


— 


4301. 


De Gelijkenis van den Onbarmhartigen Dienst- 










knecht. 


pag. 


441. 


— N°. 


4303- 


Genezing van den blindgeborene. 


pag. 


453- 


— N°. 


4304. 


Gelijkenis van den Goeden Herder. 



756 



pag. 493- 


— N°. 


4312. 


Jezus geneest de gebogene vrouw. 


pag. 525. 


— N°. 


4321. 


Lazarus liggende aan de deur van den Rijken 








Man. 


pag. 557- 


— N°. 


4327. 


De opwekking van Lazarus. 


pag. 583. 


— N°. 


4328. 


Bar-Timeüs de blinde komt tot Jezus. 


pag. 653. 


— N°. 


4337. 


De weduwe werpt een penning in de schatkist. 


pag. 673. 


— N°. 


4343- 


De Gelijkenis der Wijze en Dwaze Maagden. 


pag. 701 ' 


— N°. 


4353. 


Het Avondmaal. 


pag. 761. 


— N°. 


4357. Jezus vóór den Joodschen Raad. 


pag. 839. 


— N°. 


4365. 


De Emmaüsgangers. 



478 

Willem Hessen, 't Lyden en Sterven van de Heere Jesus 
Christus, in twaalf boeken In Heldendigt Beschreeven. Te 
Haarlem by Mozes van Hiilkenroy. 1733. 4°. 

Titelprent. — N°. 535 in den 2'^''" Staat. 

Het oude opschrift en adres zijn uitgeslepen en vervangen op den steen 
door: '/ Lyden en Ster7>en imn Jezus Christus door Willem Hessen. — 
i. d. m.: te Haarlem hy Mozes van Hulkenroy 1733. 

De Titelprent komt weder voor in den lateren druk te 's Gravenhage, 
bij Bernardus van der Cloese, Boekverkooper in de Veenestraat. 1738. 

479 

Th. Salmon, Hedendaegsche Historie, of tegenwoordige 

Staet van alle Volkeren .... Eerst in 't Engelsch beschreven. 

Nu vertaelt door M. van Goch .... Te Amsterdam, By 

Isaak Tirion, Boekverkoper op de Voorburgwal, over de 

Nieuwe Kerks Toren 1729 — 1803. 48 dln. 8". 

In Deel VI, dat 1734 verscheen, komen voor 2 prenten uit: (Grelot), 
Voyage de Constantinople. 1681. 

b. I. b.: VI Deel. fag. 133. — Op de banderol: Gezigt van het groot 
serrail van Konstantinopolen, — N°. 336. 

b, r. b. : VI Deel. pag. 158. — Op de banderol : Gezigt van de Hellespont 
en van de Zee van Marmora. — N°. 335. 

Beide in den 2^''^" Staat. 

480 

Kleyne en beknopte Atlas of Tooneel des Oorlogs in 
Europa .... t' Amsterdam By de Erven van I. Ratelband 
en Compagnie 1735. 4° oblong. 



757 



Hierin wederom gebruikt uit den Europischcn Mercurius van 1693, 
N°. 1162 in den 2^'*=" Staat: Plattegrond van Ratzenburg. 

De overige aldaar voorkomende vignetten, die in den geest van Luyken's 
werk zijn, zijn door Sluyter gegraveerd naar W. Goeree. 

Deze uitgave bevat 211 kaarten. 

Eene latere uitgave te Amsterdam bij David Weege van 1753 bevat 
224 kaarten. 

481 

De Leermeester der Zeden .... t'Anisterdam By Jacob 
van Royen, Boekverkoper in de Kal verstraat, by de Kapel 
in de Vrede z. j. 12°. 

In den i^ten \x\ den 2^^*^" druk komen geene prenten door, noch 
copiën naar Luyken voor. 

De 3'!^ druk wordt niet als zoodanig op den hoofdtitel aangeduid, doch 
wel op den titel der derde ^{(^ttXvsxg: Bespiegeling op U Leven des Menschen. 

De 4^^^ druk, evenals de latere in 8°, is bij G. Bos. z. j. 

De 5^'<^ druk, bij Gerrit Bos en Cornelis de Wit, is van 1750. Hiervan 
komen ook exemplaren voor, waarop het adres is overgeplakt door eene 
strook, waarop de vermelding van Tjeert Bliek, op de Lelygiagt, by de 
Heeregragt, 1756. 

De druk is bij laatstgenoemde. 1781. 

In den 3^^", 4<ien gn 5<i^" druk komen voor de copiën naar N°. 1512, 
Het Laatste Oordeel, en naar N°. 2717, Mayse Morgenstond. 

In den ó'ien druk zijn behalve dezelfde copie naar N°. 2717 en eene 
andere copie naar N°. 15 12 wederom gebruikt: 

pag. 242. — N°. 1339. 
pag. 244. — N°. 1340. 
pag. 246. — N°. 1342. 
pag. 250. - N°. T341. 

welke eerst voorkomen in : J. Molinaens, Sleutel des Hemels, lógj. 

482 

Benjamin Bennet, De Godsdienstige Christen in zyn 

Binnekamer .... in het Nederduitsch overgebracht . . . . 

door Marten Schagen. Tot Haerlem, By Jan Bosch, Boek- 

verkooper. 1744. 8°. 

Hierin wederom gebruikt de navolgende prenten, onveranderd uit den 
druk van 1736 van Flavii/s Josephus Werken. 8°, van achteren onbedrukt. 

/ N°. 1859. Manoachs offer. 
// N°. 1920. De Doode Zee. 



758 



//ƒ N°. 1863. David en Goliath. 

IV N°. 1886. Jeremia uit den kuil getrokken. 

V N°. 1862. Terugkeer van de Ark des Verbonds. 

VII N°. 1893. Alexander de Groote knielt vóór den Hoogepriester. 
VIII N°. 1864. Saul bedreigt David. 
IX N°. 1820. De Zondvloed. 

X N°. 1890. De bouw van den nieuwen Tempel te Jerusalem. 
XI N°. 1824. Loth verlaat Sodom. 
XII N°, 1831. Jozef in den put nedergelaten. 
benevens : 

VI de copie voorkomende op pag. 871. Elia door de raven gespijzigd. 

In de uitgave van 1748, welke op den gedrukten titel heeft: Tweede 
Druk, doch blijkens het Kort Berigt, bedoeld is als vervolg van hetgeen 
in 1744 was uitgegeven, zijn wederom gebruikt: 

/ N°. 1896. Het voorlezen van de vertaling der Wet. 
// N°. 1888. De drie jongelingen in den vurigen oven. 
/// N°. 1819. Intocht in de Ark. 
IV N°. 181 7. De Zondenval. 

V N° 1828. Jakoi^s droom. 

VI N°. 191 1. Jezus naar Golgotha geleid, 
benevens : 

VII de copie voorkomende op pag. 809. Inwijding van den Tempel. 
En in het gelijktijdig verschenen Vervolg: 
IX N°. 1850. Nadab en Abihu gedood. 
X N°. 1889. Terugkeer uit de baUingschap. 
XI N°. 1829. Jakobs worsteling. 
XII N°. 1891. Esther vóór Ahasverus. 
XIV N°. 1882. Elisa door de Syriers bedreigd, 
benevens: 

VIII de copie voorkomende op pag. 266. De Kandelaar. 
XIII de copie voorkomende op pag. 811. Het Loofhuttenfeest. 
XV de copie voorkomende op pag. 262. Mozes bij de Verbondsark. 

In de uitgave van bovenvermeld Tweede Gedeelte te Amsterdam, bij 
Kornelis van Tongerloo, 1770, welke evenzeer als Tweede druk wordt 
aangeduid op den gedrukten titel, komen N°. I~VII weder onveranderd 
voor. 

483 

Verschijning van een engel aan de weduwe Grietje Klaas 
te Zaandam, den 14 April 1672. 

Afzonderlijk uitgegeven prent. 

In het raidden N°. 3276 wederom gebruikt. 

Bovenaan het opschrift: Een waardige Boode, Dus verscheenen aan eene 
W&duwe, in '/ Jaar i6j2. Daaronder een 12-regelig gedicht in 2 kolommen. 



759 



Verder aan drie zijden rondom de afbeelding eene omstandige be- 
schrijving van het gebeurde onder het opschrift: De Genade Gods over 
Holland., en eindelijk een 68-regelig gedicht in 3 kolommen, onderteekend 
Jan Luyken. Een en ander is overgenomen uit de: Zedelyke en Stich- 
telyke Gezangen 1704. 

Geheel onderaan : Te Amsterdam, by Jan Hartig, Boekverkooper, op 
CingeL 1747. 

Het geheele blad H. 420, B, 330 mm. 

484 

Kort dog" Zakelyk Verhaal van alle de Plunderingen .... 
der Pagters .... Te Leiden, By De Wed. en Zoon van 
J. van der Deyster, Cryn Visser, en Philippiis Bonk, 
MDCCXLVIII. 8^ 

Hierin zijn weder gebruikt de prenten uit: P. J. Beronicius, Boeren- en 
Overheids-Stryd. i6g2, na uitslijping der onderschriften van alle, en der 
beteekening van N°. 1246 — 1248, en bijvoeging van pagineering b. r. b. 

Titelprent. — N". 1245. — i- 1^^- • Historie Der Plunderinge. 

pag. 2. — N°. 1246. — b. r. b. : Fol: 2. 

pag. 14. — N°. 1247. — b. r. b. : Fol: 14. 

pag. 79. — N°. 1248. — b. r. b. : Foi. 79. 

485 

Eenige Bybelse Figtiuren Gelykenissen en Zinnebeelden. 
Met de daar op passende verssen en schriftuur-plaatsen. 
Genomen uyt de werken van Jannes Luyken. klein folio. 

Verzameling van 38 prenten uit verschillende boeken door Jan Luyken, 
wederom gebruikt en vergezeld van een toepasselijk opschrift, gedicht en 
reeks teksten. Een gedeelte der gedichten is geheel onveranderd overgenomen 
uit de oorspronkelijke uitgaven, andere zijn gewijzigd, weder andere geheel 
nieuw. De prenten zijn zonder pagineering en van achteren onbedrukt. 
Op den bij deze verzameling behoorenden titel wordt noch uitgever, noch 
jaartal vermeld. 

/. De Zondvloed. N°. 4009. 

2. Straffe Gods over Sodoma. N°. 40T0. 

3. Ahrahajns OfferJiande. N°. 401 r. 

4. 'T geven der Wet op den Berg Sinai. N°. 4013. 

5. De boet-Prediking van Jonas te Ninive. N°. 4024. 

6. De Geboorte, van Jezus Christus. N°. 4032. 

7. De Prediking van Jezus op den Berg. N^. 4025, 

49 



760 



8. 


De Terhorenc Zoo?i. 


Copie, met: lan Luyken In- 






venit, naar N°. 165. 


9- 


Christi plcgtige Inrydinge te Jeruzakin. 


N°. 


4037- 


JO. 


Jezus wascJit, de Voeten^ zyner Discipelen. 


N°. 


4040. 


j I. 


Om onzent Wille. 


N°. 


3263- 


12. 


De Opstandtnge van Jezus Umstus. 


N°. 


4029. 


13- 


Christi Hemel- Vaart. 


N°. 


4042. 


14- 


t Verkeerde Regiment. 


N°, 


3797- 


Jj- 


De ge.Taarlyke Stand 


N°. 


3803. 


t6. 


D' Algemeenheyd van 't onordentelyk 








Huyshoudcn. 


N^. 


3816. 


n- 


D'Aldergrootste [dog Vry-schynende) 








Slaverny. 


N®. 


866. 


18. 


Het grootc (dog weynig bekende) Gevaar. 


N°. 


853- 


ig. 


De Hoogschaadelyke Dronkenschap. 


N°. 


3826. 


20. 


De schadelyke Moeyte. 


N°. 


3817. 


21. 


Droomen is Bedrog. 


N°. 


861. 


22. 


'7' Onvaste Fondament. 


N°. 


3841. 




D''onmogelyke 0?iderneminge. 


N°. 


3799- 


24. 


De verzuymende Slofheyd. 


N°. 


3829. 




De Wagen des Herten. 


N°. 


3824. 


26. 


D' Algcmeene Weegschaal. 


N°. 


3820. 


27' 


De Breede, en Smalle Weg. 


N°. 


3270. 


28. 


De Wettige Stryd. 


N°. 


3802. 


2g. 


De Wettige Regeering. 


N°. 


3808. 


30. 


De Aldenmardigste Veranderinge. 


N°. 


3800. 


31- 


De Welbedagtsaamheyd. 




3806. 


32. 


D' onbelemmerde Hemel Weg. 


N°. 


3813. 


33- 


' 7' Af en igvoudig Gevaar. 


N°. 


4465. 


34- 


Hoe God in Christus de Zonde vergeeft., 








en wegneemt. 


N°. 


4455- 


35- 


De Ziele gelaten en stil, in 't Vuur der 








Beproeving, en der Zuyvering. 


N°. 4466. 


36. 


Het Sterfbed eener godzaalige Ziele. 


N°. 


3264. 


37- 


Het Sterfbed eener godzaalige Ziele. 


N°. 


3844- 


38. 


V Laatste Oordeel. 


N°. 


3275- 



486 

Biblia Hebraica Manualia .... edita a Johanne Simonis. 
Prostant Amstelaedanii, Apud Jacobum a Wetstein. 
MDCC.LIII. 8'\ 

Hierin de groote prent uit Boek-N''. 349, Flavius Joseph, Histoire des 
Juifs, 1700, in den 2^^" Staat, verdeeld in twee prenten, elk met 8 afbeel- 
dingen, met Latijnsche onderschriften. 

i. r. b.: Pag. 87. — N°. 2563-2570. 
i. 1. b.: Rag. ijó. — N^ 2571-257S, 



7^1 



487 

Benjamin Bennet, Plegtige Bespiegelingen ; oft Godvruch- 
tige Overdenkingen voor de verdere Christelyke Feest 
dagen .... Vertaelt door Marten Schagen. Te Haerlem, 
By Jan Bosch. Boekverkooper. 1753. 8°. 

Hierin wederom gebruikt de navolgende prenten, onveranderd uit den 
druk van 1736 van Flavius Josephi/s, Werken. 8°, van achteren onbedrukt. 

/ N'^. 1877. Salomo's tempelbouw. 

// N°, 1883. Jona in de zee geworpen. 

/// N°. 1887. Het gouden beeld van Nebucadnezar. 

V N°. 1832. Jozef verkocht. 

VI N°. 1849. Aaron bij den Tabernakel. 

VII N°. 1826. Eleëzer en Rebecca. 

VIII N°. 1854. Bileam en Balak. 

IX N°. 1884. Jona aan wal gespuwd. 

X N°. 1924. Marteldood der zeven zonen. 

XI N°. 1825. Abraham wil Isaiik offeren. 

XII N°. 1823. Abraham ontvangt de engelen. 

XIII N°. 1822. Abram verlaat zijn vaderland. 

XIV N°. 1855. Israël trekt door den Jordaan. 
XVI N°. 1878. Salomo's Tempel. 

benevens: 

IV de copie voorkomende op pag. 804. Voorhof des Tempels. 
XV de copie voorkomende op pag. 793. Het Heilige der Heiligen. 

488 

Theod: Schreveliiis, Harlemias, of Eerste Stichting der 
Stad Haarlem .... Te Haarlem, Gedrukt by Joannes 
Marshoorn, Boekverkooper, MDCCLIV. 4". 

Het werk bevat 2 gedeelten, het eerste van 216 pagina's, het tweede 
van 755, met afzonderlijke pagineering, doch bij elkander gebonden en 
slechts met één gedrukten titel. 

Hierin zijn wederom gebruikt de navolgende 11 prenten uit: /. Z. God- 
fried, Historische Kronyk. i6g8. 

i^'e Gedeelte. 

pag. 70. — N°. 1963. Inneming van Den Briel. 

pag. 77. — N°. 1964 in den 2'^''^" Staat. Vervolging der Hervormden 
in Nederland, 



762 



pag. 


121. 


- N°. 


2002. 


Hier voorstellende de hongersnood bij het beleg 
van Haarlem. 


pag. 


139- 


— N°. 


2003. 


Hier voorstellende het weder inwijden van de 
St. Bavo-kerk voor den Katholieken eeredienst. 


pag. 


151. 


- N°. 


2124. 


Hier voorstellende de brand te Haarlem van 
1576. 


pag. 


195- 


— N°. 


T98T. 


Oldenbarneveldt onthoofd. 



2de Gedeklte. 

pag. 482, — N°. 2 113. Schilderij ter eere van Cornelis de Witt. 
pag. 483. — N°. 2136, Vernieling van bovenbedoeld schilderij, 
pag, 569. — N°. 2146. De komeet van 1680. 

pag. 601. — N°. 2149. Hier voorstellende de St. Elizabethsvloed van 
1421. 

pag. 602. — N°. 2030. Hier voorstellende eene overstrooming van 17 17. 
Benevens : 

pag. 575. — Copiën van de tegenzijde naar N°. 1144 en N°. 1T45, te 
zamen op ééne plaat, (uit: M. Smallegange, GeslacJit-rekening der Vorsten 
van Nassau. lógo). 

489 

De maandelyksche Nederlandsclie Mercurius, geevende 
een volledig bericht van alles, wat er ieder Maand in 
Europa is voorgevallen.... Amsterdam, 1756. 4". 

Hierin komt voor N°. 1513 in den 2''=" Staat ter voorstelling van den 
slag van Lowositz op i October 1756, — b. r. b. : I?i de Nederlandsche 
Mercurius in de Maand Octoher ijsé. Pag. 138. 

490 

G. Udemans, Het regt Gebriiyk Van des Heeren H. 
Avontmael .... Te Amsterdam, By Gysbert de Groot 
Keur, Boekverkoper op de Nieuwen-Dyk, 1757. 12". 

Hierin weder gebruikt de prenten uit: B. Hakvoord, Het Heilige 
AvondjuaaL 16S1. 

Titelprent — N°. 1190. 

b. r. b.: F. 22. — N°. 1191. 

b. 1. b.: F. Sg. — N°. 1192. 

b. 1. b. : 145. — N°. 1194. 

b. 1. b.: F 221. — N°. 1193. 

b. 1. b.: F 261. — N°. 1195. 

Alle in den 3'^«° Staat. 



763 



491 

Bernardus de Bosch, Dichriievende Verlustigingen. Te 
Amsterdam, By Gerrit Tielenburg, Boekverkoper, in de 
Gasthuismolenstraat. MDCCLVIII. 2 dln. 4°. 

In dit boek zijn ingevoegd 16 prenten uit de: Schriftiiiirlykc Geschie- 
denissen, 1712. 7A] zijn van achteren onbedrukt, bovenaan voorzien van 
eene korte uitlegging, onderaan van den voluit afgedrukten tekst, alles 
in boekdruk. 



Deel I. 








pag. 


I. 


— N°. 


4242. 


de Boodschap aan Maria. 


pag. 


28. 


— N°. 


4243- 


de Boodschap aan den Herderen. 


pag. 


56. 


— N°. 


4245- 


de Wyzen uit het Oosten. 


pag. 


170. 


— N°. 


4059- 


Kains Broedermoord. 


pag. 


197. 


- N°. 


4136. Jephta ontmoet zyne Dochter. 


pag. 


213. 


— N°. 


4269. 


de Hoofdman over Honderd. 


pag. 


221. 


- N°. 


4364. Jesus verschynt aan Maria Magdalena. 


Deel II. 








pag. 


15- 


— N°. 


4170. 


David looft den Heere. 


pag. 


61. 


— N°. 


4162. 


Nathan en David. 


pag. 


79- 


— N°. 


4289. 


Christus Wandelt op de Zee. 


pag. 


87. 


— N°. 


4377- 


Kornelius, de Hoofdman. 


pag. 


99. 


— N°. 


4283. 


Christus int Land der Gadareenen. 


pag. 


III. 




4385. 


Faulus op het Eiland Melite. 


pag. 


131- 


- N°. 


4353- 


het Avondmaal. 


pag. 


247. 


— N°. 


4058. 


Kain en Habel. 


pag. 


259- 


— N°. 


4135- 


Gideons Overzvinning. 



492 

Jacob Vernet, Christelyk Onderwys of kort en bondig 
Zamenstel van Godgeleerdheid en Zedekunde .... Uit 
het Fransch Vertaald. Te Hoorn, By T. Tjallingius. 
MDCCLXVIII—MDCCLXX. 5 dln. 2 bdn. 8^ 

Hierin zijn ingevoegd 24 prenten van de: Tivecde Serie 8\ Bijbelprenten. 
Deel I. 

pag. 59. — N°. 4037. De Intocht in Jerusalem. 
pag. 178. — N°. 4048. Paulus met de adder. 



764 



Deel II. 








pag. 


2. — 


N°, 


4032. 


De Geboorte van Jezus. 


pag. 


13- — 


N°. 


4039- 


De Samaritaansche Vrouw. 


pag. 


16. — 


N°, 


4046. 


Cornelius en de Engel. 


pag. 


22. — 


N°. 


4025. 


De Bergrede. 


pag. 


28. — 


N°. 


4026. 


De Schat in den akker. 


pas;. 




N°. 


4027. 


Het Laatste Oordeel. 


pag. 


100. 


N°. 


4036. 


Lazarus en de Rijke Man. 


pag. 


108. — 


N°. 


4044. 


Petrus geneest den Kreupele. 


pag. 


III. 


IN . 


4034- 


Genezing der gebogene vrouw. 


pag. 


116. — 


N°. 


4030. 


De Verheerlijking op den Berg. 


pag. 


119. — 


N°. 


4033- 


De Jongeling te Naïn. 


pag. 


126. — 


N°. 


4028. 


De Kruisiging. 


pag. 


142. 


N°. 


4029. 


De Opstanding. 


pag. 


148. — 


N°. 


4042. 


De Hemelvaart, 


pag. 


204. 


N°. 


4043- 


Het Pinksterfeest. 


pag. 


302. — 


N°. 


4031. 


Het Avondmaal. 


Deel III. 








pag. 


68. — 


N°. 


4041. 


Petrus als Apostel hersteld. 


pag. 


161. — 


N°. 


4047. 


Verlossing van Petrus. 


pag. 


175- - 


N°. 


4040. 


De Voetwassching. 


pag. 


230. — 


N°. 


4038. 


Nikodemus komt tot Jezus. 


Deel IV. 








pag. 


65. - 


N°. 


, 4045. 


Genezing der zieken door de 



Apostelen. 

Deel V. 

pag. 253. — N°. 4035. De Verloren Zoon. 



493 

Pieter Langendyk, Leevensloop der Aartsvaderen . . . . 
Te Haarlem, By J. Bosch. MDCCLX. 8°. 

Hierin wederom gebruikt de navolgende prenten, onveranderd uit 
den druk van 1736 van Flavius Josephus Werken. 8°, van achteren 
onbedrukt. 

pag. 9. — N°. 181 7. De Zonden val. 

pag. 25. — N°. 1818. Abel door Kaïn gedood. 

pa-g. 33- — N°. 1819. Intocht in de Ark. 

pag. 43. — N°. 1820. De Zondvloed. 

pag. 51. — N°. 1831. De Torenbouw van Babel. 



765 



pag. 
pag. 
pag. 
pag. 



55. 
73 
11' 
log, 



N°. 1822, 
1823, 
N°. 1824. 
N°. 1825, 



Abram verlaat zijn land. 
Abraham ontvangt de Engelen. 
Loth verlaat Sodom. 
Abraham wil Isaak offeren. 



494 



Die Grosse und Mannigfaltigkeit in den Reichen der 
Natur und Sitten .... herausgegeben von Johann David 
Tijroff des altern Christoph Weigels seel. Erb in Nürnberg 
A° 1766. 4°. 

Hierin zijn wederom gebruikt in eene eenigszins andere volgorde de 
prenten, aanvankelijk voorkomende in Ethica Naturalis, 1700. Zij zijn 
hier voorzien van het opschrift en van een tweeregelig gedicht boven de 
prent, en eronder van volgnummers I—C en eene beschouwing, welke 
zich uitstrekt tot onder aan de volgende bladzijde, ten gevolge waarvan 
de prenten van achteren zijn bedrukt. 

De hier aanwezige volgorde vertoont een tweede gebruik van N*^. 2462 — 
2465, 2467—2533, 2539, 2535, 2536, 2538, 2534, 2537, 2540-2561. 

In plaats van het ontbrekende N°. 2466 komt voor eene copie van de- 
zelfde zijde, oorspronkelijk gebruikt in: Pater Abraham a Santa Clara, 
Huij und Pfuij der Welt. c-; 1700. 



Johan Jacob Hesz, Het Leven van den grootsten en besten 
aller nienschen Jezus, vertaald, volgens den derden Hoog- 
duitschen druk. Te Haarlem, By J. Bosch, 1775 — 1776. 
2 dln. 8°. 

Titelprent door Jan Luyken. 

N°. 3029, oorspronkelijk vervaardigd voor het Nieuwe Testament in den 
Kleinen Bijbel van Mortier 1703, in den 4'^=" Staat wederom gebruikt. De 
steen op den voorgrond links draagt het opschrift: Lceven van den Grootsten 
en Besten aller Menschcn Jezus. 

De oorspronkelijke koperplaat is in de breedte iets, en in de hoogte 
vrij belangrijk ingekort. — H. 260, B. 188 mm. Tengevolge van het formaat 
van het boek is de prent in vieren gevouwen. 



495 



De 2''« druk van dit werk verscheen bij denzelfden uitgever zondêr 
jaartal. 



766 



496 

Physiögnomische Catechismus bevattende de Gronden en 
Beginselen der Gelaadkennis .... Te Amsteldam, By Gerrit 
Bom en Zoonen, MDCCLXXX. 8°. 

Hierin zijn wederom gebruikt de navolgende prenten uit: IV. Goeree, 
Ontwerp der Menschkmide. 1682. 

i. 1. b.: I'. PI. bi. 32. — N°. 476. 
i. r. b. : V. bl. 136. — N°. 478. 
b. i. h. m: VI. PI. bl. 180. — N°. 473. 
b. r. b: V//. PI. bl. 274. — N°. 479. 
boven in de lijst: VIII. PI. bl. 332. — N°. 474. 
boven in de lijst: IX. PI. bl. 34^. — N°. 475. 

497 

T. J. V. Braght, Der Blutige Schau-Platz oder Martyrer- 
Spiegel der Taufs-Gesinnten oder Wehrlosen Christen .... 
Nachwarts von der Brüderschaft zu Ephrata in Pensylvanien 
ins Deutsche gebracht und daselbst gedruckt worden, 
Anno 1748, Nunmehro von etlichen der Brüderschaft nach 
obiger Uebersetzung und Druck aufs neue zum Druck 
befördert. Pirmasens, Gedruckt bey Johann Friedrich Seelig, 
Hochfürstl, Hof- und Canzley-Buchdrucker 1780. foHo. 

Hierin bevinden zich de 104 prenten, oorspronkelijk vervaardigd voor 
de Hollandsche uitgave van 1685, tusschen den tekst gedrukt en van 
achteren bedrukt. 

N°. 655, 656, 658—672, 674, 676, 677, 679—685, 687-694, 698, 700, 
702 — 721, 723 — 758 in den 2^^'^ Staat, met Fransche en Duitsche onder- 
schriften. 

N°. 657, 673, 675, 678, 686, 695, 699, 701 en 722, alleen met Hol- 
landsche onderschriften, en N°. 696, 697 zonder onderschrift, alle in den 
3"^«" Staat. 

498 

De Goudmyn van Docter Ludeman; of, Bloemhof van Astro- 
logische Geheimen; Rakende den driejaarigen Oranje-oorlog 
van 1785, 1786, en 1787: by wyze van Voorzeggingen, 
geschreven aan Meester Franciscus .... MDCCLXXXVII. 
Te Arnhem, by Moeleman ; Alkmaar, Hartemink .... en 
verder alom. 4". 



76; 



Titelprent. 

N°. 207 in den 2'^^'^ Staat. Na uitslijping der vroegere bijschriften leest 
men nu op het velum onder de astronomische afbeeldsels van de teekens 
van den dierenriem: De Goudmyn van Ludcman. 

499 

Bybelsche Tafreelen, in een Dramatischen Styl. Te 
Haarlem, bij van Walré en Loosjes. 1799. 8°. 

Hierin wederom gebruikt de navolgende prenten, onveranderd uit den 
druk van 1736 van Flavius Josephus, Werken. 8°, tusschen den tekst 
gedrukt en dus van achteren bedrukt. 



pag. 






N°. 


1817. 


Tip ^nnHpnviil 


Cf 

pag. 


9. 




N°. 


1818. 


AHpI nnnr T^Qin o*pi"?r\r*ï"1 
rx\j\ZL Livjvji jvdiii gdlvJwLl. 


O" 

pd,g. 






N°. 


1820. 




pag. 








1821. 


Tip '"Pnypn RAiiAAr \/'>i*ï T-iof^pl 
i/C XiJXClJUvJuW Vdll XJctUCl. 




óó- 




N°. 


1822. 


A}~ïT*nrn vpvlfijïf ynn lonH 

XXULiXltL V^lXdcXL Zyljll IctilVl. 


pclg. 


A T 
41. 




N°. 


182^ 


Abraham ontvangt de Engelen. 


na? 


40. 




N°. 


1824. 


Loth verlaat Sodom. 


pag. 


57- 




N°. 


1825. 


Abraham wil Isaak offeren. 


pag. 


65. 




N°. 


1826. 


Eleëzer en Rebecca. 


pag. 


73. 




N°. 


1827. 


Isaak zegent Jakob. 


pag. 


81. 




N°. 


1830. 


Ontmoeting van Jakob en Ezau. 


pag. 


89. 




N°. 


I83I. 


Jozef in den put nedergelaten. 


pag. 


97. 




N°. 


1832. 


Jozef verkocht. 


pag. 


105. 




N°. 


1833. 


Jozef in de gevangenis. 


pag. 


113. 




N°. 


1834. 


Jozef vóór Farao. 


pag. 


I3J. 




N°. 


1835. 


Jozef ontvangt zijne broeders. 


pag. 


129. 






1836. 


Jozefs beker gevonden. 


pag. 


137. 




N°. 


1838. 


Ontmoeting van Jakob en Jozef. 


pag. 


145. 




N°. 


1839. 


Mozes gevonden. 


pag. 


153. 




N°. 


I84I. 


De Brandende Braambosch. 


pag. 


161. 




N°. 


1842. 


Mozes en Aaron vóór Farao. 


pag. 


171. 




N°. 


1844. 


Farao's ondergang in de Roode Zee. 


pag. 


179. 




N°. 


1846. 


Mozes slaat water uit de rots. 


pag. 


187. 




N°. 


1847. 


Wetgeving op Sinaï. 


pag. 


I9.S. 




N°. 


1849. 


Aaron bij den Tabernakel. 


pag. 


203. 




N°. 


1850. 


Nadab en Abihu gedood. 


pag. 


211. 




N°. 


1852. 


Korach en zijne aanhangers gedood. 


pag. 


219. 




N°. 


I85I. 


Ondergang van Dathan en Abiram. 


pag. 


227. 




N°. 


1854. 


Bileam en Balak tegenover Israël. 


pag. 


233- 




N°. 


1855. 


De Israëlieten trekken door den Jordaan. 


pag. 


241. 




N°. 


1856. 


Inneming van Jericho. 


pag. 


249. 




N° 


1858. 


Jaël en Sisera. 



768 



500 

Nouvelle Statistique Historique d'Amsterdam, ou Ie guide 
du voyageur en cette ville .... a Amsterdam, Chez E 
Maaskamp, Dam Coin du Kalverstraat N°. i. (ongeveer 
1812). 8°. 

Hierin: Amsterdam tel qiCil etait eiiviron l'an ijoo. — N°. 1291 in den 
3'!':" Staat, na vervanging der Hollandsche door Fransche bijschriften. (Uit: 
Commelin, Bcschryvinge van Amsterdam. lógj). 



Onvermeld zijn gelaten de dikwijls zeer weinig getrouwe 
copiën naar prenten van Luyken, welke voorkomen in 
houtsnede op de z. g. Volksprenten. Volledigheidshalve 
zij nog medegedeeld, dat van deze afbeeldingen in de 
verzameling Van Eeghen de volgende aanwezig zijn : 

Bij J. Noman, Boekdrukker te Z. Boemel. 

i. r. b.: N" 34 met 12 afbeeldingen, waaronder copiën naar N'='. 1403, 

1366, 1380, 1401, 1415, 1365, 1364, 1389, 1412 en 1430. 
i. r. b. : iV" 55 met 12 afbeeldingen, waaronder copiën naar N°. 1447, 

1445, 1446, 1421, 1423, 1440, 1426, 1394, 1387 en 1390. 
i. r. b.: A'" 120 met 16 afbeeldingen, waaronder copiën naar N°. 1382, 

1378, 1440, 1439, 1438, 1416, 1390, 1386, 1392, 1394 en 1393. 
i. r. b. : N" 126 met 16 afbeeldingen, waaronder copiën naar N°. 1410, 

1364, 1365, 1430, 1367, 1366, 1368, 1424 en 1423. 
i. r. b.: N" 12"/ met 16 afbeeldingen, waaronder copiën naar N°. 1396, 

1443, 1414, 1391, 1374, 1399, 1457. 1433, 1406 en 1377- 
i. r. b. : N" 128 met 16 afbeeldingen, waaronder copiën naar N°. 1451, 

1436, 1370, 1385, 1426, 1403, 1434, 1421, 1412, 1415 en 1376. 
i. r. b.: 132 met 16 afbeeldingen, waaronder copiën naar N°. 1461, 

1381, 1428, 1405, 141 1, 1369, 1384, 1373, 1387, 1372, 

1425 en 1400. 

i. r. b.: 140 met 16 afbeeldingen, waaronder copiën naar N°. 1450. 

1395, 1398' i43i> 1388, 1375' 1379 en 1454. 
i. r. b.: 164 met 16 afbeeldingen, waaronder copiën naar N°. 1427, 

1456. 1455, 1395' 1441 en 1442. 



769 



Te Amsterdam, by de Erkgen. va\ de Wed. C Stichter Boekver- 
kopers OP 't Rokkin, in de Oude Berg Calvarie. 

i. r. b. : N" 2. met 16 afbeeldingen, waaronder copiën naar N°. 1429. 

1363, 1420 en 1435. 
i. r. b. : A'" 8 met 16 afbeeldingen, waaronder copiën naar N°. 1437, 

1383, 1397» 1432 en 1444. 
Al de hierboven genoemde prenten komen oorspronkelijk voor in: 
Het Mcnselyk Bedryf. i6g4. 

Gedrukt by de Erve de Weduwe J. van Egmont: op de Reguliers 
Breestraat, te Amsterdam 

i. r. O.: N\ I. Onbeschreven gclukwensch, omgeven door een rand 
bevattende 8 voorstellingen uit de Bijbelsche Geschie- 
denis, en daaronder copiën naar N°. 3032, 3035 en 3036. 

i. r. O. : iV". ///. Onbeschreven gelukwensch, omgeven door een rand 
bevattende 6 copiën naar N°. 3048, 3069, 3070, 3071, 
3074 en 3075. 

i. I. o. : H NurmiTi Fecit: 

i. r. o. : N'\ IV. Onbeschreven gelukwensch, omgeven door een rand 
met 3 voorstellingen uit de Bijbelsche Geschiedenis, 
waaronder copiën naar N°. 3058 en 3083. 

Bovenaan : Den .... Aniuy. ly . . . — i. 1. o. : H. Numan 
Fecit 

De hierboven genoemde prenten komen alle voor in den : Kleinen Bijbel 
van Mortier, jyoj. 

Te Amsterdam, ter Boekdrukkerij van H. van Munster en Zoon, 
OP de Warmoesgragt, N. Z, N°. 7. 

i. r. b. : Z. met 9 afbeeldingen uit de Vaderlandsche Geschie- 
denis, waaronder de copie naar N°. 736 uit: Van Braght, 
Martelaersspiegel. 168^^. 

Gedrukt ter Bybel-drukkerij van David le Jolle, op de Rüze- 

GRAGT, N°. 170. 

i. r. b. : Z. dezelfde prent als hierboven beschreven. 

BB met 8 afbeeldingen uit de Geschiedenis van Jozef, 
waaronder copiën naar N°. 2639 uit den Grooten Bijbel 
van Mortier, 1700, en naar een gedeelte van N°. 3699 
uit de: Icones. iyo8. 

TE Amsterdam, by de Erve H Rynders, in de tweede Tuindwarsstraat. 

i. r. b. : iV'! 50 16 copiën naar N°. 4404, 4405, 4406, 4418, 4411, 4414, 
4424, 4403, 4423, 4425, 4426, 4420, 4428 en 4417 be- 
nevens naar N°. 3 door P. Sluiter vervaardigd, alle uit: 
J. Luiken, Des Menschen Begin, Midden en Einde, 17 12, 
en naar N°. 2291 uit: E. Jocelyn, Uiterste Wille ecner 
Moeder. lógg. 



PRENTEN NAAR TEEKENINGEN 

VAN 

JAN EN CASPER LUYKEN 

DOOR ANDERE KUNSTENAARS VERVAARDIGD. 



In de voorgaande bladzijden zijn reeds de navolgende 
prenten opgegeven, welke door anderen gegraveerd zijn 
naar de teekening van Jan of Casper Luyken, en zich 
bevinden in een boek, waarin ook het eigen werk van 
die beide aanwezig is: 

pag. 4 in: Schat der Zielen ofte Begeerder. 1678. 
pag. 34 in : De Groote Zee-Atlas of Water-Werelt. 1680. 
pag. 45 in: De Nieuwe Groote Lichtende Zee-Fackel. 1681. 
pag. 88 in: J. B. Tavernier, De zes Reizen. 1682. 
pag. 128 in: Vander Linde, Leven van Johannes Sobietzki. 1685. 
pag. 194 in: W. Goeree, Joodse Oudheden. 1690. 
pag. 206 in: Vrankryks Staat-zucht en Wreedheid. 1690. 
pag. 237 in: J. Duikerius, Voorbeeldzeis der oude Wyzen. 1693. 
pag. 273 in: L. Sylvius, Leven van Willem IIL 1694. 
pag. 278 in: N. Heinsius, Den vermakelyken Avanturier. 1695. 
pag. 283 in: J. Luyken, Lof en Oordeel van de werken der Barm- 
hertighyt. 1695. 

pag. 292 in: E. Benoit, Historie der Gereformeerde Kerken van Vrank- 
ryk. 1696. 

pag. 322 in : C. van Yk, De Nederlandsche Scheeps-bouw-konst open- 
gestelt. 1697. 

pag. 355 in: Flavius Josephus, Werken. 1698. 8°. 

pag. 398 in: C. Weigel, Gemein Nützlichen Haupt-Stande. 1698. 

pag. 443 in: L. van Zanten, Treur-tooneel der Doorluchtige Vrou- 
wen. 1699. 

pag. 490 in: W. Goeree, Mosaize Historie der Hebreeuwse Kerke. 1700. 
pag. 503 in: J. Taylor, Historie van 't Leven en de Doot van Jesus 
Christus. 17CX). 



771 



pag. 520 in: H. Ludolff, Allgemeine Schau-Bühne der Welt. 1701. 

pag. 624 in: J. L. Gottfried, Zee en Landreisen. 1706. 

pag. 733 in: J. Luyken, Des Menschen Begin, Midden en Einde. 17 12 



Hierbij moeten nog gevoegd worden de volgende 
prenten, welke in andere boeken aanwezig of afzonderlijk 
uitgegeven zijn. 



Jacob Böhme, Alle de Theosoophsche of Godwijze 
Werken .... I Deel. t'Am.sterdani. Voor Fredrik Vorster, 
Boekverkooper op de Lauw'rier-graft. Anno 1686. 4". 

Verdere deelen zijn niet verschenen. 

Hierin komen voor 6 prenten door J. Mulder, hoogstwaarschijnlijk naar 
teekeningen van Jan Luyken vervaardigd. — H. 172 — 176, B. 135 mm. 

/. Titelprent. 

Eene vrouw, met eene roede onder den arm, zit op den aardbol en trekt 
een cirkel op een tablet; tegen haar rechterscliouder steunt eene lelie, 
vóór haar komt eene tweede uit den grond. Op den achtergrond links de 
opgaande zon en daarboven wolken. Bovenin op eene banderol: De 
Wortel of Moeder der Philosophia, Astrologia en llieologia. — Geheel 
onderaan op een tablet: f Amsterdam, By Fredrick Vorster. Boekver- 
koper 1686. 

Het Leeven van Jacop. Böhme. 

2. Jacob Böhme, als leerjongen, heeft op straat vóór den schoenmakers- 
winkel een gesprek met een vreemdeling, hetgeen de aanleiding wordt tot 
eene ernstige levensbeschouwing. 

3. Jacob Böhme, aan eene tafel gezeten in zijne schoenmakersw erkplaats, 
schrijft in een dik boek. 

4. Jacob Böhme brengt aan den Predikant Gregorius Richter te Görlitz 
een pantoffel terug, welken deze hem in toorn naar het hoofd had ge- 
worpen, 

5. Voorstelling van een kerkhof, waarop zich nevens verscheidene kleine, 
één groot grafteeken in kruisvorm vertoont, met verschillende medaillons 
versierd. 



772 



Bovenaan : een kind slapende op een doodshoofd, en daaronder : 

O. H. I. L. I. C. I. O. 
Links: een vogel, met een palmtak in den eenen poot en met den 
anderen eene slang vasthoudende, terwijl van uit den Hemel 
eene hand hem eene bloem toereikt. Middenin: Vidi. 
Rechts: een klimmende leeuw met een vlammend zwaard en een 

brandend hart in de pooten. Middenin: Vici. 
Onderaan : een schaap met een mijter op den kop, grazende onder een 

palmboom naast eene fontein. Middenin: Veni. 
Midden tusschen deze vier medaillons een grooter, met opschrift : Uijt 
Gott gebooren. In Ihsvh gestorven. Met den Heiligen Geest versegelt. Rust 
hier lacob Bóhni van Alt Seidenburg. Anno 1624 den IJ November 's Morgens 
ten 6 Uren in 't 59 Jaar syns ouderdoms Salig gescheijdcn. 

Op het benedendeel van den staanden balk van het kruis: syn leste 
Woorde: Nu vaer ick heen in 't Paradys. en daaronder: Görlitz. 

J. BöHME, Aurora, of de Dageraad in 'r opgaan. 
ó. Titelprent. 

Voorstelling van den aardbol, waarachter eene sfeer zich vertoont, welker 
banden bezet zijn met menschenoogen ; verderaf eene stralende zon, om- 
geven door den Dierenriem, en geheel achteraan een groot stralend licht. 
Boven links op eene banderol: Aurora. 

Van N°. j tï\. 4 bestaat een latere, sterk opgesneden, druk met Hol- 
landsch onderschrift. Ik kan echter niet nagaan, voor welk boek die zijn 
gebruikt, en evenmin of ook de andere prenten in dien tweeden druk 
voorkomen. 

502 

Brand te Durgerdam. 5 — 6 Mei 1687. 

Afzonderlijk uitgegeven prent naar de teekening van Jan Luyken door 
een ander gegraveerd. 

De geheele achtergrond wordt ingenomen door de brandende huizenrij, 
waartusschen twee kerken zich bevinden ; op de kade is men overal bezig 
met het bergen der goederen, en met pogingen tot blusschen. De voor- 
grond wordt ingenomen door het IJ, waarop zich verscheidene zeilvaar- 
tuigen bewegen. Bovenaan eene banderol, waarop in het midden naast 
elkaar de wapenschilden van Holland en van Ransdorp, en ter weers- 
zijden daarvan : Durger — dam. — H. 238, B. 506 mm. 

Onder deze prent is de gedrukte uitnoodiging om deel te nemen aan 
eene loterij ten bate van hen, die door den brand schade geleden hadden. 
Onder het opschrift : Loterye, Van yder Lot ses stuyvers den Tnlegh, Voor 
de Verbrande Goederen 7vegens de Armen en onmogende, in V Dorp Durgerda?n., 
volgt in 2 kolommen een plakkaat van Burgemeesters en Vroetschappen 
tot Durgerdam ter aanbeveling dezer loterij. Daaronder in 4 kolommen: 
Conditiën ende Articulen, IVaar na een yegelijk hem in dese Loterye sul 



773 



hebben te reguleren, soo in 't inleggen der Loten, als in V genieten van de 
Pi'ijsen., en eindelijk: Bede aan alle medoogende Menschen.. een gedicht van 
14 xesregelige strophen in 7 kolommen door J. Nor. 
Het geheele blad met het onderschrift H. 584 mm. 

Baltasar Bekker S. T. D, Ondersoek Van de Betekeninge 
der Kometen, B3' gelegendheid van de gene die in de 
Jaren 1680, 1681 en 1682 geschenen hebben. Dese Druk 
is vermeerdert met een Hooftstuk en een Nareden .... 
't Amsterdam, By Jan ten Hoorn, Boekverkoper tegen over 
het Oude Heeren Logement, 1692. 4°. 

Vignet op den gedrukten titel. 

Houtsnede, zonder twijfel vervaardigd naar eene teekening van Jan 
l^iiyken. Op den voorgrond rechts staan twee heeren in gesprek; in het 
midden een derde, die eene opmeting doet met den Jakobsladder. Op den 
tweeden grond links eene groep van twee mannen en eene vrouw, en 
geheel op den achtergrond nog twee personen. Alle zijn bezig met de 
beschouwing van het uitspansel, waarin zich behalve de maan en de 
sterren twee kometen vertoonen. — H. 70, 15. toi mm. 

Antonius Nuck, Adenographia curiosa et Uteri foeminei 
anatome nova .... Lugduni Batavorum, Apud Jordanum 
Luchtmans. M.DC.XCII. 8". 

Hierin eene titelprent naar de teekening van Jan Luyken. 

Voorstelling van een lijk, dat in zittende houding wordt gebracht door 
een koord om den rechterpols en waarvan de aderen van den rechterarm 
en van het rechterbeen blootgelegd zijn. Deze aderen worden door een 
daarachterstaanden geleerde getoond aan Minerva. Op een kleed, af- 
hangend van de ontleedtafel: A. Nuck. Adenographia O/-^ uteri a?iatome 
nova. — i. d. m., door randlijnen omgeven: Lugd: Bata7': Apud Jordanum 
Luchtmans. 

i. 1. o. : D. met de Pcnningc sculp. — H. 138, B. 82 mm. 

Nicolaas Hartsoeker, Proeve Der Deurzicht-kunde, In het 
Frans beschreeven En Vertaald door A. Block. t'Anistel- 
dam, By Jan ten Hoorn, Boekverkooper over 't Oude-zyds 
Heeren Logement, in de Historie-Schryver. 1Ó99. 4°. 



774 



Vignet op den titel, hoogstwaarschijnlijk naar de teekening van Jan 
Luyken. 

Aan een hoogen paal hangt eene reusachtige teleskoop, die door een 
windas in den gewenschten stand wordt gebracht en nu gericht is op de 
maan, welke nevens de sterren aan den hemel staat. Op den voorgrond 
is eene reeks figuren aangebracht: rechts een ruiter, verder twee mannen 
bij het windas, twee heeren en nog eens drie onderling in gesprek; de 
knecht, die den kijker richt, en geheel links eene groep van zes heeren, 
waarvan de eene knielend door de teleskoop kijkt. Verderaf ziet men 
links nog eenige groepen menschen en daarachter eene stad; rechts twee 
windmolens. — H. 83, B. 142 mm. 

50Ó 

Des Spaten Teutsche Secretariat Kunst, folio. 
Van dit werk is mij alleen de titelprent bekend. 

Het bovengedeelte vertoont bovenstaand opschrift, waarboven het 
Keizerlijk wapenschild, omgeven door twee engeltjes en twee sfinxen. 
Links van het opschrift staat de Paus, aan wiens voeten drie engeltjes 
in een boek lezen, en rechts de Keizer. 

Onder deze voorstelling is eene afzonderlijke afbeelding, die zonder 
twijfel naar eene teekening van Casper Luyken gegraveerd is. In een 
rijk versierd vertrek staat links eene tafel, waaraan vier heeren gezeten 
zijn in twee groepen, en vóór welke een vijfde eene eed aflegt. Tusschen 
deze figuren staan op den achtergrond nog twee personen en op den 
voorgrond zoowel rechts als links evenzoo, terwijl nog een tweetal de 
kamer verlaat op den achtergrond rechts door de geopende deur, welke 
tevens het uitzicht geeft op eenige gebouwen. Bijna alle figuren dragen 
lange pruiken en mantels. — H. 72, B. 170 mm. 

Petrus Schenk, Hecatompolis, slve Totius orbis Terrarum 
Oppida Nobiliora Centum .... 1702. 4° oblong. 

Dit werk bevat 100 afbeeldingen, oorspronkelijk door P. H. Schut 
gegraveerd, en c^ 1660 uitgegeven bij N. Visscher. Drie daarvan zijn 
gedeeltelijk opnieuw gegraveerd, naar de teekening van Casper Luyken, 
na uitslijping van de eerst daarop aanwezige figuren. De prenten hebben 
o. r. O. het volgnummer, i. d. m. links: Pet Schenk, rechts: Amst. C. P. en 
daartusschen de uitlegging van de voorstelling, links in het Hollandsch, 
rechts in het Latijn. — H, 190, B. 246 mm. 



De gewijzigde figuren zijn de navolgende: 

1. O. r. O. : 2c?. — i. d. m. : Nurnherg. — üe ruiters, die op den voor- 
grond links in een hollen weg afdalen. 

2. O, r. O.: 6i. — i. d. rn.: Koppenhaven. — De ruiterstoet op den voor- 
grond links. 

j. O. r. O. : 6j — i. d. m.: Stokholm. — De ruiters en soldaten op den 
voorgrond rechts. 

De prenten komen onveranderd voor in een lateren druk: Afbecldinge 
van een-hondert der voornaamste en sterkste Steedefi in Europa. Te Amster- 
datn, By Jan Roman, Boekverkooper in de Kalverstraat, IJS^- 

508 

Jan Philips Schabaelie, Historische Beschrijving van het 
Leeven Onses Heeren Jesu Christi .... Den derden Druk 
.... Te Leeuwarden, By Pieter Ruirds, Boekdrukker en 
Verkoper in de Peperstraat in de Zaad-zaaijer. 1707. 4°. 

Hierin eene titelprent door een ander gegraveerd naar ^ene teekening 
van Jan Luyken. 

Links zit Jezus op een heuvel, omgeven door talrijke aandachtige toe- 
hoorders, onder wie op den voorgrond rechts een zieke, die met gevouwen 
handen op zijne slaapmat ligt. In de wolken vijf engelen en cherubijnen. 
Links op den voorgrond een steen, waarop: Historische Beschryving van 
het Leven Jesu Christi, door Jan Philipsz Schabalie. — i. d. m.: tot Leeu- 
warden Uyt gegeven door Pieter Ruirds. 1706. 

Dezelfde prent komt voor in een anderen druk van dit werk, eveneens 
S'^' druk genoemd, van 171Ó, en heeft dan i. d. m.: t' Amsterdam by de 
Wed: B. Visscher en A. Schoonenburg. 

Petrus Schenk, Schouwburg van den Oorlog, Beginnende 
van Koning Karei den II, tot op Koning Karei den III 
bestaande in IX Historische Figuren, op een Olifants 
Blad .... en zal alle Jaren een blad van IX ... , daartoe 
gemaakt werden .... Tot Amsterdam ; By Petrus Schenk, 
op den Vygendam, in Sanisons Atlas. Anno 1707. folio. 

Behalve bovenstaanden titel, heeft het boek nog een tweede in het Latijn. 
Onder de prenten, die vervaardigd zijn door Leonard Schenk, Van der 

50 



776 

Laan en anderen, komt eene voor naar de teekeningen van Casper Luyken. 
Zij bevat 9 afbeeldingen op 3 rijen, voorzien van een onderschrift, links 
in het HoUandsch, rechts in het Latijn en daaronder in het midden: 
Schenk exc. Amst. C. P. — Elke afbeelding H. 137 — 139, B. 181 — 182 mm,, 
de geheele prent H. 478, B. 568 ram. 

Eerste Rij. 

Links. — i. d. m. : Dm 13 Janiiary lyoy is Koning Care/ III van 
Spa?ige?i tot Milaen voor haar Heer in dat Hertogdom verklaart. — Voor- 
lezing van een stuk op eene verhooging, die vóór een gebouw is opgericht, 
ten aanhoore van een talrijk publiek, waaronder eenige ruiters op den 
tweeden grond rechts. 

In het midden. — i. d. m. : V Gasteel van Milaen wert den 14 Maart 

170/ door de Duytsers ingenofnen — Op den voorgrond links twee 

bevelhebbers te paard, op den tweeden grond rechts de bestorming. 

Rechts. — i. d. m. : den 6 July 1707, wert de Hoofdstad Napels door de 
Duytsers onder de gehoorsaamheyd van Koning Carel III gebragt. — Voor- 
stelling van de stad, als aan de overzijde eener rivier gelegen; links op 
den voorgrond en verder op den tweeden grond het aanvallende leger. 

Tweede Rij. 

Links. — i. d. m. : den 30 Sept: 1707 wert Gaeta .... verovert .... — 
Links op den voorgrond eene batterij in werking, rechts op den tweeden 
grond de bestorming der stad. 

In het midden. — i. d. m. : Toulon de7i 24 July 1707 belegert . ... — 

Plattegrond der stad met de omgeving half in vogelvlucht met voorstelling 
der schepen, die de forten bombardeeren. 

Rechts. — i. d. m. : dm 23 April 1707 is //; de vlakte van Almanza 

in Spange een battalje voorgevallen — Hevig gevecht op den tweeden 

grond, op den voorgrond links twee lijken en een gedood paard. 

Derde Rij. 

I>inks. — i. d. m. : den 7 May 1707 wert Valencia .... onder .... Koning 
Philippus V gebragt. —- Op den voorgrond rechts twee bevelhebbers te 
paard; links op den tweeden grond de stad, waar de overwonnen troepen 
de poort uittrekken. 

In het midden. — i. d. m.: den ig May 1707 wert Zarragozza onder 

Philips V gebragt. — In een ruim vertrek wordt een geschrift met 

twee zegels overhandigd aan den Koning, die door een aantal hovelingen 
omringd is. 

Rechts. — i. d. m. : den 23 Novemh. 1707 is de Koning van Pruyssen 
tot Prins van Neuschatel en Valangin verkooren. — Op eene verhooging 
wordt voorlezing gehouden van een stuk, ten aanhoore van eene vrij 
talrijke menigte, waaronder eenige ruiters op den voorgrond rechts. 

De prent komt onveranderd voor in de latere uitgaven van 1709 en 1720 
bij denzelfden uitgever en z. j. te Amsterdam bij Jan Roman. De tijd van 
verschijnen van dezen laatsten druk laat zich afleiden uit de laatste daarin 
voorkomende afbeelding, die de Kroning van George II van Engeland, 
22 October 1727, voorstelt. 



/ / / 



510 

Seder Tefillot Ie Mo'adiem Tobiem (Gebedencyclus voor 
de goede Feesten volgens den Spaanschen Ritus) . . . . 
Amsterdam, by Salomo ben Joseph Proops. 17 16. 8°. 

Titelprent, naar eene teekening van Jan Luyken vervaardigd door 
I. van Sasse. 

In eene open ruimte, door kolomme.i omgeven, staan zes Israëlieten 
reisvaardig met den stok in de hand rondom eene tafel, waarop het 
Paaschlam is gezet. Op den achtergrond een aantal tenten met takken en 
festoenen versierd; geheel achteraan de berg Sinaï, waar Mozes de wet 
ontvangt. Op een velum: Mo'adiem. (Feesten). 

o. r. O. : /. van Sasse. fec/t. — H. 139, B. 85 mm. 

2'i« Staat. 

De prent komt weder voor in: Seder Tefillot-ha-Md' adiern (Cyclus van de 

Gebeden def Feesten volgens den Spaanschen Ritus) Amsterdam, by Isaac 

ben Salomo Raphaïl Juda Leon 7'emplo. lyji. 8°. 

De beteekening o, r. o. is uitgeslepen. 

3^= Staat. 

Zij is weder gebruikt in elk der deelen 6 — 9 van Magsor (Gebeden- 
cyclus volgens den Duitschen Ritus). Amsterdam by Gebr: Joseph, Jacob en 
Abraham Proops, zonen van Salotno Proops. 1768. 9 dln. 8° en evenzoo in 
hetzelfde werk bij de Weduwe en J Veezen van Jacob Proops; lygj. 

Aldaar is de beteekening o. r. o. : /. van Sasse fecit. weder hersteld en 
i. d. m. in Hebreeuwsche karakters aangebracht: Proops. 

Seder Jamiem Naraïem (Gebedencyclus van de Feeste- 
lijke Hoogtijden naar den Spaanschen Ritus) Amsterdam 

by Isaac ben Salomo Raphaël Juda Leon Templo. 1731. 8°. 

Titelprent, naar eene teekening van Jan Luyken vervaardigd door 
I. van Sasse. 

Op den voorgrond staan en knielen een aantal Israëlieten buiten de 
afschutting van het Voorhof van den Tabernakel. In het Voorhof het 
rookende altaar en het waschvat, benevens een priester, die op den rams- 
hoorn blaast. De op zijde geschoven gordijnen van den Tabernakel ver- 
oorloven een blik in het Heilige, waar een priester den dienst verricht. 
Op eene door een engeltje vastgehouden banderol in Hebreeuwsche 
karakters : Rosj-ha-Sjana we Jom Kippur (Nieuwjaarsdag en Groote Ver- 
zoendag.) — H. 138, B. 85 mm. 



778 



2'i= Staat. 

De prent is weder gebruikt in elk der deelen 1—5 van de bij Boek- 
N°. 510 beschreven uitgaven van Magsor in 1768 en 1793. 

O. r. O. : /. van Sasse. fecit. en i. d. m. in Hebreeuwsche karakters : 
Proops. 

Fleuri, De Zeeden der Israeliten .... In 't Frans be- 
schreeven .... vertaald door D. Ghys .... Te Leyden, By 
Hendrik en Daniël van Damme, in de Lange Pieters 
Choor-steeg 1733. 8". 

Hierin komen voor 5 prenten naar de teekening van Jan Luyken, doch 
door een ander gegraveerd. De titelprent H. 129, B. 81 mm., de andere 
H. 134, B. 285 mm. 

/. Titelprent. 

Links twee herders en een priester, die aan een knaap onderwijs geeft ; 
rechts eene spinnende vrouw en een man, die een schaap scheert. Achter 
hem op een pedestal verscheidene landbouwwerktuigen ; op de voorzijde 
daarvan : de Zeeden der Israeliten ten Voorheelde eener volmaakte Republyk 
ontivorpen. 

2. b. r. b. : Fol. J4. — i. d. m. : de Zeeden der Israeliten in d'handteeri?ig 
haarder Vee-7veijding en Akkerbomv afgeschilderd. — Uitgebreid landschap 
met voorstelling der kudden schapen, geiten en runderen, het melken, 
graandorschen, oliepersen enz. 

3. b. r. b.: Fol. ^2. — i. d. m.: de Inkofnsten des lands Kanaans, tot 
het bestek van desselfs grenspalen afgebakend. Deut. 28. 11. etc. — Op 
den voorgrond eene verzameling landbouwproducten; daarboven als op 
een afzonderlijk papier, door drie engeltjes vastgehouden, de kaart van 
Palestina. 

4. b. r. b. : Fol 214. — i. d. m. : de Koning Salomon in zyn Heerlykheyd 
besogt en geprezen, i. Kon. 10. — In het midden zit Salomo op zijn 
leeuwentroon ; vóór hem knielt de Koningin van Scheba. Rechts op den 
voorgrond een aantal vrouwen met muziek-instrumenten en andere voor- 
werpen. Links op den voorgrond de uitstalling van het gouden vaatwerk, 
meer achterwaarts het aanbrengen van apen en vreemde vogels. 

5. b. r. b. : Fol. 224. — i. d. m. : Fzras nionsterd het volk aande rieviere 
Ahava en loeegd den Priesters de schatten des Tempels toe, om daar mede 
uyt Babel na Jeriisalem weder te keeren. Ezra 8 : 25. Psalm ij'j. — X'^ er- 
zameling van het volk aan den oever van eene breede rivier; hnks op 
den voorgrond vóór eene tent wordt het goud afgewogen. 



779 



513 

A Hellenbroek, Voorbeeld der Godlijke Waarheden voor 
Eenvoiidigen .... Te Leyden bij du Mortier en Zoon 
MDCCXCVII. 8°. 

Vignet voor den titel in houtsnede, hoogstwaarschijnlijk door H. Numan, 
naar eene teekening van jan Luyken vervaardigd. Aan eene tafel zitten 
op den voorgrond rechts Lukas, links Markus, en meer achterwaarts in het 
midden Mattheüs, ieder vergezeld van zijne attributen en bezig met 
schrijven, terwijl naast den laatstgenoemde Johannes staat, opziende naar 
den nederdalenden arend. — H. 48, B. 69 mm. 



LIJST VAN PRENTTEEKENINGEN. 



A. NAAR JAN LUYKEN. 

DOOR C. Ploos van Amstel. 

I Drie mannen bij avond in een vertrek; links zit de eene aan eene tafel 
vóór eene geopende boekenkast en snuit de vetkaars ; achter hem staat de 
tweede en warmt zijne handen boven de kachel, welke door den derden, 
daarvóór geknielden persoon wordt opgestookt. 

Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 92, B. 119 mm. 
Aan de achterzijde voorzien van het merk van den maker. 
De teekening is niet gegraveerd. 

DOOR B. SCHREUDER. 

II De Gelijkenis van den Onrechtvaardigen Rentmeester. 

Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 105, B. 14^ mm. 

Deze prentteekening, waarvan mij geen afdruk bekend is, is door den 
Heer J. Ph. van der Keilen gezien met de hierboven vermelde voorstelling, 
zijnde de teekening voor N°. 4320 uit de Schriftuurlyke Geschiedenissen. 
R. Weigel (Die Werke der Maler in ihren Handzeichnungen) beschrijft 
het onderwerp als: „Der Herr des Weinbergs aus dem Evangelium." 

DOOR GUILLAUME SaINT. 

III De Spinsters. Onder een boom zitten twee vrouwen, ieder met een 
spinnewiel; op den voorgrond rechts twee hoenders. 

Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 86, B. 72 mcl. 

DOOR B. Martini. 

IV Doop van den Moorman door Philippus. 

Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 99, B. 148 mm. 

o. L O. : /. Luyken. del. — o. r. o. : B. Martini, fecit. 

De teekening bevindt zich in de verzameling Van Eeghen en is ge- 
graveerd in den : Kleinen Bybel van Mortier, ijoj. N°. 3079. De prent- 
teekening is van dezelfde zijde als de teekening. 

V Paulus geneest den kreupele te Lystre. 

Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 100, B. 149 mm. 
0. 1. O. : /. Luyken. del — o. r. o. : B. Martini fecit. 
De teekening bevindt zich in de verzameling Van Eeghen en is ge- 
graveerd in den: Kleinen Bybel van Mortier, ijoj. N°. 3083. De prent- 
teekening is van dezelfde zijde als de teekening. 



78i 



DOOR }. E. Marcus. 

VI De Bierdrager. 

Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 84, B. 76 mm. 
De teekening is gegraveerd in: Etwas fvr Alle. N°. 2253. 

VII Het vlashekelen. 

In een vertrek zitten naar links gewend twee vrouwen en halen de 
de bundels vlas over den hekel. Achter haar staan nog twee personen; 
door de geopende deur ziet men een huis. door het venster een kerktoren. 

Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 86, B. 73 mm. 

De teekening is niet gegraveerd, doch was vermoedelijk oorspronkelijk 
bestemd om te worden opgenomen in: Het Mcnselyk Bcdryf. ofwel in: 
Etivas fiir Alle. 

VIII Mijnwerker, die zich met een kruiwagen vol erts begeeft naar een smelt- 
oven op den achtergrond. 

Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 68, B. 73 mrn. 
De teekening is niet gegraveerd. 

IX Aankondiging aan de Herders. 

Links staan twee herders, die elkaar omvat houden en naar den Engel 
zien; rechts bedekken twee andere zich het gelaat voor den hemelschen 
glans. 

Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 117, B. 141 mm. 
De teekening is niet gegraveerd. 

DOOR DeLAMARüELLK. 

X De Plaag der sprinkhanen in Egypte. 

Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 270, B. 359 mm. 
O. r. O.: Delainardclle fee — o. 1. o. : /. Liiyken. del. — i. d. m.: Tiré du 
Cabinet de M. Denon. 

De teekening is gegraveerd in: W. Goeree, Mosaize Historie der He- 
breeuwse Kerke. N°. 2601. 

DOOR E. W. J. Bagelaar. 

XI Felicitas met hare zonen, die onthoofd worden. 

Met de pen, opgewasschen met O. 1. inkt. — H. 109, B. 140 mm. 
De teekening is in de verzameling Van Eeghen en is gegraveerd in: 
Van Braght, Martclaers Spiegel, i68j. N°. 677. 

XII Jan Woutersz. van Kuyk en Adriaanken Jans te Dordrecht verbrand. 
Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — H. 105, B. 130 mm. 

De teekening is gegraveerd in: Vafi Braght, Martelaer^ Spiegel, 168^. 
745. 

XIII Figuur van een man, die iets aanwijst op eene muuroppervlakte. 

Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — H. minstens 112, B. 
minstens 73 mm. Het eenige mij bekende exemplaar is binnen den 
indruk van de koperen plaat afgeknipt. 



782 



Deze figuur is genomen uit de teekening, welke, als N°. 1127: de 
Buitengedaante der Arke, is gegraveerd voor: IV. Goeree, Joodse Oud- 
heden, i6go. 

XIV Een gezelschap van acht lofzingende personen rondom eene tafel. 
Met de pen. — H. 85, B. 73 mm. — i. r. o. : Bagelaar f. 
De teekening is in de verzameling Van Eeghen en is gegraveerd in: 
J. Huygen, Stichtelyke Rymen, ijoo. N°. 2691. 

XV Boaz en Ruth. 

Met de pen. — H. 114, B. 67 mm. — i. r. b. : Ruth 2 vers 3. — i. r. o. ^ 
Bagelaar Fecit. 

De teekening is in de verzameling Van Eeghen en is gegraveerd voor 
de Serie Bijbelprenten, IJ12. N°. 4017. 

XVI Daniël wordt biddende gevonden. 

Met de pen. — H, 117, B. 68 mm. — i. r. b. : daniel 6. 11. — i. r. o. : 
Bagelaar sculp. 

De teekening is in de verzameling Van Eeghen en is opgewasschen met 
O. I. inkt. Zij is gegraveerd voor de: Serie Bijbelprenten, iyT2. N°. 4023. 

XVII Vrouw, die voorovergebogen een zwavelstok aan eene kool doet ont- 
vlammen, om de lamp op te steken. Naast haar zit eene kat. 

Met de pen. — H. 86, B. 75 mm. — i. 1. b. : Cap\ Bagelaar f — i. 1. o.\ T L 
De teekening is in de verzameling Van Eeghen; zij is niet gegraveerd. 

XVIII Knielende man vóór Christus, die hem van rechts af te gemoet komt 
met geopende arrnen. 

Met de pen. — H. 51, B. 42 mm. — o. r. o. : Bagelaar f. 

Verkleinde prentteekening naar N°. 2692, uit: J. Huygen, Stichtelyke 
Rymen, 1700, of naar de daarvoor vervaardigde teekening, welke laatste 
zich bevindt in de verzame;ling Van Eeghen. 

XIX Knielende vrouw bij eene opspringende bron. 

Met de pen. — H. 47, B. 41 mm. — o. 1. o.: /. L. — o. r. o. : Bagelaar f. 

Prentteekening naar eene figuur, voorkomende op N-. 4458 uit: Jezus en 
de Ziel, groote uitgave 17 14. De teekening voor deze prent is in de ver- 
zameling Van Eeghen. 



Behalve 12 van de 19 hierboven beschreven prentteekeningen naar 
Jan Luyken worden nog twee andere opgegeven in : R. Weigel, Die 
Werke der Maler in ihren Handseichnungen. n.1. 

ten eerste, N°. 4517: Elia en de Weduwe van Sarepta. Door C. van Noorde. — 
H. 120, B. 67 mm. — De Heer]. Ph van der Keilen heeft deze prentteekening 
nooit gezien en zij is ook niet aanwezig in de zeer complete verzameling van 
het werk van Van Noorde, welke in het bezit is van de Gemeente Haarlem. 



783 



Het formaat is ongeveer dat van de 8'' Bybelprenten, doch in die serie 
komt geene afbeelding voor van de hier aangeduide gebeurtenis. 

Indien deze mededeeling dus juist is, moet het de copie zijn van eene 
teekening, naar welke geene gravure vervaardigd is ; ik ben echter geneigd 
hier aan eene vergissing te denken. 

ten tweede, N°. 4529: Twee Kantwerksters. Is door den Heer J. Ph. 
van der Keilen gezien, en is niet naar Luyken. 



B. NAAR CASPER LUYKEN. 
DOOR H. Spilman. 

XX Weiland, waar eene boerin bij ondergaande zon eene koe melkt ; rechts 
eene liggende koe en een hek, links verder af nog eene en daarachter 
eene waterplas met vaartuigen. 

Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — H. 81,. B. 139 mm. 

De teekening is in de verzameling Van Eeghen en is niet gegraveerd. 



BESCHRIJVING DER TEEKENINGEN 

DOOR 

JAN EN CAS PER LUYKEN 

AANWEZIG 

IN DE VERZAMELING 
VAN EEGHEN. 



De onmogelijkheid, volledig te zijn bij het opmaken 
eener lijst van de nog bestaande teekeningen door Jan 
en Casper Luyken, die overal verspreid zijn in openbare 
en particuliere verzamelingen, heeft mij van dat voornem.en 
doen afzien. Ik heb mij alzoo bepaald tot de beschrijving 
van die collectie, die aanvankelijk door mijn vader, den 
Heer C. P. van F2eghen, en later door mij bijeengebracht, 
aan de Gemeente Amsterdam ten geschenke gegeven is 
en nu berust in het Stedelijk Museum, Aldaar. In 897 
teekeningen door Jan Luyken en 61 door Casper Luyken, 
geeft zij een overzicht over hunne geheele werkzaamheid als 
teekenaars, al is uit den aard der zaak het aantal bewaard 
gebleven teekeningen van Jan Luyken veel grooter uit 
zijne latere periode, toen hij bekend geworden was, dan 
uit den eersten tijd. 

Zeer vele zijn geheel ongewijzigd op de koperplaat 
overgebracht; voor de andere heb ik bij elke teekening 
gevoegd de mededeeling van de verandering, welke de 
kunstenaar daarin nog onder het graveeren heeft ge- 
maakt; meest zijn dit verbeteringen, doch ook dikwijls 
toont de vergelijking aan, dat de eerste gedachte de 
beste was. 

Aan het einde zijn die teekeningen van de beide kun- 




JAN LUYKEN 1685. LETTER A. 



785 



stenaars bijeengevoegd, naar welke, voórzoover den Heer 
J. Ph. van der Keilen of mij bekend is, geene prenten be- 
staan; van sommige zijn die ook zeker niet vervaardigd, doch 
andere vertoonen op de achterzijde de sporen van te zijn 
doorgetrokken op eene koperplaat, zoodat het altoos mogelijk 
blijft, dat die prenten nog eens zullen worden gevonden. 

P. v. E. 



M. Vossius, Annales Hollandiae Zelandiaeque. 1680. 
207 Titelprent door Jan Luyken. 

^ Op het velum is geschreven: Historische Jaer-boeken van Holland en 

Zeiand door Matthaeus Vossius. Hier vertrapt de Vrijheidsmaagd eene 
kroon, welke op de prent veranderd is in eene boei met ketting. — Met 
de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — H. 192, B. 143 mm. 

Davids Psalmen. 1684. 

632 Titelprent door Jan Luyken. 

David harpspelende in den Tempel met twee jongens vóór zich en 
twee zangers achter zich. — Met de pen. — H. 123, B. 87 mm. 
De letters /. L i. r. o. zijn later bijgevoegd. 

T. J. van Braght, Het bloedig Tooneel of Martelaers 
Spiegel der Etoops-gezinde of Weereloose Christenen. 1685. 

Alle door Jan Luyken. — De titelprent H. 308, B. 205 mm., de overige 
H. 108— 113, B. 131 — 140 mm. 

673 Johannes tle Evangelist naar Patmos verbannen. — Met de pen, opge- 
wasschen met O. L inkt. 

675 Ignatius in de arena vóór de leeuwen gesteld. Op de teekening zijn 
op den voorgrond rechts drie personen en is de arena aangeduid als een 
voleindigd gebouw; op de prent zijn slechts twee personen en is het boven- 
gedeelte der arena eene ruïne. — Met de pen, opgewasschen met bister. 

676 Phocas in een kalkoven geworpen. — Met de pen, opgewasschen met bister. 

677 Felicitas met hare zeven zonen onthoofd. — Met de pen, opgewasschen 
met O. L inkt. 

Hiernaar is eene prentteekening door Bagelaar vervaardigd. 

679 Blandina door een stier gedood. — Met de pen, opgewasschen met bister. 

732 Matthys Servaes te Keulen naar het schavot gevoerd. — Met de pen, 
opgewasschen met bister. 



786 



736 Dirk Willemsz redt zijn vervolger uit het ijs bij Asperen. — Met de pen, 
opgewasschen met O. I. inkt.. 

743 Harmen de Verwar en vijf anderen te Deventer verbrand. De dreigende 
•mansfiguur op den voorgrond links is op de prent veranderd in een 
trommelslager. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

75 [ Hendrik Pruyt te Workum in eene schuit verbrand. — Met de pen, op- 
gewasschen met bister. 

A Hoogstwaarschijnlijk was voor dit werk besterad de hier aanwezige 
teekening voor eene titelprent, doch naar welke geene gravure ver- 
vaardigd is. 

Rechts zit eene treurende, geketende oude vrouw, achter wie zich be- 
vinden een duivel, die hare ketenen vasthoudt en een engel, die haar eene 
kroon op het hoofd zet. De vrouw steunt met den arm op een tablet, waarop 
in vier rijen acht afbeeldingen zijn aangebracht van terechtstellingen, 
welke aandachtig worden beschouwd door twee op den voorgrond zittende 
engeltjes. Links staat eene jonge vrouw, naast welke zich een lam bevindt 
en die een papier ontrolt, waarop zich nogmaals acht soortgelijke afbeel- 
dingen vertoonen. Boven het geheel zweeft een engel, die met beide 
handen eene banderol vasthoudt. — Met de pen. 

R. Beniard, Het Menschen-Eyland. 1687. 

815 Door Jan Luyken. — Pleidooi van Armoede tegen Gierigheid. — Met 
de pen. — H. 106, 11 64 mm. 

Jan Luyken, Voncken der Liefde Jesu, van het Godt- 
begerende Zielenvier. 1687. 

Alle door Jan Luyken. — H. 130 — 134, B. 120 — 125 mm. 

Blijkbaar zijn deze teekeningen uitgesneden uit een grooter formaat, 
waarop meestal daarenboven nog de daarbij behoorende teksten en ge- 
dichten door Luyken waren geschreven. De zoo belangrijk grootere afmeting 
der teekeningen in verhouciing tot de prenten schijnt aan te duiden, dat 
oorspronkelijk het denkbeeld was, het boek in 4° uit te geven. 

837 Niet ontydig. ■— Op de teekening is de vrouw blootshoofds en zonder 
den grooten zonnehoed, terwijl de naast haar staande mand met vruchten 
ontbreekt. Daarentegen zijn hier tusschen de vrouw en den boom op den 
voorgrond, twee engeljes bezig met vruchten opzamelen. — Met de pen. 

Op de achterzijde: 11 regels van het gedicht, voorkomende op fol. 5. 

83 8 't Verborgen goed, Treckt ons gemoed. — Met de pen. 

Op de achterzijde: 13 regels van het gedicht, voorkomende op fol. 9. 



839 Soo als de mondt is. — Met de pen. 



840 Het scheelt veel. — Op de teekening is links van de vrouw op den 
voorgrond een pot met bloemen, die op de prent veranderd is in een 
steen, en rechts naast het omhoog ziende engeltje nog een tweetal engeltjes, 
waarvan de voorste eene mand leeggooit, welke men van de achterzijde 
ziet; op de prent zijn deze beide engeltjes weggelaten en ziet men de 
mand van voren. — Met de pen. 

842 Of op, of onder. — Links van den put is op de teekening een boom, 
en rechts op den achtergrond een ruiter met een voetganger; op de prent 
is dit veranderd in een huis en in eene vrouw met eene waterkruik op 
het hoofd. — Met de pen. 

843 De gonst vergroot. — De achtergrond is op de prent veranderd. — Met 
de pen. 

Onder de teekening bevindt zich nog eene 32 mm. hooge strook van 
het papier, waarop de tekst van Matth. 25 : 35 is geschreven. 

845 't Verheugt de Engelen. — Op de teekening draagt de hoofdpersoon 
een grooten zonnehoed, die op de prent is weggelaten. — Met de pen. 

Op de achterzijde geschreven: de tekst, voorkomende op pag. 37. 

846 Die Godt vertrout, Heeft wel ge bout. ■ — Op de teekening is tusschen 
de beide hoofdfiguren, op den achtergrond afgebeeld een boer, met twee 
ossen ploegende; op de prent is dit geworden een man met een houweel 
over den schouder. — Met de pen. 

Op de achterzijde geschreven: 2 regels van het gedicht, en de tekst 
voorkomende op pag. 41. 

849 Die anders wil, Heeft staag verschil. — De achtergrond is op de prent 
gewijzigd. — Met de pen. 

Op de achterzijde geschreven : 6 regels van het gedicht en een gedeelte 
van den tekst, voorkomende op pag. 53. 

851 Alles heeft zyn mondt. — Met de pen. 

Op de achterzijde geschreven: 2 regels van het gedicht, en de tekst 
voorkomende op pag. 61. 

852 Om een beeter. — Met de pen, 

854 Het best, Op 't lest. — Op de teekening is op de tafel nog eene bran- 
dende kaars en een klein komfoor geteekend, welke op de prent zijn weg- 
gelaten. De achtergrond links van de staande vrouw vertoont eene deur 
en een venster, beide met gemetselden boog, en rechts eene plank tegen 
den muur, belast met boeken en een garenwinder. Op de prent is dit 
geworden eene haardstede en eene kast, waarbovenop eene mand staat, 
en aan de andere zijde eene geopende, rechthoekige deur. — Met de pen. 

Op de achterzijde geschreven: de tekst, voorkomende op pag. 75. 

855 Het mach geen quaad. — Met de pen. 

Op de achterzijde geschreven : een gedeelte van den tekst, voorkomende 
op pag. 79. 



856 J)ies te verder. — Op de teckcning vertoont de iiehtergrond vier knapen, 
die met den boog naar het wit schieten; op de prent is dit veranderd in 
twee voorbijloopende vrouwen. — Met de pen. 

859 Spys na de Honger. — Op de prent zijn gewijzigd: de tafel — van een 
driepootige kleptafel in een hangoor; de schouw — van eene rechthoekige 
in eene ronde; en het landschap buiten de geopende deur — van eene 
boschrijke streek in een korenland, — Met de pen. 

Onder de teekening is overgebleven eene 60 mm. hooge strook papier, 
waarop de woorden geschreven staan van i Petrus 2 : 2. 3., welke echter 
in het gedrukte boek niet voorkomen. 

860 Niet sonder hoop. — Met de pen. 

Op de achterzijde is geschreven: 2 regels van het gedicht, en de tekst 
voorkomende op pag. loi. 

862 Schyn bedriegt. — Op de teekening draagt de vrouw eene mand aan 
den arm, die op de prent is weggelaten, terwijl de tweede hengelaar op 
de brug vervangen is door twee wandelaars. — Met de pen. 

864 Wie kanse tellen? — Op de teekening is achter de vrouw een vuur- 
toren op het duin, welke op de prent is weggelaten. — Met de pen. 

Op de achterzijde geschreven: 3 regels van het gedicht, en de tekst 
voorkomende op pag. 117. 

868 Als 't buyten woedt, Is 't binnen soet, — De teekening is in eenigszins 
smalleren vorm overgebracht, waardoor op de prent de stoof is verplaatst 
en de tang en de aschschop zijn weggelaten. — Met de pen. 

Op de achterzijde geschreven: 13 regels van het gedicht, voorkomende 
op pag. 134 en 135. 

D. Ruarus, Des Werelds Ondergang. 1687. 
Door Jan Luyken. — H. 88, B. 126 mm. 

887 De verschrikking door de nedervallende sterren en groote vlammen. — 
Op de prent zijn op den tweeden grond nog eenige figuren bijgevoegd. — 
Met de pen, opgewasschen met bister. 

888 De Verryzenis der dooden. — De geheele voorstelling is onveranderd 
op de koperplaat gebracht; alleen het verschijnsel in de lucht is genomen 
van de tegenzijde, zoodat op de teekening en op de prent beide het kruis 
in de wolken links staat en de lichtstraal met de hemelsche stem naar 
rechts gekeerd is. — Met de pen, opgewasschen met bister. 

Engeland beroerd onder .... Jacobiis de II. en hersteld 
door Willem en Maria. 1689, 

Door Jan Luyken, — H. 152—155, B, 118—121 mm. 

979 Monmouth onthoofd, — Op de prent is het dak gewijzigd van het 
gebouw achter het schavot en aan twee zijden van het schavot de balu- 
strade bijgevojegd. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 



789 



980 De genaemde Prins van Walles te voorschijn gebraght. — Op de prent 
is rechts bovenaan een groot gordijn bijgevoegd. — Met de pen, opge- 
wasschen met O. I. inkt. 

P. Huygen, De Beginselen van Gods Koninkryk in den 
Mensch. 1689. 

Alle door Jan Luyken. — H. 84 — 87. B. 73 mm. 

992 't Verlokte oog misleid den Boog. — Met de pen, opgewasschen met 
O. I. inkt. 

994 AU' wat van goed tot quaad vervalt. Geeft d'aliergrootste wangestalt. — 
Op de teekening heeft Diogenes eene brandende kaars in de hand, welke 
op de prent veranderd is in een lantaarn; de hond op den voorgrond en 
de daarachter zittende man zijn veranderd in een wolf en den duivel. — 
Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

995 Volkomen een, altijd gemeen. — Met de pen, opgewasschen met 
O. I. inkt. 

996 Die enkel uit onkunde dwaald. Word van God weer te rug gehaald. — 
Met de pen, opgewassclien met O. I. inkt. 

997 Wie quist, die mist. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

999 Goc schept en teeld, volmaakt zijn Beeld. — Op de prent is aan de 
muts van den staanden man een omgeslagen rand bijgevoegd. — Met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1000 Wie rust met half voltrokken werk, Mist licht zijn wit en ogemerk. — 
Op de prent is de ladder op den tweeden grond verderaf geplaatst 
en daardoor voorzien van een grooter aantal sporten, terwijl ook de 
twee figuren, welke die ladder beklimmen, kleiner zijn geworden. — 
Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1001 Aan d'overkant, is 't Zalig land. — Met de pen, opgewasschen met 
O. I. mkt. 

1002 Na ruim en vlak, een heilloos rak. Na smal en steil, veel ruimte en heil, — 
Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1003 OnDezocht, onbedocht. — Op de teekening ontbreekt de hoed naast den 
zittenden man op den voorgrond; de personen, die op den tweeden grond 
eene kaart beschouwen, zijn slechts twee in getal in plaats van drie, en 
het vergezicht ontbreekt geheel. — Met de pen, opgewasschen met 0. 1. inkt. 

1004 Geen rust-gewin, voor lust en minn' Als enkel, in ons Grond-begin. — 
Met Ce pen, opgewasschen met O. I. inkt. 



1005 Jork en teer, licht om veer. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 



790 



1006 't Natuurlijk-vast en scheid men niet, Voor eige-will' geweld geschied. — 
Op de teekening wordt de rots afgehakt door een engel met vleugels, welke 
figuur op de prent is veranderd in die van Jezus met een stralenkrans om 
het hoofd. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1007 Ontbind, en spoed, u van de Wal Zo wind, en vloed, u baten zal. — 
Op de prent is op den voorgrond een tweede paal bijgevoegd. — Met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1009 Hoe minder aard', hoe meerder vaart — Met de pen, opgewasschen 
met O. I. inkt. 

10 10 Gods Liefde-zonne schijnt en gaat, In all' wat voor haar open staat. — 
Op de teekening is boven het waterbekken eene opspringende fontein, 
welke veranderd is in een neervallenden waterstraal. — Met de pen, opge- 
wasschen met O. I. inkt. 

10 11 Leert 't onderzoek ons iet: Veel klaarder 't zelf-geniet. — Met de pen, 
opgewasschen met O. I. inkt. 

1012 D'eerste Prang, valt zeer bang. — Op de teekening is de staldeur twee- 
maal breeder geopend dan op de prent, en ontbreken de bogen boven 
die deur en de boom naast den stal. — Met de pen, opgewasschen met 
O. I. inkt. 

1013 Elk na 't Zijne, Ik na 't Mijne. — Met de pen, opgewasschen met 
O. I. inkt. 

1014 Maar een, van tween, of geen. — Op de teekening biedt de oude man 
zijne schatten aan in een bak, op de prent in zijne hand. — Met de pen, 
opgewasschen met O. I. inkt. 

10 16 't Wil zo nood', in den Dood. — Op de teekening is achter de drie 
toeschouwers alleen eene half openstaande kamerdeur; op de prent is dit 
geworden een open boog, waardoorheen men de Kruisiging op Golgotha 
ziet. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

Arbang Taaniot (De vier vastendagen.) 1689. 

IO18 Titelprent door Jan Luyken. 

Op de teekening strooit de knielende persoon op den voorgrond zich 
asch op het hoofd, uit een vóór hem staand kolenbekken; op de prent 
steunt hij met de linkerhand op twee op elkaar gestapelde steenen. — Met 
de pen, opgewasschen met O. I. inkt, — H. 135, B. 83 mm. 

B Drie figuren van deze titelprent n.1. de man, die asch op zijn hoofd 
strooit, die met gevouwen handen, en de daarachter staande met uitge- 
spreide armen, komen voor op eene andere teekening door Jan Luyken. 
welke verder eene straat met weeklagende personen vertoont, deels komende 
uit een groot gebouw op den tweeden grond. — Met de pen, opgewasschen 
met O. I. inkt. — H. 140, B. 84 mm. 

Naar deze teekening bestaat echter geene prent. 



791 



D. P. Pers, Romeynschen Adelaer. 1689. 

Door Jan Luyken. 

1026 Watersnood in 1682. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
H. 116, B. 128 mm. 

De Thevenot, Voyages. 1689. 8°. 
Door Jan Luyken. 

1073 Voetwassching der reizigers in een klooster te Jerusalem. — Op de 
prent zijn de vensters op den achtergrond licht gehouden, welke op de 
teekening in tint zijn ; verder zijn op den vloer grafzerken aangebracht en 
is de op den voorgrond liggende hoed afgebeeld met den bol naar 
beneden in plaats van naar boven. — Met de pen, opgewasschen met 
O. I. inkt. — H. 133, B. 80 mm. 

1076 Intocht van den Bey van Girge te Cairo, — Met de pen, opgewasschen 
met O. I. inkt. — H. 132, B. 186 mm. 

W. Goeree, Voor-Bereidselen tot de Bybelsche Wysheid. 
(Joodse Oudheden.) 1690. 

Alle door Jan Luyken. 

Deel L 

1 123 De doodstraffen der Joden. — Met de pen, opgewasschen met bister. — 
H. 230, B. 270 mm. 

C De teekening door Jan Luyken voor de door een ander gegraveerde 
prent, voorstellende Koning Jojachin door Nebukadnezar afgezet en naar 
Babel gevoerd. (Zie pag. 194). — Op de prent is de groote boom op den 
voorgrond, die op de teekening voorzien is van forsche takken en bladeren, 
gewijzigd in twee palmboomen. — Met de pen, opgewasschen met O. L 
inkt. — H. 267, B. 359 mm. 

Deel II. 

II 34 Spraakverwarring te Babel. — Met enkele zeer kleine wijzigingen op 
de prent. — Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 262, B. 640 mm. 

E. V., Europische Mercurius 1690 — 1701. 

Stuk V. 1694. 

1163 Titelprent door Jan Luyken. 

Op de teekenmg van de hoofdvoorstelling heeft de ter aarde zittende 
krijgsman de helm op het hoofd; op de prent heeft hij die naast zich 
liggen, terwijl boven deze figuur op den tweeden grond zijn bijgevoegd 
een ruiter en een soldaat te voet. — Met de pen. — H. 158, B. 122 mm. 

51 



792 

Stuk VII. 1696. 

*il65 Titelprent door Casper Luyken. 

Met de pen. — H. 172, B. 132 mm. 

Stuk IX. 1698. 

1167 Titelprent door Jan Luyken. 

Op de teekening vertoont het eene medaillon een ploegenden land- 
bouwer; op de prent is deze voorstelling naar den tweeden grond 
overgeplaatst en wordt de voorgrond ingenomen door een ruiter. 

Met de pen. — H. 164, B. 130 mm. 

Stuk X. 1699. 

1168 Titelprent door Jan Luyken. 

Met de pen. — H. 157, B. 128 mm. 

Stuk XII. 1701. 

1 1 70 Titelprent door Jan Luyken. 

Met de pen. — H. 155, B. 130 mm. 

D Verder nog eene teekening door Jan Luyken, welke niet is gegraveerd, 
doch blijkens het formaat hoogstwaarschijnlijk was bedoeld voor een 
gedeelte van eene titelprent van den Europischen Mercurius. 

Zi] stelt voor eene havenstad, waarvóór zich aan de landzijde een zestal 
ruiters bevinden, waarvan één de trompet steekt, kennelijk eene sommatie 
tot overgave. 

Met de pen, opgewasschen met bister. — H. 30, B. 122 mm. 

C. Commelin, Beschryvinge van Amsterdam. 1693. 

Alle door Jan Luyken. — H. 106— 114, B. 129 mm. 

1 296 Terechtstelling van Jan van Campen. — Door de grootere afmeting van 
de prent zijn de twee groepen toeschouwers verder van elkaar gekomen, 
waardoor gelegenheid verkregen is, tusschen hen in vóór het Stadhuis 
den brandstapel aan te brengen, met eenige wijziging van de zich in het 
midden bevindende figuren. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1299 Pieter Pietersz. Bekjen predikt in eene roeischuit op den Amstel. — Op 
de prent heeft de vrouw, die achter den lezenden man zit, een hoed op 
in plaats van eene muts; verder is hier wegens de grootere ruimte achter 
diezelfde vrouw een gedeelte water bijgevoegd, terwijl ook de schepen 
niet voorkomen op de teekening. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1300 Terechtstelling van Pieter Pietersz. Bekjen. — De twee figuren, die op de 
teekening staan achter den brandstapel, welken de martelaar gaat bestijgen, 
zijn op de prent vervangen door een tweeden brandstapel, waaraan reeds 
een veroordeelde vastgebonden is. Daartegenover staan vóór de figuur van 
den roependen man slechts één monnik en nog een persoon, welke zijn 
vervangen door twee soldaten en verscheidene personen op de trap van 
de Waag. Ook in den vorm der gebouwen op den achtergrond is nogal 
eenige wijziging gebracht. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 



793 



J. Duikerius, Voorbeeldzels Der Oude Wyzen. 1693. 

Alle door Jan Luyken. — N°. 1301 H. 137, B. 84 mm.; de andere 
H. 80—85, B. 70—74 mm. 

301 Titelprent. 

De gewoon voorwaarts vliegende adelaar van de teekening is op de prent 
veranderd in een opwaarts stijgende, de vos op den voorgrond in een aap, 
waarachter zich een vossenkop vertoont, en de leeuwin achter den leeuw in 
een rund. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

303 Bevrijding van een onschuldige, die tot geeseling was veroordeeld. — 
Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

314 Een kind in de wieg gered van het gevaar van eene slang. Op de 
prent heeft de zetel op den voorgrond een veel sierlijker vorm gekregen, 
de boogramen zijn veranderd in rechthoekige vensters en vóór het eene 
is een gordijn, vóór het andere eene bloemvaas aangebracht. — Met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

316 Twee mannen in gesprek aan eene tafel. — Met de pen. 

3 1 7 Een man wordt uit een kuil getrokken. — Met de pen. 

Fr: Sanctius, Minerva, sive de caiisis Latinae linguae 
commentarius. 1693. 

345 Titelprent door Jan Luyken. 

De teekening is minder hoog dan de prent ; door de aanbrenging op de 
prent van een velum neemt het benedendeel daarvan een gedeelte in van 
de plaats, waar op de teekening twee engeltjes boven Minerva zijn afge- 
beeld, en daardoor zijn deze veel meer in een hoek gedrongen. — Met 
de pen. — H. 114, B. 80 mm. 

Th: Goodwyn, Moses en Aiiron. 2>'^^ druk. 1694. 

358 Titelprent door Jan Luyken. 

Met de pen, opgewasschen met O. L inkt. — H. 120, B. 84 mm. 

E Daarenboven nog eene teekening door denzelfde en van dezelfde 
afmeting, die echter niet is gegraveerd en welke hoogstwaarschijnlijk 
een eerste ontwerp voor deze titelprent is geweest. In het midden 
staat de Ark des Verbonds; daarachter staat Aaron in Hoogepriester- 
lijke kleeding en met eene schaal in de hand; aan de andere zijde 
staat Mozes met twee lichtstralen boven het hoofd en wijzende op 
de Tafelen der Wet, welke hij in den anderen arm vasthoudt. Bovenaan 
een velum ter plaatsing van het opschrift. — Met de pen, opgewasschen 
met O. L inkt. 



794 



Jan Luyken, Het Menselyk Bedryf. 1694. 

De geheele verzameling teekeningen voor dit werk is vermoedelijk van 
den aan\'ïing af bijeen geweest. Zij vormde een deel van de collectie van 
Jhr. Johan Goll van Frankenstein, die i Juli 1833 werd verkocht, en ging 
voor f 450. — over aan den Heer J. G. B" Verstolk van Zoelen; bij de 
verkooping van diens verzameling 22 Maart 1847 werd zij voor ƒ 660. — 
toegewezen aan den Heer Engelberts. 

Alle zijn door Jan Luyken; met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
De titelprent H. 125, B. 89 mm., de andere H. 88 — 91, B. 71 — 75 mm. 
Hoogst waarschijnlijk zijn deze laatste afgesneden van het papier ter 
grootte zooals nu nog N°, 70, de Steenhouwer, heeft (H. 135, B. 77 mm.), 
waardoor ruimte overbleef, om boven de teekening het opschrift en eene 
korte spreuk, en onder de voorstelling het gedicht te schrijven, dat in den 
eersten druk onder de prenten is gegraveerd. De teekeningen hebben alle 
i, r. b, een volgnummer i — 100. 

1361 Titelprent. 

Op de banderol is geschreven : Het Menselyk Bedryf. De schilderij met 
de voorstelling van den Mensch die te vergeefs tracht den Tijd vast te 
houden, naast den hoofdpersoon, ontbreekt op de teekening. 

1362 i. r. b. : i — De Backer. 

1 363 i. r. b. : 2 — De Kleermaaker. — Op de teekening ontbreekt de figuur 
van den heer, dien men op de prent door de voordeur ziet. 

1364 i. r. b.: 3 — De Timmerman. 

1365 i. r. b.: 4 — De Metselaar. 

1 366 i. r. b. : 5 — De Glasemaaker. 

1367 i. r. b.: 6 — De Lootgieter. 

1 368 i. r. b. : 7 — De Schrynwerker. 

1369 i. r. b. : 8 — De Schuyermaaker. 

1370 i. r. b. : 9 — De Beesem maaker. 

1371 i. r. b.: 70 — De Mandemaaker. 

1372 i. r. b.: /ƒ — De Seeve maaker. 

1373 i. r. b.: 72 — De Stoelemaaker. — Op de teekening is de zoldering met 
balken aangegeven, verder boven de deur drie kleine vensters en naast 
de deur een gesloten raam. Op de ruimte boven de stoelen, die zich 
bevinden achter den man op den voorgrond, is eene ladder, langs welke 
een man naar de hoogere verdieping klimt, en achter den man, die den 
bundel stokken wegdraagt, is het van de zolder afhangende toestel, dat de 
beweegkracht voor den draaibank vormt, slechts even aangeduid. Op de 
prent zijn de zoldering en de ladder weggelaten, boven de deur zijn twee 
vrij hooge vensters en aan elke zijde een geopend raam, terwijl het toestel 
voor beweging over de geheele breedte der prent afgebeeld is. 

1374 i. r. b. : 7j> — De Gaarentwynder. 



795 



1375 i.v.h.: 14 — De Syreeder. — Op de teekening is het venster van de 
opkamer open, op de prent gesloten. 

1376 i. r. b.: 75 — De Wolbereider. — Op de teekening is over het rek aan 
de overzijde, waar de gewasschen strengen worden gedroogd, gebladerte 
aangebracht, doch dit is niet op de prent. 

I 377 i. r. h.: 16 — De Weever. 

1378 i. r. b. : ly — De Droogscheerder. — Op de teekening is slechts ééne 
opening naast de deur, op de prent daarnaast nog eene tweede. 

De Veruwer. 
De Schoen maaker. 
De Kammemaaker. 
De Brillemaaker. 

De Naaldemaaker. — Op de teekening is naast de deur 
een muur en daarvóór zitten twee arbeiders naast een staanden man. 
Op de prent is naast de deur een venster en zit slechts één man. 

1384 i. r. b.: 2j — De Speldemaaker. — Op de teekening zijn de vensters, 
zoowel boven als naast de deur, rechthoekig, doch de deur zelve boog- 
vormig; achter de vrouw op den voorgrond is slechts één man werkzaam 
bij een losstaand drijfwiel. Op de prent zijn de vensters boogvormig en 
de deur rechthoekig; het drijfwiel is bevestigd aan eene stelling van latten 
en daarbij zijn twee personen werkzaam. 



1379 


i. r. 


b. 




1380 


i. r. 


b. 


19 


I38I 


i. r. 


b. 


20 


1382 


i. r. 


b. 


21 


1383 


i. r. 


b.: 


22 



1385 


i. 


r. b.: 


24 - 


De Gouddraadtrecker. 


1386 


i. 


r. b.: 


25 - 


De Geelgieter. 


1387 


i. 


r. b.: 


26 - 


De Tinne gieter. 


1388 


i. 

een 


r. b.: 

open 


27 - 
raam 


De Balansemaaker. — Op de teekening is boven de deur 
op de halve breedte; op de prent is dit een tralievenster 



op de volle breedte. 

1389 i. r. b. : 28 — De Smit. — Op de teekening is de voorstelling bij dag 
en werkt de arbeider op den tweeden grond bij een open venster. Op de 
prent is het avond, de achtergrond is donker en bij den arbeider staat 
eene kaars. 

1390 i. r. b. : 29 — De Kooperslaager. — Op de teekening hamert de arbeider 
de bulten uit een schotel, op de prent uit een emmer. 

1391 i. r. b.: jo — De Lantaaren maaker. — Op de teekening zijn de vensters 
boven de deur met roeden; op de prent met traliewerk, terwijl op de 
plank daarnaast nog twee lantaarns zijn bijgevoegd. 

1392 i. r. b. : J7 — De Messemaaker. 

1393 i. r. b. ; J2 — De Swaardveeger. 

1394 i. r. b.: jj — De Roeremaaker. 



796 

1395 i. r. b.: 34 — De Schaatsemaaker. — Op de teekening is aan den wand 
naast den hoofdpersoon een gesloten venster; aan den eersten stijl hangen 
twee boeren. Op de prent zijn aan dien wand drie openingen naast elkaar, 
waardoorheen men voorbijgangers en huizen ziet, en hangen op den 
voorgrond eenige schaatsen. 

1396 i. r. b. : J5 — De Boommaaker. 

1397 i. r. b. : — De Pompemaaker. 

1398 i. r. b. : J7 — De Scheeps timmerman. 

1399 i. r. b.: jc? — De Lyn draaier. — Op de teekening is niet aangegeven 
het reeds door den hoofdpersoon vervaardigde touw en evenmin dat op 
de baan naast hem, welke wel voorkomen op de prent. 

1400 i. r. b. ijp — De Seile maaker. — Op de teekening is aan de woning 
achter den boom boven de deur een raam; op de prent is dit vervangen 
door het uithangteeken van een anker. 

1401 i. r. \).\ 40 — De Kuiper. 

1 402 i. r. \).: 41 — De Olislaager. — Op de teekening is de deur, die naar 
de werkplaats voert, rechthoekig en zijn boven de straatdeur drie open 
vensters; op de prent is die toegang boogvormig en zijn de vensters met 
traliewerk, 

1403 i. r. b. : 42 — De Kaarsemaaker. — Op de teekening is achter den 
hoofdpersoon een gesloten venster, dat even als de daarnaast geplaatste 
deur rechthoekig is; de kaarsen, aan de zoldering opgehangen, zijn vrij ver 
van elkander. Op de prent is het raam vervangen door een gemetselden 
boog; boven de deur is een boogvormig traliewerk aangebracht en de 
kaarsen hangen in zeer groot aantal onmiddellijk naast elkander. 

1404 i. r. b. : 43 — De Vleeshouwer. — Op de teekening staat de man op 
den voorgrond rechtop achter het geslachte rund en schijnt het binnen- 
tredende dier te worden opgejaagd door een begeleider. Op de prent is 
deze laatste weggelaten en knielt de man op den voorgrond met de rechter- 
knie op het dier; ook zijn de van den zolder afhangende latten veel uit- 
gebreider voorgesteld dan op de teekening. 

1405 i. r. b. : 44 — De Pasteibacker. — Op de teekening hangt vóór het 
raam een vogel en loopen op den achtergrond twee personen. Op de 
prent is dit gewijzigd in twee vogels en ééne vrouw. 

1406 i. r. '^■'.45 — De Suikerbacker. — Op de teekening is boven den ingang 
der fabriek eene versiering aangebracht van drie suikerbroodvormige voor- 
werpen; dit is op de prent weggelaten. 

1407 i. r. b. : 46 — De Apoteeker. — Op de teekening ontbreken de raam- 
roeden, die op de prent zijn aangebracht. De stoeptrede was eerst onjuist 
geteekend, doch werd verbeterd in den vorm, zooals die gegraveerd is. 

1408 i. r. b. : 4^ — De Hovenier. 



797 



1409 i. r. b.: 48 — De Moolenaar. — Op de teekening ontbreekt de brug 
over de vaart, die op de prent voorkomt. 

1 4 1 i. r. b. : ^9 — De Brouwer. — Op de prent dragen de zes vaten op den 
voorgrond het merk van den Haan, hetgeen op de teekening niet het 
geval is. 

141 1 i. r. b. : 50 — De Grutter. — Op de teekening is even boven het paard 
de vloer van eene half hangende bovenkamer, waartoe toegang bestaat 
langs eene trap, boven welke een man staat met eene baal op den rug. 
Op de prent is dit alles weggelaten en vervangen door een groot tandrad, 
dat de beweging overbrengt ; in verband daarmede is ook de geheele muur 
op den achtergrond gewijzigd. 

1 4 1 2 i. r. b. : 5^ — De Waagemaaker. — Op de teekening rust het wiel op 
twee vrij dikke balken ; op de prent zijn deze vervangen door twee dunne 
latten. 

141 3 i. r. b. : 52 — De Saalemaaker. — De ruiter draagt op de teekening eene 
muts, op de prent een bepluimden en gegalonneerden hoed. 

14 14 i. r. b. : jj» — De Blaasbalckemaaker. 

1 4 1 5 i. r. b. : 34 — De Draaier. 



14 16 i. r. b.:55 — De Instrumentmaaker. — Op de teekening hangen vóór 
de opening naast de deur eenige blaasinstrumenten, op de prent drie violen. 



I4I7 


i. r. b. ; 


•.56- 


De Chirurgyn. 




I4I8 


i. r. b. : 


57 — 


De Pruikemaaker. 




1419 


i. r. b. : 


58- 


De Hoedemaaker. — 


• Op de teekening ziet men naast de 




deur een 


open en een gesloten raam. 


op de prent twee open ramen. 


1420 


i. r. b. : 


59 - 


De Leerbereider. 




I42I 


i. r. b. : 


60 - 


De Papiermaaker. 




1422 


i. r. b. : 


61 — 


De Boeckdrucker. 




1423 


i. r. b. : 


62 — 


De Plaatdrucker. 




1424 


i. r. b. : 


63- 


De Boeckbinder. — 


Op de teekening staat naast den 



hoofdpersoon op den grond eene pers, die op de prent weggelaten is. 

1425 i. r. \).: 64 — De Schoolmeester. — Op de teekening zijn op den achter- 
grond drie vensters; achter den onderwijzer hangt tegen den muur eene lei 
met spons, en aan zijn lessenaar, dadelijk onder zijn bereik, de plak. Op 
de prent zijn op den achtergrond vier vensters; achter den hoofdpersoon 
hangen een fraai omlijst bord en de plak, terwijl het kleine langwerpige 
bord boven zijn hoofd en het schoolbord, dat tegen zijn lessenaar staat, 
zijn bijgevoegd. 

1426 i. r. b.: 05 — De Orlosiraaaker. 



798 



1427 i. r. b. : 66 — De Spiegelmaaker. — Op de teekening is de achterwand 
van het vertrek een muur, met een aantal spiegels behangen en waarvóór 
twee arbeiders aan eene toonbank werkzaam zijn. Op de prent is dit ver- 
anderd in eene open deur, waardoorheen men eene stadsgracht ziet en 
waarboven zich twee vensters bevinden. 

1428 i. r. b. : Ó7 — De Glasblaaser. 

1429 i. r. b.: 68 — De Bleeker. 

1430 i. r. b. : óp — De Steensaager. 

143 1 i. r. b. : 70 — De Steenhouwer. — Het blad voor deze teekening is op 
de volle grootte gebleven en niet afgeknipt. Boven de voorstelling is ge- 
schreven : de Steenhouwer, en daaronder een regel open gelaten ter invulling 
van de korte spreuk; onder de teekening staat het zesregelig gedicht, dat 
op de prent is gegraveerd, met kleine wijzigingen in enkele w^oorden. 

1432 i. r. b. : 77 — De Tichgellaar. — Op de teekening ligt op de werktafel 
naast den hoofdpersoon een voorwerp om het leem glad te strijken; het 
schip in de rivier op den tweeden grond heeft eene hooge mast. Op de 
prent zijn zoowel bedoeld voorwerp als de mast weggelaten. 

1433 i. r. b.: 72 — De Pottebacker. — De man, wiens hoofd vóór den oven 
zichtbaar is, draagt op de teekening eene muts, op de prent een hoed. 



1434 


i. r. b.: 


73 


— De Lym maaker. 


1435 


i. r. b. : 


74 


— De Veender. 


1436 


i. r. b.: 


75 


— De Bergwercker. 


1437 


i. r. b. : 


76 


— De Munter. 


1438 


i. r. b. : 


77 


— De Goudslaager. 


1439 


i. r. b.: 


78 


— De Silversmit. 


1440 


i. r. b.: 


79 


— De Goudsmit. 


I44I 


i. r. b.: 


80 


— De Diamantslijper. 


1442 


i. r. b.: 


81 


— De Peerelgaater. 


1443 


i. r. b. : 


82 


— De Borduurder. 


1444 


i. r. b.: 




— De Tapeitwerker. — Op de teekening is de deur boog- 



vormig, op de prent rechthoekig en daarboven zijn twee tralievensters. 

1445 i. r. h.: 84. — De Schilder. 

1446 i. r. b.: 85 — De Plaatsnyder. — Op de teekening is de doorkijk door 
de deur niet voleindigd, doch wit gelaten; ook ontbreken de schilderijen 
tegen den achtermuur en de raamroeden, die op de prent zijn bijgevoegd. 



1447 i. r. h.: 86 — De Beeldhouwer. 



799 



1448 i- r. \).: 87 — De Musikant. — De twee personen aan het spinet achter 
den hoofdpersoon zijn op de teekening bijgevoegd over de oorspronkelijk 
aldaar geplaatste instrumenten tegen den achterwand. 

1449 i. r. b.: 88 — De Astrologist, 

1450 i. r. \>.: 8g — De Advokaat. 



1451 i, r. b. : 90 — De Scheider. — Op de teekening is het venster op den 
achtergrond open, op de prent voorzien van traliewerk. 



145- 


i. r. b.: 


gi - 


De Docter. 


1453 


i. r. b.: 


92 - 


De I -eeraar. 


1454 


i. r. b.: 


93 - 


De Landman. 


1455 


i. r. b.: 


94 - 


De Zeeman. 


1456 


i. r. b.: 


95 - 


De Visser. 


1457 


i. r. b. : 


9Ó- 


De Jaager. 


1458 


i. r. b.: 97 — De Koopman. — In verhouding tot de teekening is op 
de prent de hoogte der deur vrij belangrijk ingekort en zijn daardoor de 
twee daarboven aangebrachte vensters even zooveel hooger geworden. 


1459 


i. r. b.: 


g8- 


De Krygsman. — Op de prent is de figuur achter den 



hoofdpersoon meer zichtbaar dan op de teekening; zijn hoofddeksel, oor- 



spronkelijk een ronde hoed, is veranderd in een driekanten steek. 

1460 i. r. b. : 99 — De Heerscher. 

1461 i. r. h.-.ioo — De Doodgraaver. 

Daarenboven nog de navolgende teekeningen, die kennelijk behooren 
tot dezelfde serie, doch niet gegraveerd zijn, en waarschijnlijk moeten 
worden beschouwd als eene eerste opvatting, waarvoor eene latere, wel 
gegraveerde voorstelling in de plaats is gekomen. 

F De Schoenmaker (zie N°. 1380). — Hier zit de arbeider op zijn driestal 
vóór zijn winkel op straat, in de schaduw van een boom. Hij is bezig 
den pikdraad door een schoen te halen; nevens hem bevinden zich zijne 
werktuigen, achter hem vertoont zich de leerjongen. Op den achtergrond 
rechts twee vrouwen, komende uit eene dorpsstraat. — Met de pen, opge- 
wasschen met O. I. inkt. 

G De Instrumentmaker (zie N°. 1416). — Hier is de winkel van buiten 
af gezien ; daarbinnen zit de werkman ; aan de pui hangen twee strijk- 
stokken, drie violen en eene luit; vooraan op het nedergeslagen luik liggen 
eene luit, eene viool, eene viola de gamba en daartegen leunt een strijk- 
instrument, dat het meest overeenkomt met den Noorschen balk of hommel. 
Daarnaast slaapt een hond. — Onafgewerkte schets met de pen. 

H De Steenbakker (zie N°. 1432). — De voorstelling gelijkt veel op de 
gegraveerde, doch is genomen van de tegenzijde. Aan de tafel staat de 



8oo 



arbeider alleen en werpt een klomp leem in den vorm, terwijl daarnaast 
het werktuig ligt om het leem vast te drukken. Links naast hem de 
jongen, die de leemklompen opraapt. Meer achterwaarts rechts twee per- 
sonen onder een boom, en nog verder links een groot huis in aanbouw, 
waarheen langs eene helling wagens met steenen worden aangevoerd. — 
Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

I De Heerscher (zie N°. 1460). — Hier gaat de vorst van de linkerzijde 
uit zijn paleis op een binnenhof, dat op den achtergrond wordt afgesloten 
door een boog, waarbij zich een aantal menschen bevinden. Hij heeft 
de Koninklijke kroon op het hoofd, den schepter in de linkerhand en den 
rijksappel in de rechter; hij draagt een langen mantel, waarvan het einde 
wordt opgehouden door den page, die hem met een drietal soldaten 
volgt. — Met de pen, alleen de mantel opgewasschen met O. I. inkt. 

J. Ray, De Werelt van haar Begin tot haar Eynde. 1694. 

1465 Titelprent door Jan Luyken. 

Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — H. 123, B. 80 mm. 

A. van Berkel, Amerikaansche Voyagien. 1695. 

Door Casper Luyken. 

1483 Wonderlyke Manier hoe een Indiaan tot Capityn gemaakt werd. — Op 
de teekening is slechts één reiziger in eene hangmat, terwijl ook het velum 
niet aangegeven is. — Met de pen. — H. 177, B. 293 mm. 

N. Heinsius, Den vermakelyken Avanturier, ofte de 
Levens-loop van Mirandor. 1695. 

Door Casper Luyken. 

1487 De advokaat met het hoofd verward in de sporten van de brandladder. 
Op de teekening zijn de sterren niet aangegeven; de aldaar aanwezige 
beteekening: J. Luiken is onjuist. — Met de pen, opgewasschen met 
O. L inkt. — H. 129, B. 81 mm. 

Du Mont, Nieuwe Reyse naa de Levant of het 
Oosten. 1695. 

1 507 Titelprent door Jan Luyken. 

Op de teekening is niet aanwezig het kasteel boven op den berg op den 
achtergrond; de lucht is geheel met rook vervuld, waaroverheen bij het 
graveeren het velum gebracht is. — Met de pen, opgewasschen met 
O. L inkt. — H. 164, B. 130 mm. 



8oi 



E. Benoit, Historie der Gereformeerde Kerken van Vrank- 
ryk. 1696. 

Alle door Jan Luyken. 

I 5 3 I Titelprent. 

Het bovenste gedeelte, dat naar deze teekening door A, Halweg is 
gegraveerd, is zeer nauwkeurig gevolgd; alleen is op de prent de Bijbel, 
die naast den gedooden man op den voorgrond ligt, veranderd in het 
voetstuk eener kolom. 

Het door J. Luyken zelf gegraveerde benedengedeelte is op de teekening 
slechts eene niet uitgewerkte schets, die wel in hoofdzaak gevolgd, doch 
op verscheidene plaatsen gewijzigd is. — Met de pen. — H. 287, B. 176 mm. 

1538 Vervolging in Rochell. — Op de prent zijn bijna in alle figuren min 
of meer belangrijke wijzigingen gebracht in kleeding en houding, zoowel 
op den voorgrond als in de groepen meer achterwaarts de stad verlatende. 
De algemeene ordonnantie is echter geheel gevolgd. — Met de pen, op- 
gewasschen met O. I. inkt. — H. 273, B. 355 mm. 

1544 Het weg vlugten der Gereformeerde uyt Vrankryk. — Op de prent zijn 
twee figuren bijgevoegd in het midden achter de groep van den ruiter, 
die door soldaten aangehouden wordt, terwijl aan de andere zijde bij 
de groep van den man, die van zijne kleederen beroofd wordt, slechts 
één ruiter afgebeeld is, in plaats van twee, zooals op de teekening. — Met 
de pen, opgewasschen met O. I. inkt, — H. 281, B. 356 mm. 

M. Alting, Descriptio, secundum antiquos Agri Batavi & 
Frisii. 1697. 

1582 Vignet door Jan Luyken. 

Op de prent is de teekening wel in het algemeen gevolgd, doch zijn 
een aantal wijzigingen aangebracht zoowel in de vijf hoofdfiguren als ook 
vooral in de Romeinsche wapenen bovenop en aan den voet van het 
pedestal. — Met de pen, opgewasschen met O. L inkt. — H. 114, B. 175 mm. 

A. Bogaert, De Roomsche Monarchy. 1697. 

Door Jan Luyken. 

1586 Afschetsing van Rome door Romulus. — Op de teekening ontbreekt 
de wijwaterkwast op den voorgrond onder den priester, terwijl de persoon 
onmiddellijk achter hem — hier een offerknaap met korte kleeding — op de 
prent is veranderd in een Augur met sleepend gewaad en een lituus in 
de hand. — Met de pen, opgewasschen met O. L inkt. — H. 184, B. 138 mm. 

1590 De sleep, gaande naer de renbaan. — Op de teekening zijn de ge- 
bouwen en figuren op den achtergrond slechts even aangeduid. — Met de 
pen. — H. 182, B. 326 mm. 



802 



N. Heinsius, Don Clarazel de Gontarnos, ofte den buiten- 
spoorigen Dolenden Ridder. 1697. 

595 Titelprent door Casper Luyken. 

Op de teekening heeft de hoofdpersoon een zwaard in de hand 
en aan den anderen arm een griüig uitgesneden schild; zijn volger 
draagt een spits hooddeksel en in de eene hand eene beurs, in 
de andere eene lans. Op de prent ziet men den ridder met eene 
lans in de hand en een rond schild, terwijl de schildknaap eene 
barret op het hoofd heeft en in de hand eene beurs omhooghoudt ; 
ook is daar bijgevoegd het engeltje, dat den ridder kroont. Van de 
vier medaillons zijn die van Melie en Arcalaus uitgewerkt en van de 
namen voorzien; voor de beide andere zijn slechts eenige krabbels 
aangebracht. Het gebouw op den achtergrond bij het tweegevecht 
tusschen den reus en den ridder is op de prent eenigszins gewijzigd. Op 
het velum is geschreven: Don Clarazel de gontarnos of de Btiyten- 
Sporige dolende Ridder door N H. — Met de pen, opgewasschen met 
O. I. inkt. — H. 136, B. 82 mm. 

C. van Yk, De Nederlandsche Scheeps-bouw-konst open 
gestelt. 1697. 

Door Jan Luyken. 

1653 Het benedengedeelte van de titelprent, voorstellende het afloopen van 
een schip. 

Op de prent zijn eenige kleine wijzigingen gebracht in de figuren en 
in de bootjes op den voorgrond; op den achtergrond is onmiddellijk achter 
het schip een boom bijgevoegd. — Met de pen, opgewasschen met bister. — 
H. 53, B. 158 mm. 

1665 Galeyen inde Middellandsche Zee. — Op de prent zijn eenige ver- 
anderingen aangebracht in sommige vlaggen en in de gebouwen der 
havenstad. — Met de pen. — H. 238, B. 356 mm. 

Adreskaart ,,in Beuningen." c'*. 1697. 

Door Casper Luyken. 

1668 Op de teekening ontbreekt het opschrift; op den voorgrond staan 
twee geopende doozen; de achterwand is geheel effen van tint met 
eene flauwe aanduiding van de deur; de man, die op den tweeden 
grond bezig is met afwegen, is gekleed in eene kamerjapon. Op de 
prent is dit gewijzigd in drie doozen en in een wand met eene 
groote lichtopening boven de deur, terwijl de bedoelde persoon een 
kort gewaad draagt. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
H. 208, B. 181 mm. 



8o3 



L. van den Bosch, Treur-toonneel der doorluchtige 
Mannen. 1698. 

Alle door Jan Luyken. — H. 169—174, B. 130—138 mm. 

1 7 1 5 Alvarez de Luna onthoofd. — i. r. b. : ó — Op de teekening heeft het 
gebouw op den voorgrond boven de bogen vijf vensters en dat op den 
tweeden grond drie, terwijl het schavot naast de galg slechts met één 
dwarsbalk afgesloten is. Op de prent zijn dit geworden drie vensters, 
vier vensters en twee dwarsbalken. — Met de pen, opgewasschen met 

0. I. inkt. 

17 19 Johanna Gra)'- onthoofd. — i. r. b.: 10 — Op de teekening draagt de 
man met den wijden broek op den voorgrond een kind op den arm en 
houdt de ruiter zijn hoed in de hand; op de prent staat de eerste alleen 
en heeft de tweede een kind vóór zich op het paard zitten, terwijl ook 
de gebouwen op den achtergrond gewijzigd zijn. — Met de pen, opge- 
wasschen met O. I. inkt. 

1726 P. Caraffa vermoord. — Op de teekening houdt de gevallen man op 
den voorgrond zijn hoed in de hand ; op de prent ligt de hoed naast hem 
op den grond, terwijl verder de gebouwen op den achtergrond gewijzigd 
zijn. — Met de pen. 

W. Cave, Apostolische Oudheden. — Apostolische 
Mannen. — Kerkelyke Oudheden. 1Ó98. 

Kleine voorstellingen door Jan Luyken, onder de groote figuren naar 

1. Goeree. — H. 74 — 80, B. 94 — 112 mm. 

1 762 Matthias Apostel. — Op de prent is de vorm van den tafelpoot en van 
den zetel op den voorgrond gewijzigd. — Schets met de pen. 

1764 Lukas Evangelist. — Op de teekening wordt de martelaar gevoerd 
langs een stadsmuur, die op de prent veranderd is in een landschap, 
terwijl aldaar de geheele groep onder den boom op den tweeden grond 
ontbreekt. — Schets met de pen. 

1769 Titus, Bisschop van Kreta. — Schets met de pen. 

1773 Ignatius, Bisschop van Antiochien. — Schets met de pen. 

1780 Pantenus, Catechist te Alexandriën. — Schets met de pen. 

1781 Klemens, Catechist te Alexandriën. — Op de prent is de vorm 
van de bank op den voorgrond gewijzigd en is de toehoorder, die 
vlak vóór het spreekgestoelte zit, bij de voorstelling gevoegd. — Schets 
met de pen. 



8o4 



L. Ie Comte, Beschryvinge van het machtige Keyserryk 
China. 1698. 

Door Casper Luyken. 

807 Groote Jacht vande Keyser van China. — Op de teekening heeft 
de man op den voorgrond, onmiddeUijk naast den boom, eene muts 
op het hoofd en is gewapend met een zwaard, een pijlkoker en eene 
speer; de tweede grond aan de andere zijde wordt ingenomen door 
een aantal muzikanten, enkele te voet, doch de meeste te paard; 
deze zijn geschaard naast de baan, waarin een tijger, een zwijn en 
een hert worden gejaagd, die achtervolgd worden door ruiters en 
verscheidene personen te voet. Op de prent heeft eerstbedoelde per- 
soon een ontbloot hoofd en draagt alleen eene speer; weggelaten zijn 
het vervolgde hert, de vervolgers te voet en de geheele groep muzi- 
kanten op den tweeden grond; in de plaats daarvan is gekomen, de 
jacht op twee luipaarden door verscheidene ruiters. — Met de pen, 
opgewasschen met bister. — H. 162, B. 274 mm. 

W. Dampier, Nieuwe Reystogt rondom de Werreld. 1698. 
Door Casper Luyken. 

808 Titelprent. 

Schets, met belangrijke veranderingen gegraveerd. De figuur van 
den reiziger, die het kleed wegneemt van den aardbol, is geheel on- 
veranderd en de stroomgod op den voorgrond grootendeels. Op de 
teekening ziet men naast deze laatste figuur een krokodil, naast den 
aardbol een leeuw en een reiger en meer achterwaarts vier Indianen, 
waarvan de eene op een olifant zit; het opschrift is aangebracht op 
eene banderol. Op de prent is dit alles weggelaten en vervangen door 
een aap, die den boom beklimt, door eene zeekoe, een visch en een 
vogel vóór den aardbol en eenige kostbare voorwerpen naast den 
schrijver. Achter dezen ziet men twee Indianen en onmiddellijk naast 
hem een neger, die hem helpt bij het ontdekken van den aardbol en 
naast wiens hoofd geheel op den achtergrond nog eenige personen onder 
palmboomen zijn afgebeeld. Het opschrift staat op een uitgeschulpt 
velum. — Met de pen. — H. 171, B. 133 mm. — De beteekening: 
J. Luiken op de teekening is onjuist. 

8 1 1 Optocht van den Sultan van Mindanao. — Op de teekening worden 
alle palankijns gedragen met de hand aan de boomen en is alleen die 
van Kapt. Swan met eene overhuiving. Op de prent rusten de boomen 
op de schouders der dragers en is de aangeduide versiering ook toege- 
past op de drie draagstoelen op den voorgrond; verder zijn verschillende 
kleine veranderingen aangebracht in figuren, kleeding en huizen. — Met 
de pen. — H. 168, B. 302 mm. 



8o5 



Flavius Josephus, Alle de Werken. 1698. 8°. 
Alle door Jan Luyken. — H. 71—78, B. 81 — 85 mm, 

JooDSCHE Geschiedenissen. Deel I. 

1860 Simson doodt den leeuw. — Op de teekening ontbreken de twee per- 
sonen op den achtergrond en gebeurt de handeling onder een palmboom, 
die op de prent veranderd is in een wingerd. — Met de pen, opgewasschen 
met O. I. inkt. 

1863 David en Goliath. — Op de teekening heeft Goliath midden in het 
schild eene uitstekende punt, die op de prent is weggelaten. — Met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1883 Jona in zee geworpen. — Op de prent is aan beide zijden van den 
voorsteven de bevestiging der ankers gewijzigd. — Met de pen. 

1888 De jongelingen in den vurigen oven. — Op de teekening ziet men 
slechts ééne uitgestrekte hand van den koning; één der drie jongelingen 
houdt de handen naar boven uitgebreid en de engel staat boven de neder- 
gevallen krijgsknechten. Op de prent is bij de eerstgenoemde figuur nog 
de tweede hand bijgevoegd, welke den schepter vasthoudt; de drie jonge- 
lingen staan op eene rij met gevouwen handen en de engel tegenover de 
vluchtende soldaten. — Met de pen. 

Deel IL 

1889 Terugkeer uit de Babylonische Ballingschap. — Met de pen. 

1892 Mordechai geëerd. — Op de teekening ontbreekt de kroon boven den 
tulband van Mordechai, zooals op de prent is voorgesteld. — Met de pen. 

1894 Alexander de Groote knielt in den Tempel. — Op de teekening is het 
altaar veel lager dan op de prent, waar het zich een eind boven de om- 
ringende priesters verheft. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1899 Judas Makkabëus bestrijdt het leger van Antiochus Eupator. — Met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1901 Simon vermoord gedurende een gastmaal, — Op de prent zijn de 
nedervallende man en de groote wijnkruik op den voorgrond bijge- 
voegd. — Schets met de pen, opgewasschen met O, I. inkt. 

1906 Dood van een roover en van zijn gezin. — Op de teekening schuift de 
rots op den voorgrond vóór de volgende, waar de bak met krijgslieden 
wordt nedergelaten ; op de prent is tusschen beide eene groote open 
ruimte. — Schets met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1907 Wagenrennen te Jerusalem. — Schets met de pen, opgewasschen met 
O. I. inkt. 



8o6 



JooDSCHE Oorlogen. 

191 8 Pilatus doet eene samenscholing der Joden met stokslagen uiteen- 
jagen. — Op de teekening staat Pilatus, op de prent zit hij ; ook zijn 
verschillende wijzigingen gebracht in de menigte op den voorgrond. — 
Schets met de pen, opgewasschen met O. 1. inkt. 

1923 Antiochus Epiphanes spreekt de moeder en hare zeven zonen toe. — 
Op de teekening staat op den voorgrond tegenover den koning een groot 
bekken; op de prent is dit veranderd in een krijgsman, terwijl naast hem 
een aantal buitgemaakte voorwerpen zijn opgestapeld. — Schets met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1924 Dood der zeven zonen. — Op de teekening ontbreekt de man, die het 
vuur stookt, en staat de koning met zijn gevolg op den voorgrond daar- 
naast. Op de prent is hij naar den achtergrond verplaatst en is die plek 
ingenomen door een grooten hond aan een ketting geheel op den voor- 
grond en daarachter de pers, waarin één der broeders wordt verpletterd. — 
Schets met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

Egesippus. 

1935 Scheepsstrijd op de zee van Tiberias. — Schets met de pen, opgewasschen 
met O. I. inkt. 

1936 Vespasianus beveelt de gevangene Joden te dooden. — Schets met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

1937 Uitval der Joden uit den Tempel. — Schets met de pen, opgewasschen 
met O. I. inkt. 

1938 Placidus drijft de Joden in de Jordaan. — Schets met de pen, opge- 
wasschen met O. I. inkt. 

1940 Titus doet de gevangene Joden kruisigen. — Op de teekening staat Titus 
aan de eene zijde bij den voet van het kruis, dat opgericht wordt, aan de 
andere zijde een onderbevelhebber, die zijne bevelen geeft, naast de groep 
van den man, die op het kruis gelegd wordt. Op de prent is die onder- 
bevelhebber weggelaten en zijn zoowel Titus als de bedoelde groep naar de 
andere zijde overgebracht, terwijl het groote opgerichte kruis in het midden 
daarbij gevoegd is. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

J Daarenboven nog de voorstelling van Esther vóór Ahasveros, welke 
ongetwijfeld het eerste ontwerp is geweest voor N°. 1891. Op de teekening 
knielt Esther, gesteund door ééne harer staatsjuffers; op den tweeden 
grond is de troon, waartoe vijf treden den toegang verleenen en uit welks 
zetel de koning oprijst. Aan wederzijden van die treden en onder den 
boog daarnaast staan hovelingen en krijgslieden. Op de prent zijn Esther 
en hare geleidster slechts weinig gewijzigd en is nog eene staatsjufifer bij- 
gevoegd, die de sleep van haar kleed houdt; de troon is zonder treden en 
de koning is daarvan afgekomen tot naast Esther en reikt haar den schepter 
toe, terwijl achter hem een hoveling aandachtig daarnaar ziet. In de ruimte 
naast den troon zijn twee pilasters aangebraclit. — Met de pen. 



8o7 



J. L. Gottfried, Historische Kronyck. 1698. 
Alle H. 102 — 105, B. 146 — 155 mm. 

1960 Door Jan Luyken. — Moedwil bij eene begrafenis in de Riddarholms- 
kerk te Stockholm. — Op de prent zijn verscheidene personen bijgevoegd. — 
Schets met de pen. 

1965 Door Jan Luyken. — Vier brandstichters te Praag verbrand. — Op de 
teekening is de verst verwijderde veroordeelde niet bij zijn paal afgebeeld; 
deze figuur is op de prent bijgevoegd en die van den brandstichter 
tegenover den rechter gewijzigd. — Met de pen. 

1973 Door Jan Luyken. — Lakeien dobbelende op de lijkkist van den 
Hertog van Luynes. — Op de teekening is naast den ingang der zaal een 
venster; de omgevallen stoel op den voorgrond is van de bovenzijde afge- 
beeld en de lijkkist staat op twee schragen. Op de prent is op eerst- 
bedoelde plaats eene kolom met cannelures, de stoel ziet men van de 
onderzijde, de kist rust op eenige blokken hout en daartegen is een degen 
geplaatst. — Met de pen, opgewasschen met O. L inkt. 

1988 Door Casper Luyken. — De Hervormde kerk te Wesel opengebroken. — 
i. r. b. : /// ; gSj — Met de pen, opgewasschen met O. L inkt. 

1993 Door Jan Luyken. — Shah Sefi toont aan zijne zuster de hoofden van 
hare vermoorde kinderen. — Schets met de pen. 

2005 Door Casper Luyken. — Oproer te Londen. — Op de prent zijn de 
ramen onder het wapenschild van den boogvorm veranderd in den recht- 
hoekigen en draagt de plunderaar midden in de voorstelling een grooten 
bundel op het hoofd in de plaats van een stoel. — Met de pen, opge- 
wasschen met O. L inkt. 

*2do6 Door Casper Luyken. — Het Gantespel te Bergen in Noorwegen. — 
Op de teekening staat tusschen de mannen op den voorgrond een hond, 
het ondergedeelte van de bank daarnaast is boogvormig, aan die bank 
ziet men eene leuning en van den daarop zittenden man ziet men ook 
den tweeden arm en hand uitgestrekt. Op de prent is de hond, zooweel als 
de leuning en de hand weggelaten en steunt de bank op een ruw bewerkt 
onderstel. — Met de pen, opgewasschen met bister. 

2028 Door Casper Luyken. — Oproer te Lyon. — Met de pen, opgewasschen 
met bister. 

2029 Door Casper Luyken. — Hevig onweder. — i. r. b. : ///. 1422 — Met 
de pen, opgewasschen met O. L inkt. 

2043 Door Casper Luyken. — Ontploffing bij het beleg van Namen. — i. r. b. : 
IV: p: lój. — Met de pen, opgewasschen met O. L inkt. 

2045 Door Casper Luyken. — Dood van Masaniello. — i. r. b.: JV: p: 2oj — 
Met de pen, opgewasschen met O. \. inkt. 

52 



8o8 



*2047 Door Casper Luyken. — Don Carlo di Padiglia en Don Pedro de Silva 
terechtgesteld. — Met de pen. 

2048 Door Jan Luyken. — Aanval op de karos van den Hertog de Beaufort. — 
Op de prent is de houding van den koetsier gewijzigd. — Met de pen, 
opgewasschen met bister. 

*2059 Door Casper Luyken. — Pest te Napels. ~ i. r. b.: IV. 542. — Met de 
pen, opgewasschen met O. L inkt. 

^2064 Door Casper Luyken. — Oproer te Weenen. — i. r. b. : IV: p: 610. — 
Met de pen, opgewasschen met O. L inkt. 

*2065 Door Casper Luyken. — x\anval op den Heer Wagtendonck bij Vaals. — 
i. r. b.: IV. p: 614. — Met de pen, opgewasschen met O. L inkt. 

2068 Door Jan Luyken. — Ontsteltenis in het Russische leger door de ver- 
schijning van twee hazen. Op de teekening staat achter de tent op den 
voorgrond een boom, die op de prent is weggelaten. — Met de pen, 
opgewasschen met O. L inkt. 

207 1 Door Jan Luyken. — Bespotting van Don Pedro, Regent van Portugal. — 
Op de teekening loopt naast de paarden een page en aan de andere 
zijde een hazewind; op de prent is de eerste figuur weggelaten en nog 
een hond bijgevoegd. — i. r. b.: IV. p: 6g8 — Met de pen. 

2072 Door Jan Luyken. — Eerste steenlegging van eene sluis door den 
Aartsbisschop van Toulouse. — Met de pen. 

2075 Door Jan Luyken. — Gevecht van een dog en een jongen leeuw te 
Londen. — Op de teekening is vóór het groote gebouw eene schutting 
opgericht, waarboven zich talrijke toeschouwers vertoonen; op de prent 
is dit alles weggelaten. — i. r. b. : IV. yój. — Met de pen, opgewasschen 
met bister. 

2078 Door Jan Luyken. — Inval der Tartaren in Polen. — Op de teekening 
zijn aan den staart van het paard van den bevelhebber twee mannen 
gebonden; op de prent is dit veranderd in een man en eene vrouw, 
terwijl de man, die vóór den stoet gaat, in plaats van met eene sabel, ge- 
wapend is met eene strijdbijl. — i. r. b. : IV: 802. — Met de pen, opge- 
wasschen met O. L inkt. 

2081 Door Jan Luyken. — Sterfbed van Paus Alexander VIL — Op de 
teekening hebben de twee zittende figuren op den voorgrond kardinaals- 
hoeden op het hoofd en is de achter hen staande figuur blootshoofds; 
op de prent is dit juist omgekeerd; ook rust de zittende figuur naast het 
ledikant op een leunstoel in plaats van op eene tabouret. — b. i. h. m. : 
IV: p: 830. — Met de pen. 

20S3 Door Jan Luyken. — Schaking van Catharina van Orleans. — i. r. b. : 
IV. 851. — Met de pen. 



8o9 



2092 Door Jan Luyken. — Luchtverschijnsel in Zwaben. — Op de prent is 
de kerktoren veel verder afgebracht, eenige figuren op den tweeden grond 
zijn gewijzigd en de geit is bijgevoegd. — Met de pen, opgewasschen met 
O. I. inkt. 

2093 Door Casper Luyken. — Overstrooming te Parijs. — i. r. b. : IV: p: 950. — 
Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2094 Door Jan Luyken. — Brand van Londen. — Met de pen, opgewasschen 
met O. 1. inkt. 

*2I05 Door Casper Luyken. — Selim IV, Shah van Perzië, doet zijn broeder 
van het gezicht berooven. — i. r. b. : IV. 1054. — Met de pen. 

21 19 Door Jan Luyken. — Vertrek van Willem III naar Engeland. — Schets 
met de pen. 

2 1 2 1 Door Jan Luyken. — Het vernielen van Katholieke kapellen te Londen. — 
Met de pen, opgewasschen met bister. 

2123 Door Jan Luyken. — Voorstelling op straat te Aberdeen. — Met de pen, 
opgewasschen met bister. 

2137 Door Jan Luyken. — Beleg van Groningen. — Op de prent is wegge- 
laten de bandelier van den krijgsman op den voorgrond. — Met de pen, 
opgewasschen met bister. 

2155 Door Jan Luyken. — Slag aan de Theiss. — Schets met de pen. 

2 161 Door Jan Luyken. — GilHs en Courdil, twee Hervormde predikanten 
in Anjou, vóór de Synode. — Op de teekening zijn verscheidene toe- 
hoorders blootshoofds, die op de prent een hoed op hebben. — Met de 
pen, opgewasschen met bister. 

2 166 Door Jan Luyken. — Tooneelbrand te Kopenhagen. — Schets met de pen. 

2 171 Door Jan Luyken. — Aardbeving op Jamaica. — Schets met de pen. 

^2172 Door Casper Luyken. — Lakeien dobbelende op de lijkkist van den 
Hertog van Luynes. — Teekening voor de prent, waarvan alleen een 
proefdruk vervaardigd is (zie N°. 1973). Op de teekening zijn nog twee 
figuren achter het hoofdeinde der kist, die op de prent zijn weggelaten. — 
Met de pen, opgewasschen met O. 1. inkt. 

C. Ripa, Iconologia. 1698. 

2193 Titelprent door Jan Luyken. 

Op de teekening ziet men op de benedenste voorstelling de teeken- 
school met leerlingen aan beide zijden van den onderwijzer. Op de prent 
bevinden zij zich alleen aan ééne zijde achter hem, terwijl aan de zijde, 
waar de nieuw aangekomenen binnentreden, eene open deur met een 
doorkijk op een stadsplein wordt gezien. — Met de pen. — H. 130, 
B. 71 mm. 



8io 



Kaart van Opsterland. 1698. 

*22i6 Vignet door Casper Luyken. 

Op de prent zijn de figuren op den achtergrond door Jan Luyken 
gegraveerd. Zij zijn in houding gewijzigd en op kleiner schaal uitge- 
voerd. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — H. 193, B. 537 mm. 

C. Weigel, Abbildung Der gemein-nützlichen Haupt- 
stande. 1698. 

Door Casper Luyken. 

*2226 Der Tantzmeister. — Op de teekening is de wuivende doek in de eene 
hand slechts even aangegeven ; op de prent is op den achtergrond boven 
de uitgestrekte arm een basreliëf aangebracht tegen den muur en een 
derde persoon gevoegd bij de twee muzikanten. — Met de pen. — H. 83, 
B. 77 mm. 

Elizabetha Jocelyn, Uyterste Wille van een Moeder aan 
haar toekomende Kind. 1699. 

Door Jan Luyken. 

2279 Titelprent. 

Op de prent is de vrouw hooger geplaatst en daardoor ook het tablet, 
terwijl de houding van haren daarop rustenden arm gewijzigd is. Bijge- 
voegd zijn de wereldbol en de steenen bij haren voet en het boek op 
haren schoot, benevens de twee engeljes boven het tablet. — Met de pen, 
opgewasschen met O. I. inkt. — H. 125, B. 83 mm. 

2294 De Keizer bedroefd door de hovaardij zijner dochter Julia. — Met de 
pen, opgewasschen met O. L inkt. — H. 89, B. 73 mm. 

G. Leti, Het Leven van Philips de II, Koning van 
Spanien. 1699. 
Door Jan Luyken. 

2297 Huwelijk van Prins Philips IL — Op de prent is de knielende figuur 
achter den prins en het afhangende kleed over de galerij bijgevoegd. — 
Met de pen. — H. 129, B. 71 mm. 

Het Leven en Bedryf van .... Julius Mazaryn, Cardi- 
naal. 1699. 

Door Casper Luyken. 

*2322 Mazaryn in Cardinaals gewaat geeft aan veel grooten gehoor. — De 
zittende figuur op den voorgrond heeft op de teekening een hoed op 
het hoofd en is op de prent blootshoofds. — Met de pen, opgewasschen 
met O. L inkt. — H. 124, B. 74 mm. 

De op de teekening gestelde beteekening : Luiken is onjuist. 



8ii 

Don Francisco de Quevedo, De vol-geestige Werken. 1699. 

2337 Door Casper Luyken. 

De besete Deurwaarder. — Op de prent is de derde persoon achter 
den koorknaap weggelaten, het gordijn naast het altaar bijgevoegd en de 
achtergrond der kerk gewijzigd. — Met de pen. — H. 122, B. 80 mm. 

L. van Zanten, Treur-tooneel der doorluchtige Vrou- 
wen. 1699. 

Door Jan Luyken. — H. 165 — 169, B. 137 mm. 

2347 Drahomir door de aarde verzwolgen. — i. r. b. : 4. — Schets met de pen. 

2354 Bellinda de Corzora verbrand. — i. r. b.: // — Op de teekening houdt 
de veroordeelde de handen gevouwen, terwijl zij op de prent op haar 
voorhoofd wijst. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

G. Arnold, Waare Afbeelding der eerste Christenen. 1700. 
Alle door Jan Luyken. — H. 123 — 127, B. 146 — 155 mm. 
2358 Doop in eene rivier. — i. r. b. : 2 — Met de pen. 

2362 Agnes door een roofvogel van haar belager gered. — Op de prent zijn 
eenige wijzigingen gebracht in de gebouwen op den tweeden grond. — 
i. r. b. : 6 — Met de pen. 

2365 Vrouwen te zamen binnenshuis aan den arbeid. — Op de teekening 
heeft de vrouw, zittende naast de staande, op den voorgrond, in hare 
hand een garenwinder; naast haar in het midden staat een ledige stoel. 
Op de prent heeft eerstbedoelde figuur een vlasstok in de hand ; de stoel 
is vervangen door eene op den grond zittende vrouw; bijgevoegd zijn de 
doorkijkjes door de rechthoekige deur in een keuken, en aan de andere 
zijde door den boog in een tuin. Eindelijk loopen daar de balken, in plaats 
van naar den achtergrond, dwars door het vertrek. — i. r. b. : 9 — Met de pen. 

2369 Het lezen der H. Schrift. — Met de pen. 

2375 Doop op straat te Constantinopel tijdens een onweder. — i. r. b. : ic) — 
Met de pen, opgewasschen met O. L inkt. 

2378 Avondmaalsviering op eenvoudige wijze. — Op de teekening biedt de 
voorganger den beker aan en ziet men achter hem eene boogvormige 
opening en eene openstaande deur; op de prent zijn achter hem twee 
rechthoekige vensters, en is de plechtigheid veranderd in het aanbieden 
van het brood, terwijl de bank op den voorgrond van vorm veranderd 
is. — i. r. b.: 22 — Met de pen, opgewasschen met O. L inkt., 

2379 Reizigers begroeten elkander met een kus. — Op de prent is op den 
voorgrond bijgevoegd een nedergeworpen valies met staf, terwijl de 
loopende vrouw achter den man, die zijn valies op den rug draagt, is 
vervangen door eene vrouw met een klein kind op een ezel. — Met de pen. 



8l2 



Op de achterzijde van deze teekening is een brief aan Jan Luyken ge- 
schreven, waarschijnHjk door den uitgever van het werk, welke gedeeltelijk 
afgesneden is, doch zich weder geheel laat herstellen : 

vrint luijken Daar sullen soo mij d . . . . unkt 

nogh wel 8 schetsen of ordinantiën zijn 

soo dat ik denk dat in het Eersst . . . . e Deel 

wel 24plaaten sullen kome Daaro m moet 

daar mede spoet Gemaakt wor .... den, 

2380 Begroeting met een kus in de bijeenkomsten. — Op de teekening 
bevinden zich de staande en de zittende vrouw op den tweeden grond in 
gesprek; op de prent reiken zij elkander de hand. — Met de pen. 

2382 Secunda, ziende hare zuster geeselen, verklaart ook Christin te zijn. — 
Op de prent is de houding van den in het midden staanden beul ge- 
wijzigd, evenals de gebouwen op den achtergrond. — i. r. b. : 2Ó — Met 
de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2383 Brooduitdeeling aan de armen. — i. r. b. : 27 — Met de pen, opge- 
wasschen met O. I. inkt. 

2392 Spiridion zet zijn gast zwijnenvleesch voor. — Op de prent zijn de 
beide doorkijkjes gewijzigd; door het venster ziet men een palmboom in 
plaats van een gebouw en buiten de deur zit een man, nabij den ingang. 
Ook heeft de staande vrouw achter Spiridion een ketel in de hand. — 
i. r. b. : 36 — Met de pen. 

2394 Onthoofding van Didymus. — i. r. b.: Jc? — Met de pen. 

2395 Christenen in de Arena worden door de wilde dieren niet aangeroerd. — 
i. r. b. : — Met de pen. 

2396 Laurentius op het rooster, — i. r. b.: 40 — Met de pen. 

2398 Gevangene in boeien gesloten, — i. r, b.: 42 — Met de pen, 

2399 Geeseling in een verwulf. — Op de prent zijn de beide geeselingen 
onveranderd overgenomen, doch op de teekening ziet men tusschen den beul 
en den martelaar op den voorgrond door, een Romeinschen bevelhebber met 
twee soldaten; op de prent is deze groep vervangen door een derden martelaar, 
wiens lichaam met krauwels wordt opgescheurd, — i, r, b, : — Met de pen, 

2400 Geeseling in de open lucht. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 
De op de teekening aanwezige woorden: lan Luijken zijn niet in het 

handschrift van den vervaardiger. 

2410 Dood van Paula. — Op de prent is de vorm van het ledikant en de 
houding van de vrouw, die aan het voeteneinde zit, gewijzigd. — i. r. b. : 
j'j — Met de pen, 

241 1 Begrafenis door zangers begeleid. — i. r. 54 — Met de pen. 

2412 Tiburtius op gloeiende kolen gaande. — Op de teekening heeft de 
martelaar het bovenlijf half bedekt; op de prent is dat geheel naakt — - 
i. r. b, : 55 — Met de pen. 



8«3 



2413 Antonius de kluizenaar en de bezeten dochter van een soldaat. — 
i. r. b.: 56 — Met de pen. 

24 1 8 Hiiarion door een bezetene opgetild. — i. r. b. : (5/ — Met de pen, 

2421 Gezicht van Perpetua. — Op de prent zijn achter de figuren op den 
tweeden grond boomen bijgevoegd. — i. r. b. : 64 — Met de pen, opge- 
wasschen met O. I. inkt. 

2422 Gezicht van Jakobus en Gezicht van Agapius. — Op de teekening is 
achter den rug van Agapius een groote steen, die tevens dient tot af- 
scheiding van de beide voorstellingen. Op de prent is het grootste gedeelte 
van dien steen weggelaten, een versierde rand als afscheiding aangebracht 
en ook door de schaduw op den voorgrond aangeduid, dat men met twee 
gebeurtenissen te doen heeft. De vrouw, die aan Jakobus verschijnt, ver- 
toont hem op de teekening een doek, terwijl zij hem op de prent twee 
koorden toewerpt. — i. r. b. : 65 — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2426 Telemachus poogt de gladiatoren te scheiden. — i. r. b. : óp — Met 
de pen. 

M. Zueris van Boxhorn, Nederlandsche Historie. 1700. 

Alle door Casper Luyken. — Met de pen. — H. 136—142, B. 86—90 mm. 

*2450 Godsoordeel met een gloeiend ijzer. — Op de prent zijn weggelaten: de 
hellebaarden zichtbaar achter den man, aan wien het ijzer wordt aange- 
boden, en de ronde bak met kolen naast het altaar, en is op die plaats 
gebracht het vierkante kolenbekken, dat op de teekening vóór het altaar staat. 

*245 4 Noel Fere verbrand. — Op de prent is de hond achter den beul bijgevoegd. 

*2457 Pijniging der Waldenzen door bijen. — Op de prent is tegen de rand- 
lijn, onmiddellijk naast den veroordeelde, de monnik veranderd in twee 
hellebardiers en zijn de gebouwen op den achtergrond gewijzigd; bijge- 
voegd is de rechter te paard boven het hoofd van den beul. 

Ethica Naturalis. (circa 1700). 

Alle door Jan Luyken. — H. 100, B. 113— 117 mm. 

Deze teekeningen zijn kennelijk oorspronkelijk ook samengevat geweest 
in een boek of album, waarbij dan de achterzijde door Jan Luyken werd 
beschreven met het gedicht behoorende bij de telkens volgende teekening. 
Opmerking verdient, dat, terwijl de prenten hiernaar vervaardigd te Neuren- 
berg uitkwamen met Latijnsche bijschriften, achter op de teekeningen de 
gedichten staan behoorende bij het veel later uitgekomen werk: Beschou- 
wing der Wereld. 1708, waarin de copiën voorkomen van de prenten uit 
de Ethica Naturalis. Verder is de opvolging der onderwerpen eene andere 
dan hetzij in het ééne of in het andere van de twee bovengenoemde 
boeken. 



8i4 



2463 II de Maan. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — Achterop, 
de teksten van: III de Sterren. 

2464 III de Sterren. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — Achter- 
op, de teksten van: VIII de Wolken. 

2469 VIII de Wolken. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
Achterop, het gedicht van: IX de Regen. 

2470 IX. de Regen. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — Achterop, 
de teksten van: XII de Donder. 

2472 XI de Sneeuw — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — Achter- 
op, het gedicht van: LIV de Nevel. 

2473 XII de Donder. — Met de pen, opgewasschen met 0. 1. inkt. — Achter- 
op onbeschreven. 

2480 XIX. de Woestijn. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
Achterop, het gedicht van: LI het Ys. 

2484 XXIII de Akker. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
Achterop, het gedicht van: XL de Metalen. 

2485 XXIV de Steen. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
Achterop, het gedicht van : XXXIX. de Klip, met invoeging van een zestal 
regels in het oorspronkelijk vervaardigde vers. 

2489 XXVIII de Kruiden. — Met de pen, opgev/asschen met O. I. inkt. — 
Achterop, de teksten van: XXVII. de Bloemen. 

2492 XXXI de Fontein. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
Achterop, het gedicht van: XXX de Beek, met twee veranderingen ge- 
durende het vervaardigen aangebracht. 

2493 XXXII de Rivier. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
Achterop, de teksten van: XXXVII de Oever. 

2494 XXXIII de Waterval. — Op de prent is bijgevoegd naast den zittenden 
man een hoed, en achter den staanden man een reisbuidel. — Met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. — Achterop, het gedicht van: LVIII 
de Muis. 

2495 XXXIV het Moeras. — Met de pen. — Achterop, het gedicht van: 
XXI de Heide. 

2496 XXXV het Bosch. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
Achterop, de teksten van: XXVI de Boomen. 

2500 XXXIX de Klip. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
Achterop, het gedicht van: XXXVIII. de Zee. 



* 




Bi5 

2501 XL de Metalen. — Met de pen, opgevvasschen met O. T. inkt. — 
Achterop, het gedicht van: XLII. de Parel. 

2504 XLIII de Morgenstond. — Met de pen en verder met waterverf in 
kleuren. — Achterop, het gedicht van : XLIV. de Middag. 

2507 XL VI de Middernacht. — Op de prent is weggelaten de plank met 
eenige voorwerpen tegen de achterzijde van het ledikant, terwijl de op 
tafel staande lamp veranderd is in eene nachtlamp. — Met de pen, opge- 
wasschen met O. L inkt. — Achterop, het gedicht van: XIV de Wind. 

2512 LI. het Ys. — Op de teekening heeft het groote huis op den tweeden 
grond twee rijen van vijf en drie vensters boven elkaar; op de prent 
slechts ééne rij van drie groote vensters. — Met de pen, opgewasschen 
met O. I. inkt. — Achterop, het gedicht van : X de Hagel. 

2520 LIX de Os. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — Achterop, 
het gedicht van: LX het Paard. 

2521 LX het Paard. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — Achterop, 
het gedicht van: LXII het Schaap. 

2522 LXI de Ezel. — Met de pen, opgewasschen met 0. 1. inkt. — Achterop 
niet beschreven, 

2523 LXII het Schaap. — Met de pen, opgewasschen met O. I. ink. — Achter- 
op, het gedicht van: LXIII de Bok. 

2534 LXXIII de Zwaan. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
Achterop, het gedicht van: LVII de Kat. 

2535 LXXIV de Mos. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — Achter- 
op, het gedicht van: LXXII het Gevogelte. 

2555 XCIV de Honger. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. — 
Achterop, het gedicht van: XCVL het Ongedierte. 

2558 XCVII de Overstrooming. — Met de pen, opgewasschen met O. I. 
inkt, — Achterop, het gedicht van: XCIX de Aardbeving. 

K Behalve deze is nog aanwezig eene teekening, die men, hoewel 
zij een kleiner formaat heeft, toch onder deze serie kan brengen, 
omdat op de achterzijde geschreven staat het gedicht van: XLVI, de 
Middernacht. 

Zij stelt voor eene vrouw, die zich vooroverbuigt over een turfvuur om 
een zwavelstok te doen ontvlammen, ten einde daarmede de lamp op te 
steken, welke zij in de hand houdt. Op den voorgrond naast haar eene 
zittende kat, en naast het vuur de tang. — Met de pen. — H. 75, 
B. 74 mm. 

Naar deze teekening bestaat geene prent, doch wel eene prentteekening 
door Bagelaar. 



8i6 



W. Goeree, Mosaize Historie der Hebreeuwse Kerke. 1700. 
Alle door Jan Luyken. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt 

Deel I. 

2579 Titelprent. — 120 mm. in doorsnede. 

2581 Vignetten rondom: De Reys-togten van Abraham-, alle 42 mm. in 
doorsnede. 

2. Abram verlaat Ur. 

3. Abram bouwt een altaar. 

4. Farao rooft Saraï. 

5. Saraï aan Abram teruggegeven. . 

6. Scheiding van Abram en Loth, — Op de teekening staan beide tegen- 
over elkaar in ongeveer gelijke houding, met uitgestrekte armen; op de 
prent is de figuur van Abram in veel rustiger houding gebracht. 

7. Abram overziet het land Kanaan. 

10. Abram ontmoet Melchizedek. Op de prent is weggelaten het 
zwaard aan Abrams zijde, doch zijn achter hem op den voorgrond twee 
personen bijgevoegd. 

11. Gods verbond met Abram. — Op de teekening zit deze als in over- 
denking; op de prent maakt hij eene levendige beweging met de rechter- 
hand, om de rondvliegende vogels te verjagen, 

12. Hagar door Saraï vernederd. — Op de teekening staat de meesteres, 
met twee schapen naast zich, de weggaande Hagar na te kijken; op de 
prent geeft Saraï aanwijzingen aan eene dienstmaagd, die naast haar staat, 
terwijl aan de andere zijde eene tweede in knielende houding met haren 
arbeid bezig is. 

13. De geboorte van Izak aangekondigd. 

14. Instelling der besnijdenis. 

15. Abraham ontvangt de drie mannen. — Op de teekening hebben 
deze laatste vleugels, hetgeen op de prent weggelaten is. 

16. Geboorte van Izak. 

17. Ismaël bespot Izak. — Op de teekening zit Hagar naast Abraham 
onder den boom, terwijl Sara met Izak op den schoot zich aan de andere 
zijde bevindt en naast haar Ismaël staat. Op de prent is eerstbedoelde 
plaats ingenomen door Sara en het kind; dientengevolge is ook de figuur 
van Ismaël omgekeerd, terwijl de open hoek nu wordt ingenomen door 
eene vrouw, die een koelvat en eene kan nederzet. 

18. Hagar weggezonden. 

19. Abraham offert Izak. 

20. Begrafenis van Sara. — Op de teekening staat vóór den ingang van 
de spelonk van Machpela eene baar, waarop eene lijkkist; aan weerszijden 
staat een man, verder achterwaarts twee anderen. Op de prent is die 
kist in mummievorm en nog open; er achter staan Abraham en twee 
mannen, die een laatsten blik op de overledene werpen, terwijl op den 
voorgrond twee mannen het deksel optillen, om de kist te sluiten. 

21. Ontmoeting van Eliëzer en Rebekka. 



8i7 



22. Begrafenis van Abraham. — Op de prent zijn op den voorgrond twee 
personen bijgevoegd, waarvan de eene spreekt tot de mannen, die reeds 
in de spelonk zijn afgedaald, en de andere tegenover den ingang zit. 

2584 Eliëzer vraagt Rebekka ten huwelijk voor Izak. — Op de prent zijn op 
den voorgrond naast het waschbekken eenige zwaarden bijgevoegd. — 
H. 272, B. 374 mm. 

2585 Verbond van Jakob en Laban. — Op de prent is eenige wijziging 
gebracht in de personen, die werkzaam zijn aan het monument. — H. 272, 
B. 374 mm. 

Deel II. 

2588 Titelprent. 

Op de teekening is achter den herder op den voorgrond, één persoon, 
op de prent zijn er twee. — 120 mm. in doorsnede. 

2592 Begrafenis van Jakob. — Op de prent is in het inwendige van het graf 
eenige verandering gebracht, meer pilaren als steun van het gewelf aan- 
geduid en de figuur weggelaten, die op de teekening voorkomt in aan- 
dachtige beschouwing der aldaar reeds aanwezige kisten. — H. 274, 
B. 443 mm. 

Deel III. 

2593 Titelprent. 

Op de prent is eene vrij belangrijke wijziging gemaakt in de groep 
voorwerpen boven de voorstelling van de redding van Mozes. — 120 mm. 
in doorsnede. 

2594 Verdrukking van de Israëlieten in Egypte. — Op de teekening is in de 
lucht een kruisje gezet en daarnaast door Jan Luyken zelfgeschreven: 
Dit is de groote van Jacobs gegrafenis. Op de prent zijn slechts zeer 
kleine veranderingen gebracht in de figuren op den achtergrond.. — H. 295, 
B. 568 mm. 

2595 Het water in bloed veranderd. — Op de prent zijn bijgevoegd de twee 
watervogels op den voorgrond, terwijl de figuur van Mozes veranderd is; 
op de teekening slaat hij het water met groote heftigheid, op de prent 
strekt hij zijn staf boven het water uit. Ook is de boom boven de tent 
op den tweeden grond veranderd in een palmboom. — H. 274, B. 356 mm. 

2602 De plaag van de duisternis. — H. 280, B. 363 mm. 

2604 De Israëlieten te Eiim. — Op de prent zijn slechts enkele kleine ver- 
anderingen aangebracht, zooals de bijvoeging der mannen op den tweeden 
grond, die in de palmbooraen geklommen zijn. — H. 273, B. 528 mm. 

2607 Aaron maakt de teekening van het Gouden Kalf. — H. 272, B. 363 mm. 

2608 Vervaardiging van het altaar voor het Gouden Kalf. — Op de teekening 
is aan den oven nog eene tweede opening naast de daarvóór staande 
personen; deze is op de prent weggelaten. — H. 273, B. 362 mm. 



8i8 



2609 Aanbidding van het Gouden Kalf. — Op de teekening bevindt zich 
naast den man met den beker eene dansende vrouw, die den triangel 
bespeelt, terwijl de grond slechts planten vertoont; op de prent is de 
vrouw weggelaten, doch is de bodem bedekt met allerlei muziekinstru- 
menten. — H. 268, B. 362 mm. 

Onder de teekening is geplakt eene strook papier, waarop in drukletters 
geschreven is het onderschrift, dat op de prent is gegraveerd: Ende zy 
stonden des morgens vroeg op; en Offerden Brand-offer, en Dank-offer, en 
zaten neder om te Eten en te Drinken, daar na stonden zy op om te Spelen. 
Exod. XXXII. 6. 

Deel IV. 

2610 Titelprent. 

Op de teekening bevinden zich achter de spinnende vrouw op den 
voorgrond, twee personen, op de prent drie. 

261 1 De bouw van den Tabernakel. — De teekening van deze voorstelling is 
in twee aaneensluitende gedeelten, overeenkomend met de twee koperen 
platen, op welke de prent gegraveerd is. Op de teekening van de eene 
helft staat op den voorgrond Aaron met een staf in de hand, terwijl op 
den derden grond in het midden twee personen de afbeelding beschouwen 
van den zevenarmigen kandelaar. Op de prent is de staf weggelaten en 
is de kandelaar vervangen door de tafel der toonbrooden. 

Op de andere helft is op de prent eenige verandering gebracht in de 
werkplaats op den tweeden grond, waar de groote koperen voorwerpen 
voor den eeredienst worden vervaardigd. Verder zijn op den achtergrond 
de rijen tenten verder uit elkaar geplaatst en zijn de figuren op de daar- 
tusschen liggende gedeelten dientengevolge gewijzigd. — H. 285, B, 426 
en 420, samen 846 mm. 

2613 Het ombinden van den gordel aan de Priesters. — H. 130, B. 164 mm. 

2623 i. d. m. is in drukletters geschreven: Jehu doed de Seventig hoofden der 
Zonen Achabs binnen Jizreël in twee hoepen leggen, en vertoondse aan het 
Volk. II. Kon. X. — H. 275, B. 358 mm. 

L Nog is aanwezig de teekening door Jan Luyken voor de door een ander 
gegraveerde prent, voorstellende de Banieren der XII Stammen Israëls, 
zie pag. 490. Op gelijke wijze als op de prent is aan de benedenzijde van 
elke banier de naam van den stam vermeld met enkele kleine verschillen 
in de spelling. 

De vier kleine vignetten onder aan de prent evenwel zijn door Luyken 
niet ingevuld, maar alleen is door hem de aanwijzing op die plaats ge- 
schreven van hetgeen daar moest worden voorgesteld, als: 

D. den Hof met vier rievieren — de granaat appel. 

C. Schip met de Wolk en vijer kolom. 

B. een Boek met een ploeg. 

A. ee7i Spheer met de aardkloot. 

H. 282, B. 173 mm. 



8i9 



Historie des Ouden en Nieuwen Testaments. 1 700. (Groote 
Bijbel van Mortier). 

Alle door Jan Tvuyken. De teekeningen voor de prenten zijn PI. 137— 14T, 
B. 197 — 205 mm., die voor de vignetten H. 72 — 85, B. 145 — 164 mm., die 
voor N°. 2658 H. 154, B. 212 mm., en die voor N°. 2659 H. 145, B. 164 mm. 

2629 Het Yverwater. — Op de prent zijn bijgevoegd dc groep priesters links 
van het altaar, de voorwerpen voor den tempeldienst op den voorgrond 
onder het altaar en naast den Hoogepriester, en de middenstijl aan de 
voorzijde van den Tabernakel. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2636 Afgoderij van Manasse. — Op de teekening is ook boven het groote 
altaar op den tweeden grond rook aangegeven, hetgeen op de prent weg- 
gelaten is. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2638 Ezra doet de wet voorlezen. — Op de prent zijn de gebouwen op den 
achtergrond gewijzigd. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2639 Mordechai in zegepraal rondgevoerd. — Op de prent is aan den vóór 
hem gaanden Haman een stok in de opgeheven rechterhand gegeven, en 
is het daarachter aanwezige gebouw op den tweeden grond gewijzigd. — 
Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2640 Ptolomeüs Philopater tracht den Tempel binnen te dringen. — Met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2641 Verlossing der Joden van Ptolomeüs Philopater. — Met de pen, opge- 
wasschen met O. I. inkt. 

2645 Jezus predikt op het Loofhutten-feest. — Op de prent zijn bijgevoegd 
de festoenen om de pilaren op den voorgrond en eene derde figuur bij 
het tweetal aan den voet van die kolommen, terwijl het hoofdgebouw van 
den Tempel meer op den achtergrond is gebracht en de plaats van het 
groote altaar veranderd is. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2646 Jezus' intocht te Jerusalem. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2647 De vervloekte vijgeboom. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2649 De gast zonder bruiloftskleed. — Op de prent is bijgevoegd een kleine 
jongen, die den sleep ophoudt van den mantel des Konings. — Met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2654 Paulus en de waarzeggende dienstmaagd te Philippi. — Op de prent 
is het gebouw op den tweeden grond links gewijzigd door het aanbrengen 
van versieringen. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2658 Vignet voor de kaart: Voyage des Enfans d'Israel..., d'Egypte.... 
au Pays de Canaan. — Op de prent is tusschen de met elkaar sprekende 
man en vrouw op den voorgrond nog een kind bijgevoegd, — Met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. 



820 



2659 Vignet voor de kaart: Terre Sainte. — Op de prent is de houding van 
den knielenden man achter de draagbaar op den voorgrond gewijzigd, 
door hem af te beelden met gevouwen handen in plaats van met vermoeid 
nederhangende armen. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2661 Vignet: Geloof, Hoop en Liefde. — Op de teekening is niet afgebeeld 
het geraamte, dat door den engel vertreden wordt, en rust deze op eene 
wolk; ook ontbreekt de omlijsting. — Met de pen, opgewasschen met 
O. I. inkt. 

2663 Vignet: De Hongerigen gespijzigd. — Met de pen. 

2664 Vignet: De Geboorte van Jezus. — Zonder de omlijsting. — Met 
de pen. 

2665 Vignet: De Wijzen uit het Oosten. — Op de prent zijn de gebouwen 
op den achtergrond gewijzigd. De omlijsting is op de teekening met rood 
krijt aangegeven. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2666 Vignet: De Dorstigen gelaafd. — Met de pen. 

2667 Vignet: Jezus op de tinne des Tempels. — Op de teekening heeft de 
Satan geene vleugels; de omlijsting is met rood krijt aangegeven. — Met 
de pen. 

2668 Vignet: De Vreemdelingen geherbergd. — Met de pen. 

2671 Vignet: Genezing van den Waterzuchtige. — i. r. b. : btc. 14. — Met 
de pen. 

2673 Vignet: De Genoodigden ter Bruiloft. — Op de teekening ontbreekt de 
omlijsting. — Met de pen. 

2674 Vignet: De Penning der Weduwe. — i. r. b. : luce. 21. 2 — Mare. 12. 41. 
De beteekening i. r. o. is niet door Jan Luyken. — Met de pen. 

2676 Vignet: De Zieken getroost. — Met de pen. 

2677 Vignet: De Barmhartige Samaritaan. — De omlijsting is met rood krijt 
aangegeven. — Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2678 Vignet: Jezus bij Maria en Martha. — De omlijsting ontbreekt. — Met 
de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2681 Vignet: Zacheüs in den Vijgenboom. — De omlijsting ontbreekt. — 
Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

2686 Vignet: Eutichus gevallen. — Zonder omlijsting. — Met de pen. 

2690 Vignet: De zevenkoppige Draak. — De omlijsting is met rood krijt 
geteekend. — Met de pen. 



821 



Daarenboven behooren nog tot de Serie van afbeeldingen voor dit werk: 

M De inwijding van Salomo's Tempel. — Op deze teekening wordt de 
Koning van voren gezien, en achter hem, door twee groote bogen, 
het voorhof met het altaar en daarachter de Tempel; door één dier 
bogen trekt eene talrijke kudde offervee. — Met de pen, opgewasschen 
met O. I. inkt. 

Op N°. 2633 is de voorstelling genomen in het voorhof en met weg- 
lating van de bogen, zoowel als van het olfervee ; Salomo wordt van achteren 
gezien, en de hem omgevende menigte, hoewel gedeeltelijk gevolgd naar 
de teekening, is vrij belangrijk gewijzigd. 

N Waarschijnlijk eerste schets voor de prent, voorstellende het binnen- 
dringen van Ptolomeüs Philopater in den Tempel. Hier is de Koning 
reeds in het Heilige vóór de afscheiding van het Heihge der Heiligen, 
en staat hij omringd van tempeldienaren, die trachten hem te bewegen van 
zijn voornemen af te zien, terwijl anderen geknield om hulp smeeken. — 
Met de pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

Op N°. 264Q is de voorstelling genomen op het voorhof van den Tempel. 

Jan Huygen, Stichtelyke Rymen op verscheiden Stoffen. 1 700. 
Alle door Jan Luyken. — H. 86 — 96, B. 75—80 mm. 

2691 Lofzingend gezelschap. — Met de pen. 

Hiernaar is eene prentteekening vervaardigd door Bagelaar. 

2692 Christus toont de teekenen zijner wonden. — Op de teekening is de 
geheele achtergrond slechts door een paar lijnen aangegeven. — Met de 
pen, opgewasschen met O. I. inkt. 

Hiernaar is door Bagelaar eene verkleinde prentteekening vervaardigd. 

2701 Man op den hangklok wijzende. — Op de prent is het venster naast 
de deur bijgevoegd. — Met de pen. 

Jeremias Taylor, Historie van 't Leven en de Doot van 
onsen Saligmaker Jesus Christus. 1700. 

Alle door Jan Luyken. 

2703 De Aankondiging aan Maria. — H. 60, -B. 139 mm. — Met de pen, 
opgewasschen met O. I. inkt. 

2706 De Bruiloft te Kana. — H. 164, B. 140